آﻣــﻮزش ﺑـﺮاي ﮐﺸــﺎورزي ﭘﺎﯾﺪار – راﻫـﮑﺎري ﻣﻨـﺎﺳﺐ در ﺣﻔـﺎﻇﺖ ﺑﻬﯿـﻨﻪ از ﻣﺤﯿــﻂ زﯾـﺴﺖ

0

ﭘﺎﯾﺪار ﺳﯿﺪه راﺣﻠﻪ ﺣﺴﯿﻨﯽ و ﺳﯿﺪه اﻟﻬﺎم ﺣﺴﯿﻨﯽ

ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار، ﻓﻌﺎﻟﯿﺘﯽ ﻋﻠﻤﯽ و ﻣﺒﺘﻨﯽ ﺑﺮ اﺻﻮل اﮐﻮﻟﻮژﯾﮏ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻫﺪف اﺻﻠﯽ آن اﯾﺠﺎد ﺣﺎﻟﺖ ﺗﻌﺎدل و رﺳـﯿﺪن ﺑـﻪ ﭘﺎﯾـﺪاری در ﺗﻮﻟﯿﺪ می‌باشد. ﻫﺪف ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار ﻋﻼوه ﺑﺮ ﭘﺮورش دام و ﮔﯿﺎه، ﭘﺮورش ﺧﺼﻠﺖ واﻻی اﻧﺴﺎﻧﯽ اﺳﺖ، به‌طوری ﮐـﻪ ﺿـﻤﻦ ﺗﻮﺳـﻌﻪ ﻧﻈﺎم زراﻋﯽ، ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺗﻮﻟﯿﺪ ﻏﺬای ﺳﺎﻟﻢ و زﯾﺎد و ﺣﻔﻆ و ﻧﮕﻬﺪاری آب، ﺧﺎک، ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ و دوام آن‌ها در ﺑﻠﻨﺪ ﻣﺪت ﺗﻮﺟـﻪ ﮐﻨﺪ.

ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﻫﺪف ﺗﻨﻬﺎ ﮐﺎﻫﺶ ﻣﺼﺮف ﺑﺮﺧﯽ نهاده‌ها ﻣﺎﻧﻨﺪ ﮐﻮد و ﺳﻤﻮم ﺷﯿﻤﯿﺎﯾﯽ ﻧﯿﺴﺖ، ﺑﻠﮑﻪ به‌کارگیری روش‌هایی اﺳﺖ ﮐـﻪ ﻋـﻼوه بر حفظ ﺳﻼﻣﺖ اﮐﻮﺳﯿﺴﺘﻢ، اﻓﺰاﯾﺶ ﺗﻨﻮع زﯾﺴﺘﯽ و ﺣﻔﻆ ﺗﻌﺎدل ﺑﯿﻮﻟﻮژﯾﮑﯽ، ﺳﻼﻣﺖ ﺟﻮاﻣﻊ اﻧﺴﺎﻧﯽ را تأمین ﮐﻨﺪ. ﮐﺸـﺎورزی ﻣـﺪرن اﻧﻘﻼب ﺳﺒﺰ در ﮔﺬار ﺑﻪ ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار می‌تواند ﺳﻮدآوری ﺧﻮد را ﺣﻔﻆ ﮐﻨﺪ، اﯾﻦ ﺗﻐﯿﯿﺮ ﻣﺴﺘﻠﺰم اﻋﻤـﺎل سیاست‌های ﺣﻤـﺎﯾﺘﯽ ﻫﺪاﯾﺘﯽ ﻣﺨﺘﻠﻒ از ﺟﻤﻠﻪ اﺳﺘﻔﺎده از ﻧﯿﺮوی ﮐﺎر، ﻣﻬﺎرت و داﻧﺶ ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ اﺳﺖ و ﻟﺬا ﺳﺮﻣﺎﯾﻪ ﮔﺬاری و ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ رﯾﺰی در آﻣـﻮزش ﻧﯿـﺮوی اﻧﺴﺎﻧﯽ ذﯾﺮﺑﻂ ﮐﻠﯿﺪ اﯾﻦ ﺗﻐﯿﯿﺮات اﺳﺖ. ﻣﺤﻮر ﺗﻮﺟﻪ در آﻣﻮزش ﺑﺮای ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار، ﯾﺎدﮔﯿﺮی ﺑﺎ ﻣﺸﺎرﮐﺖ ﻓﻌﺎل ﻓﺮاﮔﯿﺮان و تأکید ﺑـﺮ فعالیت‌های ﻋﻤﻠﯽ و ﮔﺮوﻫﯽ آﻧﺎن اﺳﺖ. در آﻣﻮزش غیررسمی (ﺗﺮوﯾﺞ) ﮐﺸﺎورزی ﻧﯿﺰ ﺗﻤﺮﮐﺰ ﺑﺮ مهارت‌ها و ﺑﺮ سازمان‌های ﮐﺸﺎورزان ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد.

ﻣﻘﺪﻣﻪ

اﺻﻄﻼح ﺗﻮﺳﻌﻪ به‌صورت ﻓﺮاﮔﯿﺮ ﭘﺲ از ﺟﻨﮓ ﺟﻬﺎﻧﯽ دوم ﻣﻄﺮح ﺷﺪ. ﻗﺒﻞ از آن در ﺗﻤﺎﻣﯽ پروژه‌های ﺗﻮﺳﻌﻪ، ﺻﺮﻓﺎً دﯾﺪﮔﺎه اﻗﺘﺼﺎدی و اﯾﺠﺎد درآﻣﺪ و ﺑﺎزده اﻗﺘﺼﺎدی ﺑﯿﺸﺘﺮ ﻣﺪ ﻧﻈﺮ ﺑﻮد. ﻟﯿﮑﻦ در دﻫﻪ 1970 ﻣﯿﻼدی اﯾﻦ ذﻫﻨﯿﺖ در اﻓﮑﺎر سیاست گذاران و ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ رﯾﺰان ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻣﻄﺮح ﮔﺮدﯾﺪ ﮐﻪ اﯾﻦ ﮔﻮﻧﻪ روﻧﺪ رو ﺑﻪ رﺷﺪ اﻗﺘﺼﺎدی ﻧﻬﺎﯾﺘﺎً ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﺗﺨﺮﯾﺐ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ، نابرابری اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ، ﮐﺎﻫﺶ ﻣﻨﺎﺑﻊ و….. می‌شود و ﺟﺒﺮان اﯾﻦ ﻣﻌﻀﻼت در درازﻣﺪت ﻣﻮﺟﺐ ﺿﺮرﻫﺎی ﻓﺮاوان اﻗﺘﺼﺎدی ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ. ﮐﻤﯿﺴﯿﻮن ﺟﻬﺎﻧﯽ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ و ﺗﻮﺳﻌﻪ در ﺳﺎل 1987، ﺗﻮﺳﻌﻪ ﭘﺎﯾﺪار را ﭼﻨﯿﻦ ﺗﻌﺮﯾﻒ ﮐﺮد: توسعه‌ای ﮐﻪ ﺑﺪون ﻣﺨﺎﻃﺮه اﻧﺪاﺧﺘﻦ ﺗﻮان نسل‌های آﯾﻨﺪه ﺑﺮای رﻓﻊ ﻧﯿﺎزﻫﺎی ﺧﻮد، ﭘﺎﺳﺦ ﮔﻮی ﻧﯿﺎزﻫﺎی ﺣﺎل ﺣﺎﺿﺮ ﺑﺎﺷﺪ. (اﻣﯿﻨﯽ و رﻧﺠﺒر،1383)

از ﻃﺮﻓﯽ ﻟﻐﺖ ﭘﺎﯾﺪار ﺑﺮ ﺷﺮاﯾﻂ ﯾﮑﻨﻮاﺧﺖ و باثبات دﻻﻟﺖ دارد. ﻋﺪم ﺷﻨﺎﺧﺖ و اﻃﻼﻋﺎت ﮐﺎﻓﯽ و ﻓﻘﺪان ﺗﻔﺎﻫﻢ در ﻣﻮرد ﻣﻨﺎﺑﻊ، آب و ﻫﻮای ﺟﻬﺎﻧﯽ و ﺗﻨﻮع آن، تکنولوژی‌های آﯾﻨﺪه، ﻧﻘﺶ ﻣﺮدم در ﮐﺸﺎورزی و راﺑﻄﻪ ﮐﺸﺎورزی ﺑﺎ ﻣﺤﯿﻂ ﺑﺎﻋﺚ ﺷﺪه اﺳﺖ ﮐﻪ ﭘﯿﺸﮕﻮﯾﯽ در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ آﯾﻨﺪه ﮐﺸﺎورزی در ﺟﻬﺎن ﻣﺸﮑﻞ ﺑﺎﺷﺪ. اﺻﻄﻼح ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار ﮐﻪ اخیراً ﺑﯿﺸﺘﺮ ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ، ﺷﺎﻣﻞ ﺑﺴﯿﺎری از ﻣﻔﺎﻫﯿﻢ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﮐﺸﺎورزی ﺑﺪﯾﻞ می‌باشد. در واﻗﻊ اﺻﻄﻼح (ﭘﺎﯾﺪاری) اﺳﺖ ﮐﻪ به‌طور ﮔﺴﺘﺮده ﺑﺮای ﺗﻮﺻﯿﻒ ﮔﻨﺠﺎﻧﺪن نگرانی‌های زﯾﺴﺖ ﻣﺤﯿﻄﯽ در زمینه‌هایی از ﻗﺒﯿﻞ ﺗﻮﺳﻌﻪ و ﺟﻨﮕﻠﺪاری ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ. (Carolyn sachs& Aaron Harp, n.d)

ﻣﻔﻬﻮم ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار

اﻧﺴﺎن در ﻃﯽ ﺗﺎرﯾﺦ ﺗﮑﺎﻣﻞ تاریخی‌اش در ﭼﻨﺪ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﻣﺴﯿﺮ ﺧﻮد را از ﺟﺮﯾﺎن ﻃﺒﯿﻌﯽ ﺗﻐﯿﯿﺮ داده، به‌تدریج زاوﯾﻪ ﺧﻮد را ﺑﺎ ﻃﺒﯿﻌﺖ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﮐﺮده اﺳﺖ. اوﻟﯿﻦ ﻗﺪم ﺑﺮای اﯾﺠﺎد ﻓﺎﺻﻠﻪ ﻣﯿﺎن ﺑﺸﺮ و ﻃﺒﯿﻌﺖ اﻧﻘﻼب ﮐﺸﺎورزی اﺳﺖ ﮐﻪ در ﺣﺪود ده ﻫﺰار ﺳﺎل ﭘﯿﺶ ﺑﺎ ﮐﺸﻒ ﻗﻮاﻋﺪ ﺣﺎﮐﻢ ﺑﺮ روﯾﺶ ﮔﯿﺎﻫﺎن ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺖ. انقلاب‌های ﺑﻌﺪی ﻣﺎﻧﻨﺪ اﻧﻘﻼب ﺻﻨﻌﺘﯽ و اﻧﻘﻼب ﺷﯿﻤﯿﺎﯾﯽ، اﻧﻘﻼب اﻧﻔﻮرﻣﺎﺗﯿﮏ و اﻧﻘﻼب ﺑﯿﻮﻟﻮژی ﻫﺮ ﮐﺪام ﺑﻪ ﺳﻬﻢ ﺧﻮد در اﯾﺠﺎد ﻓﺎﺻﻠﻪ ﻣﯿﺎن اﻧﺴﺎن و ﻃﺒﯿﻌﺖ ﻣﺆﺛﺮ بوده‌اند. (زاﻫﺪی،1386)

ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار، ﻓﻌﺎﻟﯿﺘﯽ ﻋﻠﻤﯽ و ﻣﺒﺘﻨﯽ ﺑﺮ اﺻﻮل اﮐﻮﻟﻮژﯾﮏ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻫﺪف اﺻﻠﯽ آن اﯾﺠﺎد ﺣﺎﻟﺖ ﺗﻌﺎدل و رﺳﯿﺪن ﺑﻪ ﭘﺎﯾﺪاری در ﺗﻮﻟﯿﺪ می‌باشد. (ﺷﻌﺒﺎﻧﻌﻠﯽ ﻓﻤﯽ و ﻫﻤﮑﺎران،1387)

ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار ﭼﻨﺪ ﺑﻌﺪی دارای اﺑﻌﺎد اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ، اﻗﺘﺼﺎدی، زﯾﺴﺖ ﻣﺤﯿﻄﯽ، ﺳﺎزﻣﺎﻧﯽ، ﻓﻨﺎوری و ﺣﻘﻮﻗﯽ اﺳﺖ. ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار داﻧﺶ ﺑﺮ و ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﺑﺮ اﺳﺖ و ﺑﺎﻻﺧﺮه ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار ﯾﮏ ﻣﺸﮑﻞ و ﯾﮏ اﻣﮑﺎن بین‌المللی ﺑﺮای ﻫﻤﻪ ﮐﺸﻮرﻫﺎﺳﺖ ﺗﺎ ﺿﻤﻦ آﻧﮑﻪ ﻫﺮ ﯾﮏ مسائل ﺧﺎص ﺧﻮد را دارﻧﺪ اﻣﺎ ﺑﺎ ﭘﯿﻮﻧﺪ ﺑﺎ ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ ﺑﻪ ﺣﻞ مسائل ﻣﺸﺘﺮک ﮐﻤﮏ می‌کنند. (کاشانی، 1382)

اﻧﻮاع روش‌های ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار؟

– ﮐﺸﺎورزی ﺗﻨﺎوﺑﯽ

– ﮐﺸﺖ ﺑﺎ ﻣﺼﺮف ﻧﻬﺎده ﮐﻤﺘﺮ

– ﮐﺸﺎورزی اﮐﻮﻟﻮژﯾﮑﯽ: در اﯾﻦ رو ﮐﻠﯿﻪ ﺧﺼﻮﺻﯿﺎت اﮐﻮﻟﻮژﯾﮑﯽ ﻣﺰرﻋﻪ ﺛﺎﺑﺖ می‌ماند و به‌جای اﺳﺘﻔﺎده از ﻧﻬﺎده ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺑﻪ ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ و ﮐﻨﺘﺮل اﮐﻮﺳﯿﺴﺘﻢ ﭘﺮداﺧﺘﻪ می‌شود.

– ﮐﺸﺎورزی ﻗﺎﺑﻞ ﺟﺎﯾﮕﺰﯾﻦ: در اﯾﻦ رو اﺣﺘﯿﺎﺟﺎت ﺳﯿﺴﺘﻢ ﺗﻮﺳﻂ ﭼﺮﺧﻪ تأمین می‌شود.

– ﮐﺸﺎورزی ﺑﯿﻮﻟﻮژﯾﮑﯽ: روﺷﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ در آن ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﻣﻮﺟﻮدات زﻧﺪه و اﺟﺰای ﺗﺸﮑﯿﻞ دﻫﻨﺪه آن‌ها ﺣﻔﻆ می‌شود.

– ﮐﺸﺎورزی زﯾﺴﺖ ﭘﻮﯾﺎ (ﮐﺸﺎورزی ﺑﯿﻮ دﯾﻨﺎﻣﯿک)

– ﮐﺸﺎورزی زﯾﺴﺘﯽ: در اﯾﻦ رو ﻣﺰرﻋﻪ را به‌عنوان ﯾﮏ ﻣﻮﺟﻮد زﻧﺪه در ﻧﻈﺮ می‌گیرند و ﻫﺪف اﺻﻠﯽ آن ﺣﺪف ﻣﻮاد ﺷﯿﻤﯿﺎﯾﯽ به‌ویژه ﺳﻤﻮم و ﮐﻮدﻫﺎی ﺷﯿﻤﯿﺎﯾﯽ می‌باشد. در ﺿﻤﻦ اﺳﺘﻔﺎده ﺑﻬﯿﻨﻪ از نهاده‌ها را ﺗﻮﺻﯿﻪ می‌کند. (ﻣﻬﺪوی داﻣﻐﺎﻧﯽ و ﮐﺎﻣﮑﺎر،1387)

اﺟﺰای ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار؟

– خاک سوزی ﺣﻔﺎﻇﺘﯽ

– ﺗﻨﺎوب زراﻋﯽ

– ﻣﺒﺎرزه ﺑﯿﻮﻟﻮژﯾﮑﯽ

– ﮐﺸﺖ ﻣﺨﻠﻮط

– اﺳﺘﻔﺎده از ﻣﺎﻟﭻ

– به‌کارگیری ﮐﻮدﻫﺎی ﺑﯿﻮﻟﻮژﯾﮑﯽ

– اﺳﺘﻔﺎده از ﮐﻮدﻫﺎی آﻟﯽ

– تغییر تاریخ کشت (ﮐﻠﯿﻮآرﺗﻮر،1387)

اﻫﺪاف ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار

ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار ﺑﺮای ﮐﺸﺎورزاﻧﯽ ﮐﻪ درآﻣﺪ ﻣﮑﻔﯽ دارﻧﺪ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﯽ ﺑﻘﺎ می‌باشد و اﮔﺮ سیستم‌های زراﻋﯽ ﻧﺘﻮاﻧﻨﺪ ﭘﺎﯾﺪار ﺑﻤﺎﻧﻨﺪ، ﯾﺎ ﺑﺎ ﺳﯿﺴﺘﻢ ﺟﺪﯾﺪ ﺟﺎﯾﮕﺰﯾﻦ می‌شوند و ﯾﺎ ﻣﺤﮑﻮم ﺑﻪ ﻧﺎﺑﻮدی ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺑﻮد. (اﯾﺮان ﻧﮋاد و ﻣﺨﺘﺎری، 1383)

مهم‌ترین اﻫﺪاف ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از:

– درآﻣﺪ ﮐﺎﻓﯽ به‌خصوص در ﺑﯿﻦ اﻓﺮاد ﮐﻢ درآﻣﺪ

– اﻓﺰاﯾﺶ ﻗﺎﺑﻠﯿﺖ دﺳﺘﺮﺳﯽ ﺑﻪ ﻏﺬا و ﻣﺼﺮف آن

– ﺣﻔﺎﻇﺖ و ﺑﻬﺒﻮد ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻃﺒﯿﻌﯽ (اﯾﺮان ﻧﮋاد و ﻣﺨﺘﺎری، 1383)، (ﺣﯿﺎﺗﯽ، 13789) و (ﺷﻤﺲ، 1384)

به‌طور ﮐﻠﯽ ﻫﺪف ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار ﻋﻼوه ﺑﺮ ﭘﺮورش دام و ﮔﯿﺎه، ﭘﺮورش ﺧﺼﻠﺖ واﻻی اﻧﺴﺎﻧﯽ اﺳﺖ. به‌طوری ﮐﻪ ﺿﻤﻦ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻧﻈـﺎم زارﻋﯽ، ﻧﺴﺒﺖ ﺗﻮﻟﯿﺪ ﻏﺬای ﺳﺎﻟﻢ و زﯾﺎد و ﻧﮕﻬﺪاری آب، ﺧﺎک، ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ و دوام آن‌ها در ﺑﻠﻨﺪ ﻣﺪت ﺗﻮﺟﻪ ﮐﻨﺪ. ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ، ﻫﺪف ﺗﻨﻬﺎ ﮐﺎﻫﺶ ﻣﺼﺮف ﺑﺮﺧﯽ نهاده‌ها ﻣﺎﻧﻨﺪ ﮐﻮد و ﺳﻤﻮم ﺷﯿﻤﯿﺎﯾﯽ ﻧﯿﺴﺖ، ﺑﻠﮑﻪ به‌کارگیری روش‌هایی اﺳﺖ ﮐﻪ ﻋـﻼوه ﺑﺮ ﺣﻔـﻆ ﺳـﻼﻣﺖ اﮐﻮﺳﯿﺴﺘﻢ، اﻓﺰاﯾﺶ ﺗﻨﻮع زﯾﺴﺘﯽ، ﺣﻔﻆ ﺗﻌﺎدل ﺑﯿﻮﻟﻮژﯾﮑﯽ، ﺳﻼﻣﺖ ﺟﻮاﻣﻊ اﻧﺴﺎﻧﯽ را ﻧﯿﺰ تأمین ﮐﻨﺪ. (ﻣﻄﯿﻌـﯽ ﻟﻨﮕـﺮودی و ﺷﻤﺴـﺎﯾﯽ،1388)

چالش‌های ﭘﯿﺶ روی ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار

چالش‌های اﺻﻠﯽ ﭘﯿﺶ روی ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از:

– رﺷﺪ ﺟﻤﻌﯿﺖ: اﻓﺰاﯾﺶ ﺟﻤﻌﯿﺖ ﺑﺎﻋﺚ وارد آﻣﺪن ﻓﺸﺎر اﺳﺘﻔﺎده ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺑﻪ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ و ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻃﺒﯿﻌﯽ می‌شود. در ﺣـﺎل ﺣﺎﺿـﺮ ﺣﺪود 74 ﻣﯿﻠﯿﻮن ﻧﻔﺮ ﺑﻪ ﺟﻤﻌﯿﺖ ﺟﻬﺎن اﻓﺰوده می‌شود (ﻣﺤﻤﺪی ﻣﯿﺒﺪی، 1384)

ﺑﺮﺧﯽ ﻣﻨﺎﺑﻊ اﯾﻦ ﻋﺪد را 90 ﻣﯿﻠﯿﻮن ﺑﺮآورد می‌کنند (ﻣﺤﻤﺪ زاده و ﻓﺮزادی، 1387) ﭘﯿﺶ ﺑﯿﻨﯽ می‌شود ﺗـﺎ ﺳـﺎل 2070 ﻣـﯿﻼدی ﺟﻤﻌﯿﺖ ﺟﻬﺎن ﺑﻪ 12 ﻣﯿﻠﯿﺎرد ﻧﻔﺮ ﺑﺮﺳﺪ (ﺷﻤﺲ، 1384)

– ﺗﻮﻟﯿﺪ ﻣﻮاد ﻏﺬاﯾﯽ: اﻓﺰاﯾﺶ ﺟﻤﻌﯿﺖ ﺑﺎﻋﺚ اﺳﺘﻔﺎده بی‌رویه از زمین‌های زراﻋﯽ و ﮐﻮدﻫﺎی ﺷﯿﻤﯿﺎﯾﯽ ﺷﺪه و ﻣﺴﺎﺋﻞ زﯾﺴﺖ ﻣﺤﯿﻄـﯽ را ﺑﻪ وﺟﻮد می‌آورد. رﺷﺪ ﺑﺎزده ﻣﺤﺼﻮﻻت در دﻫﻪ ﮔﺬﺷﺘﻪ ﮐﺎﻫﺶ ﯾﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ. اﯾـﻦ ﻋﻮاﻣـﻞ ﺑﺎﻋـﺚ ﺑـﺮوز ﻣﺸـﮑﻼﺗﯽ در دﺳـﺘﯿﺎﺑﯽ ﺑه ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار ﺷﺪه اﺳﺖ (ﺷﻤﺲ، 1384)

– ﺗﻘﺎﺿﺎی اﻧﺮژی: ﺑﺎ اﻓﺰاﯾﺶ ﺟﻤﻌﯿﺖ و ﻧﯿﺎز ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺑﻪ ﻣﻮاد ﻏﺬاﯾﯽ، ﻧﯿﺎز ﺑﻪ اﻧﺮژی ﺑﯿﺸﺘﺮ می‌شود و ﺑـﺮای تأمین اﯾـﻦ اﻧـﺮژی ﻋﻤﺪﺗﺎً از سوخت‌های ﻓﺴﯿﻠﯽ اﺳﺘﻔﺎده می‌شود و ﻣﺤﺪودﯾﺖ اﯾﻦ سوخت‌ها و اﺳﺘﻔﺎده بی‌رویه از آن‌ها می‌تواند ﺑﺮای ﺣﺼـﻮل اﻫـﺪاف ﺗﻮﺳـعه ﭘﺎﯾﺪار ﻣﺸﮑﻞ ﺳﺎز ﺑﺎﺷﺪ.

ﻋﻮاﻣﻠﯽ ﻣﺜﻞ داﻧﺶ ﭘﺎﺋﯿﻦ ﮐﺸﺎورزان درﺑﺎره ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار، ﻣﺸﮑﻞ ﻓﺮﺳﺎﯾﺶ ﺧﺎک، ﮐﻤﺒﻮد آب و ﻧﺎﻣﻨﺎﺳﺐ ﺑـﻮدن وﺿـﻌﯿﺖ اﻗﺘﺼـﺎدی روﺳﺘﺎﺋﯿﺎن، اﻓﺰاﯾﺶ ﺟﻤﻌﯿﺖ، ﮐﺎﻫﺶ ﮐﯿﻔﯿﺖ آب و ﺧﺎک، اﻟﮕﻮی ﻧﺎدرﺳﺖ ﻣﺼﺮف و ﻣﺴﺌﻠﻪ ﺿﺎﯾﻌﺎت از عمده‌ترین ﻣﺸـﮑﻼت و چالش‌های ﭘﯿﺶ روی ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار در اﯾﺮان اﺳﺖ (ﺷﻤﺲ، 1384)

تأثیر آﻣﻮزش ﺑﺮ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻣﻨﺎﺑﻊ اﻧﺴﺎﻧﯽ

آﻣﻮزش، اﺛﺮ ﺑﺨﺶ ترین ﺳﺎز و ﮐﺎر ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺮای ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ بزرگ‌ترین ﭼﺎﻟﺶ ﻗﺮن ﺣﺎﺿﺮ ﯾﻌﻨﯽ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﭘﺎﯾﺪار اﺳﺖ. ﺗﻮﺳﻌﻪ ﭘﺎﯾﺪار ﺑﻪ انسان‌های ﮐﻠﯽ ﻧﮕﺮی ﮐﻪ دارای ﺗﻔﮑﺮ ﺳﯿﺴﺘﻤﯽ و ﺑﯿﻨﺸﯽ ﻓﺮا رشته‌ای و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ آﮔﺎه و ﺧﻼق می‌باشند، ﻧﯿـﺎز دارد ﮐـﻪ ﺗﻨﻬـﺎ از ﻃﺮﯾـﻖ آﻣﻮزش ﻫﻤﻪ ﺟﺎﻧﺒﻪ می‌توان ﺑﻪ آن دﺳﺖ ﯾﺎﻓﺖ. ﻋﻤﻠﮑﺮد آﻣﻮزش ﺷﺎﻣﻞ ﮐﻠﯿﻪ ﻧﺘﺎﯾﺠﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ به‌صورت ﻃﺒﯿﻌﯽ ﺳﺒﺐ ﺑﻪ وﺟﻮد آﻣﺪن ﻓﺮآﯾﻨﺪ آﻣﻮزش می‌شود. عده‌ای ﻧﯿﺰ ﻣﻌﺘﻘﺪﻧﺪ ﮐﻪ ﻋﻤﻠﮑﺮد آﻣﻮزش ﻫﻤﺎن داﻧﺶ اﺳﺖ ﮐﻪ در ﻃﯽ ﻓﺮاﯾﻨﺪ ﺑﻪ آن دﺳﺖ ﯾﺎﻓﺘـﻪ می‌شود. (Anonymous,2006)

ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻣﻨﺎﺑﻊ اﻧﺴﺎﻧﯽ، ﻣﻔﻬﻮم ﺑﻨﯿﺎدی اﺳﺖ ﮐﻪ درﺑﺮﮔﯿﺮﻧﺪه ﻣﻔﺎﻫﯿﻤﯽ ﭼـﻮن ﺗﺤﺼـﯿﻞ، آﻣـﻮزش و ﺷﺎﯾﺴـﺘﮕﯽ اﺳـﺖ. ﻣﻘﺼـﻮد از ﻣﻔﻬـﻮم ﺷﺎﯾﺴﺘﮕﯽ، اﻧﺠﺎم دادن ﻣﻮﻓﻘﯿﺖ آﻣﯿﺰ و اﺛﺮ ﺑﺨﺶ ﯾﮏ ﻣﻬﺎرت می‌باشد. ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻣﻨﺎﺑﻊ اﻧﺴﺎﻧﯽ به‌طور کامل‌تر ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ سیستم‌ها، روش‌ها و اﻗﺪاﻣﺎﺗﯽ ﮐﻪ از ﻃﺮف ﺳﺎزﻣﺎن و ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ در ﺟﻬﺖ ﺑﻬﺒﻮد و اﻓﺰاﯾﺶ ﮐﺎراﯾﯽ، بهره‌وری، اﻧﮕﯿﺰش، ﺗﻮﺳـﻌﻪ ﮐﯿﻔـﯽ، ارزﯾﺎﺑﯽ ﻋﻤﻠﮑﺮد، رﺿﺎﯾﺖ ﺷﻐﻠﯽ، ﺑﺎﻟﻨﺪﮔﯽ، ﺧﻼﻗﯿﺖ، ﺗﻼش و به‌طور ﮐﻠﯽ رﺷﺪ و ﺷـﮑﻮﻓﺎﯾﯽ اﻧﺴـﺎن، ﺑـﺎ ﺗﻮﺟـﻪ ﺑـﻪ اﻫـﺪاف ﺳـﺎزﻣﺎن و ﮐﺎرﮐﻨﺎن ﺑﮑﺎر ﮔﺮﻓﺘﻪ می‌شود. (ﻓﺮﻫﺎدﯾﺎن، 1384). ﺑﺮای سازمان‌هایی ﺑﺎ اﻗﺘﺼﺎد ﻗﺪﯾﻤﯽ و ﭼﺮﺧﻪ ﺗﻮﻟﯿـﺪ ﺳـﺮﯾﻊ، ﺑﻬﺒـﻮد و به‌روز ﺷـﺪن ﻣﺴﺘﻤﺮ در ﻣﻨﺎﺑﻊ اﻧﺴﺎﻧﯽ ﺗﻮاﻧﺎ ﻻزم و ﺿﺮوری می‌باشد (Brewer,2000)

 به‌طور ﮐﻠﯽ آﻣﻮزش اﯾﺠﺎد ﺗﻐﯿﯿﺮ در رﻓﺘﺎر ﻓﺮد اﺳﺖ ﮐﻪ ﻋﻼوه ﺑﺮ ﺗﻐﯿﯿﺮات ﻣﺜﺒﺖ رﻓﺘﺎری تأثیرات دﯾﮕﺮی ﻧﯿـﺰ در اﻓـﺰاﯾﺶ بهره‌وری و ﮐﺎراﯾﯽ، ﺗﺤﺮک اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ، ﭘﯿﺸﺮﻓﺖ ﺷﻐﻠﯽ، ﮔﺴﺘﺮش ﺧﻼﻗﯿﺖ و ﻧﻮآوری دارد. اﻏﻠﺐ ﮐﺸﻮرﻫﺎ بااهمیت دادن ﺑﻪ ﺑﺨﺶ آﻣـﻮزش اﻧﺴـﺎﻧﯽ در ﺗﺨﺼﺺ و رشته‌های ﻣﺨﺘﻠﻒ و ﺟﺬب آن‌ها در ﺑﺎزار ﮐﺎر ﺳﻌﯽ در ﺗﻮﺳﻌﻪ و ﭘﯿﺸﺮﻓﺖ ﻫﻤﻪ ﺟﺎﻧﺒﻪ اﻣﻮر دارﻧﺪ. (ﻣﻠﮏ ﻣﺤﻤﺪی،1377) ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت دﯾﮕﺮ ارائه آﻣﻮزش در اﺷﮑﺎل ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺧﻮد می‌تواند اﻃﻼﻋﺎت ﻻزم را ﺑﺮای اﻓﺮاد ﻓﺮاﻫﻢ ﺳﺎﺧﺘﻪ و زﻣﯿﻨﻪ ﺳﺎز ﺗﻔﮑﺮ ﺑﻬﺘـﺮ آن‌ها ﮔﺮدد. ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ می‌تواند ﯾﺎدﮔﯿﺮی را ﺗﺴﻬﯿﻞ ﻧﻤﻮده ﺗﺎ ﺑﻪ بهره‌وری (ﻗﺮه ﺧﺎﻧﯽ، 1381) ﻣﻨﺠـﺮ ﺷـﺪه و ﺗﻮﺳـﻌﻪ را ﺑـﺮای ﮐﺸـﻮرﻫﺎ ﺑـﻪ ارﻣﻐﺎن ﺑﯿﺎورد.

 آﻣﻮزش ﺑﺮای ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار

ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻫﻤﻪ ﺟﺎﻧﺒﻪ ﮐﺸﺎورزی ﯾﮑﯽ از ارﮐﺎن اﺻﻠﯽ ﺗﻮﺳﻌﻪ اﻗﺘﺼﺎدی در ﻫﺮ ﮐﺸﻮر ﻣﺤﺴﻮب می‌شود. ﺗﻮﺳـﻌﻪ ﭘﺎﯾـﺪار ﻣﻔﻬـﻮﻣﯽ در ﻗﺎﻟـﺐ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻫﻤﻪ ﺟﺎﻧﺒﻪ ﺑﺎ تأکید ﺑﺮ ﻋﺪم ﺗﺨﺮﯾﺐ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻃﺒﯿﻌﯽ و آﺛﺎر ﺳﻮء آن ﺑﺮ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ اﺳـﺖ. اﯾﺠـﺎد ﺗﻮﺳـﻌﻪ ﭘﺎﯾـﺪار، ﺑـﺪون ﺗﻐﯿﯿـﺮ ﻧﮕﺮش و ﺗﺤﻮل ﻓﮑﺮی و ﻓﺮﻫﻨﮕﯽ ﻣﻘﺪور ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﺑﻮد ﻣﮕﺮ در ﺳﺎﯾﻪ آموزش ﻫﻤﻪ ﺟﺎﻧﺒﻪ در ﺑﺨﺶ ﮐﺸﺎورزی. به‌طور ﮐﻠـﯽ ﺑـﺮای ﺣﻔـﻆ ﺳﺮﻣﺎﯾﻪ ﻃﺒﯿﻌﯽ ﯾﺎ ﻓﯿﺰﯾﮑﯽ ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ در ﻣﻨﺎﺑﻊ اﻧﺴﺎﻧﯽ ﺳـﺮﻣﺎﯾﻪ ﮔـﺬاری ﮐﻨـﯿﻢ (ﻣﯿـﺮ،1378) آﻣـﻮزش ﻧﯿـﺮوی اﻧﺴـﺎﻧﯽ از مهم‌ترین اﻗﺪاﻣﺎﺗﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ در ﺗﻮﺳﻌﻪ ﭘﺎﯾﺪار ﮐﺸﺎورزی و ﻣﻠﯽ ﻫﺮ ﮐﺸﻮر ﻧﻘﺶ دارد. آﻣﻮزش به‌عنوان اﺷﺘﻐﺎل ﻋﻤﻠﯽ ﻓﺮاﮔﯿﺮان ﺑﺎ فرصت‌های ﯾﺎدﮔﯿﺮی ﻃﺮح رﯾﺰی ﺷﺪه ﺗﻌﺮﯾﻒ ﺷﺪه اﺳﺖ (ﺳﯽ ﻟﻮر، 1377) ﯾﺎدﮔﯿﺮی ﻧﯿﺰ به‌عنوان ﺗﻐﯿﯿﺮی در رﻓﺘﺎر ﻓﺮاﮔﯿﺮان ﺗﻌﺮﯾﻒ ﺷﺪه اﺳﺖ. در واﻗﻊ ﯾﺎدﮔﯿﺮﻧﺪﮔﺎن، داﻧﺶ ﺧﻮد را ﺑﺮای ﺧﻮدﺷـﺎن اﯾﺠـﺎد ﻧﻤـﻮده و ﺑﻨـﺎ می‌نهند. ﻫﺮ ﮐﺪام از ﻓﺮاﮔﯿﺮان به‌صورت اﻧﻔﺮادی ﯾﺎ ﮔﺮوﻫﯽ ﯾﺎدﮔﯿﺮی ﺧﻮد را ﺳﺒﺐ می‌گردند و در اﻧﺘﻬﺎ بنا ﻧﻬﺎدن ﻣﻌﺎدل ﯾﺎدﮔﯿﺮی آﻣﺪه اﺳﺖ (Hein,1999) در ﺣﻘﯿﻘﺖ می‌توان ﮔﻔﺖ ﮐﻪ ﯾﺎدﮔﯿﺮی ﻓﺮاﯾﻨﺪ ﻣﺪاوﻣﯽ ﺑﺮای ﻣﺎ اﺳﺖ، ﻫﻤﺎن ﻄﻮر ﮐﻪ روزاﻧﻪ ﺑـﺮای ارﺗﺒﺎﻃﻤـﺎن ﺑـﺎ اﻓﺮاد ﻣﺤﺘﺎج ﺑﻪ ﮔﺮﻓﺘﻦ اﻃﻼﻋﺎت به‌روزی ﻫﺴﺘﯿﻢ Willis, (2000). ﮐﺸﺎورزان، ﻣﺨﺎﻃﺒﺎن اﺻﻠﯽ و ﻧﻬﺎﯾﯽ پیام‌های آﻣﻮزﺷﯽ و ﺗﺮوﯾﺠﯽ درﺑﺎره ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار ﻫﺴﺘﻨﺪ. ﺷﺮط ﯾﺎدﮔﯿﺮی مؤثر آﻧﺎن ﻣﺸﺎرﮐﺖ ﻓﻌﺎل آن‌ها در اﯾﻦ ﻓﺮاﯾﻨﺪ می‌باشد. ﻣﻮﻓﻘﺖ برنامه‌های آﻣﻮزﺷﯽ و ﺗﺮوﯾﺠﯽ ﻣﺴﺘﻠﺰم آن اﺳﺖ ﮐـﻪ ﺑﺮﻧﺎﻣـﻪ رﯾـﺰان، ﻣﺠﺮﯾـﺎن، ﻣﺤﻘﻘـﺎن، آﻣﻮزﺷﮕﺮان، ﻣﺘﺨﺼﺼﺎن ﻣﻮﺿﻮﻋﯽ و ﻣﺮوﺟﺎن اﺑﺘﺪا ﺧﻮد به‌عنوان ﻓﺮاﮔﯿﺮان پیام‌های ﮐﺸـﺎورزی ﭘﺎﯾـﺪار، ﻗﺒـﻞ از ﮐﺸـﺎورزان، آﻣـﻮزش ﺑﺒﯿﻨﻨﺪ ﺗﺎ ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ ﺳﻬﻢ ﺧﻮد را به‌عنوان آﻣﻮزﺷﮕﺮ ﺑﺮ ﻋﻬﺪه ﺑﮕﯿﺮﻧﺪ (ﮐﺎﺷﺎﻧﯽ، 1382) ﻻزم ﺑﻪ ﯾﺎدآوری اﺳﺖ ﮐﻪ ﮐﺸﺎورزان ﻣﺨﺎﻃﺐ از ﻧﻈﺮ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ – اﻗﺘﺼﺎدی ﯾﮏ ﺟﻤﻌﯿﺖ ﻫﻤﮕﻦ ﻧﯿﺴﺘﻨﺪ. ﺑﯿﻦ آن‌ها از ﻧﻈﺮ ﺳﻦ، ﺟﻨﺴﯿﺖ، ﺳﻄﺢ ﺗﺤﺼﯿﻼت، ﺳﻄﺢ رﻓﺎه و دﺳﺘﺮﺳﯽ و از ﻧﻈﺮ ﻗﻮﻣﯽ و ﺟﺎﯾﮕﺎه اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ تفاوت‌های ﺑﺴﯿﺎری وﺟﻮد دارد. ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﯾﻦ تفاوت‌ها و ویژگی‌های ﻫﺮ ﻗﺸﺮ در ﻣﻮﻓﻘﯿﺖ برنامه‌های آﻣﻮزﺷﯽ ﺑﺴﯿﺎر ﻣﺆﺛﺮ اﺳﺖ. آﻣﻮزش زﻧﺎن و دﺧﺘﺮان ﻧﯿﺰ اﻫﻤﯿﺖ ﺧﺎﺻﯽ دارد. زﯾﺮا آﻣـﻮزش آﻧﺎن ﻫﻢ می‌تواند در ﺣﻔﻆ و ﺳﻼﻣﺘﯽ ﻣﺤﯿﻂ ﺧﺎﻧﻪ ﻣﺆﺛﺮ ﺑﺎﺷﺪ و ﻫﻢ در آﻣﻮزش ﮐﻮدﮐﺎن و ﻧﻮﺟﻮاﻧـﺎن در ﺟﻬـﺖ ﻣﺮاﻋـﺎت و ﺣﻔﺎﻇـﺖ از ﻣﺤﯿﻂ ﺑﯿﺮون از ﺧﺎﻧﻪ ﯾﻌﻨﯽ ﻣﺪرﺳﻪ، ﻣﺰرﻋﻪ، ﮐﺎرﺧﺎﻧﻪ و ﺳﺎﯾﺮ محیط‌ها تأثیر ﺑﮕﺬارد. ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﻧﺸﺎن داده ﮐﻪ ﮐﺸﺎورزاﻧﯽ ﮐﻪ ﺗﺤﺼـﯿﻼت ﺑﯿﺸﺘﺮی داشته‌اند به‌احتمال ﺑﯿﺸﺘﺮی ﻓﻨﺎوری ﺟﺪﯾﺪ را می‌پذیرند. (ﮐﻮﯾﯿﺰوﻣﯿﻨﮓ و دﯾﮕﺮان،1999)

ﺑﻪ ﺳﺨﻦ دﯾﮕﺮ اﻧﺘﻘﺎل پیام‌های ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار ﺑﻪ ﮐﺸﺎورزان می‌تواند ﺑﻪ اﯾﺠﺎد آﮔﺎﻫﯽ و ﻋﻼﻗﻪ و در ﺻﻮرت آﻣﻮزش ﻋﻤﻠﯽ، ﺑﻪ اﯾﺠـﺎد ﻣﻬﺎرت در آﻧﺎن بی انجامد. اﯾﻦ ﺣﺎﻟﺖ ﺷﺮط ﻻزم ﺑﺮای نوآوری‌هاست وﻟﯽ ﮐﺎﻓﯽ ﻧﯿﺴﺖ. ﻫﻨﮕﺎﻣﯽ ﮐﻪ ﻫﺪف ﻧﻬﺎﯾﯽ از آﻣﻮزش غیررسمی ﯾﻌﻨﯽ ﺗﺮوﯾﺞ، ﭘﺬﯾﺮش پیام‌ها ﺗﻮﺳﻂ ﮐﺸﺎورزان اﺳﺖ، در اﯾﻦ ﺻﻮرت ﻋﻤـﻞ ﺑـﻪ رﻓﺘـﺎر ﺟﺪﯾـﺪ ﻋـﻼوه ﺑـﺮ آﮔـﺎﻫﯽ و اﻧﮕﯿـﺰش، ﻣﺴـﺘﻠﺰم دﺳﺘﺮﺳﯽ ﺑﻪ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺿﺮوری ﻧﯿﺰ می‌باشد.

(ﮐﺎﺷﺎﻧﯽ، 1382)

روﺷﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﻐﯿﯿﺮ در ﺟﻬﺖ ﻧﯿﻞ ﺑﻪ ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار به‌نوبه ﺧﻮد ﻣﺴﺘﻠﺰم ﯾﮏ ﺑﺮﻧﺎﻣـﻪ آﻣﻮزﺷـﯽ است ﮐـﻪ دارای ﻣﺮاﺣـﻞ و اﺑﻌـﺎد ﻣﺨﺘﻠﻒ زﯾﺮ اﺳت:

ﺗﻌﯿﯿﻦ اﻫﺪاف آﻣﻮزﺷﯽ، ﺗﻬﯿﻪ سرفصل‌ها و ﻣﺘﻮﻧﯽ ﮐﻪ اﯾﻦ اﻫﺪاف را ﺗﺤﻘﻖ می‌بخشند. ﺣﻔـﻆ ارﺗﺒـﺎط ﻃـﻮﻟﯽ و ﻋﺮﺿـﯽ برنامه‌های درﺳﯽ، تأمین ﻣﺮﺑﯽ و ﺗﺠﻬﯿﺰ و تأمین ﻓﻀﺎ و اﻣﮑﺎﻧﺎت ﮐﻤﮏ آﻣﻮزﺷﯽ، اﺟﺮا، ﻧﻈﺎرت و ارزﺷﯿﺎﺑﯽ. ﻧﮑﺘﻪ دﯾﮕﺮ ﮐﻪ اﻫﻤﯿﺖ وﯾﮋه دارد ﮐﻮﺷﺶ در ﺟﻬﺖ اﯾﺠﺎد ﻣﺤﯿﻂ و ﺷﺮاﯾﻂ ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺑﺮای ﯾﺎدﮔﯿﺮی اﺳﺖ. ﯾﺎدﮔﯿﺮی ﺑـﺎ یاد دادن تفاوت دارد. ﯾﺎد دادن ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎی ﺟﺮﯾﺎن اﻃﻼﻋﺎت از ﮐﺴﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ می‌داند ﺑﻪ ﮐﺴﯽ ﮐﻪ نمی‌داند. ﯾﺎدﮔﯿﺮی ﻓﺮاﯾﻨـﺪ ﺗﮑﺎﻣـﻞ اﺳـﺖ و ویژگی‌های آن ارﺗﺒﺎط آزاد و ﺑﺎز، روﯾﺎروﯾﯽ ﺑﺎ ﻣﺴﺌﻠﻪ، ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻦ، اﺣﺘﺮام و ﺣﻖ اﺷﺘﺒﺎه ﮐﺮدن اﺳﺖ. (ﭘﺮﺗﯽ، 1381)

در آﻣﻮزش رﺳﻤﯽ، اﮐﺜﺮﯾﺖ ﻣﺨﺎﻃﺒﺎن ﺷﻬﺮی ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﻣﻌﻠﻮﻣﺎت و ﺗﺠﺮﺑﯿﺎت دﺳﺖ اول ﮐﻤﺘﺮی درﺑﺎره ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار و ﻃﺒﯿﻌﺖ دارﻧﺪ و در ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ درﺳﯽ ﻧﯿﺰ ﮐﻤﺘﺮ ﺑﺎ اﯾﻦ ﻧﻮع ﻣﻌﻠﻮﻣﺎت ﺳﺮ و ﮐﺎر دارﻧﺪ. ﻟﺬا ﻫﺪف در ﺳﻄﺢ ﭘﯿﺶ از داﻧﺸﮕﺎه، آﻣﻮزش ﺳﻮاد زﯾﺴﺖ ﻣﺤﯿﻄﯽ ﺑﻪ ﺷﻬﺮوﻧﺪان ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد. اﯾﻦ ﻫﺪف را می‌توان ﺑﺎ اﻓﺰودن درﺳﯽ ﺟﺪﯾﺪ دﻧﺒﺎل ﮐﺮد و ﯾﺎ ﺑﺎ اﻓﺰودن ﻣﻄﺎﻟﺐ ﺑﻪ درس ﻋﻠﻮم دﻧﺒـﺎل ﻧﻤـﻮد. ﺑـﺎ ﮔﻨﺠﺎﻧﺪن ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت وﯾﮋه ﻋﻠﻮم اﮐﻮﻟﻮژﯾﮑﯽ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺟﺮﯾﺎن اﻧﺮژی، ژﻧﺘﯿﮏ ﮐﺎرﺑﺮدی، چرخه‌ها (از ﻗﺒﯿﻞ ﭼﺮﺧﻪ آب و ازت) ﻓﯿﺰﯾﻮﻟﻮژﯾﮑﯽ ﮔﯿﺎﻫﯽ، ﺗﻨﻮع گونه‌ها، اﮐﻮﻟﻮژی ﭼﺸﻢ اﻧﺪاز و ﻧﻈﺎﯾﺮ آن می‌توان درس ﻋﻠﻮم را ﺑﺎ زﻧـﺪﮔﯽ واﻗﻌـﯽ و روزﻣـﺮه، ﭼﺸـﻢ اندازه و ﻣﺤـﯿﻂ ﻃﺒﯿﻌﯽ اﻃﺮاف ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺳﺎﺧﺖ.

هنگامی ﮐﻪ ﻣﺸﺎرﮐﺖ راﺳﺘﯿﻦ ﺑﯿﻦ داﻧﺸﮕﺮان، ﮐﺸﺎورزان و آﻣﻮزﺷﮕﺮان ﺷﮑﻞ می‌گیرد ﺗﺎ ﯾﮏ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ درﺳﯽ را تهیه ﮐﻨﻨﺪ و آن را به ﮐﺎر ﮔﯿﺮﻧﺪ، اﺣﺘﻤﺎل ﮐﺎرﺑﺮد آن ﺑﯿﺸﺘﺮ از زﻣﺎﻧﯽ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد ﮐﻪ ﻣﺘﺨﺼﺼﺎن ﮐﺸﺎورزی ﻣﻄﺎﻟﺐ ﯾﺎ طرح‌های آﻣﻮزﺷﯽ را ﺗﻬﯿﻪ می‌کنند و ﺑﻪ آﻣﻮزﺷﮕﺮان می‌دهند ﺗﺎ اﺟﺮا ﮐﻨﻨﺪ. وﻗﺘﯽ ﮐﻪ از ﻃﺮﯾﻖ ﻣﺸﺎرﮐﺖ، ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ درﺳﯽ ﺗﻬﯿﻪ ﺷﺪ در ﺣﻘﯿﻘﺖ آﻣﻮزﺷﮕﺮان ﻣﺎﻟﮑﯿـﺖ آن را در ﺗﻮﺳﻌﻪ داده‌اند و ﻟﺬا ﺗﻀﻤﯿﻦ ﺑﻬﺘﺮی ﺑﺮای ﻣﻮﻓﻘﯿﺖ آﻧﺎن وﺟﻮد دارد. (ﮐﺎﺷﺎﻧﯽ، 1382)

در ﺳﻄﺢ داﻧﺸﮕﺎﻫﯽ ﺿﺮورت ﺑﻨﯿﺎدی ﺑﺮای ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ دانشگاه‌ها ﺑﯿﺶ از دوره ﭘﯿﺶ از داﻧﺸـﮕﺎه ﺑـﻪ ﺷـﮑﻞ جامعه‌های ﯾﺎدﮔﯿﺮی ﻣﺸﺎرﮐﺘﯽ درآﯾﻨﺪ. آﻧﭽﻪ داﻧﺸﮕﺎﻫﯿﺎن ﺑﺎﯾﺪ در آن درﮔﯿﺮ ﺷﻮﻧﺪ ﯾﺎدﮔﯿﺮی اﺳﺖ؛ ﯾـﺎدﮔﯿﺮی درﺑـﺎره ﯾـﺎدﮔﯿﺮی، ﺗﺴـﻬﯿﻞ در ﭘﺮورش ﻓﺮاﮔﯿﺮان و ﺟﺴﺘﺠﻮ ﺑﺮای ﯾﺎﻓﺘﻦ راه‌های ﺟﺪﯾﺪ ﭘﯽ ﺑﺮدن ﺑﻪ واﻗﻌﯿﺎت ﺧﻮد و دﯾﮕﺮان.

ﯾﺎدﮔﯿﺮی ﻣﺸﺎرﮐﺘﯽ اﺷﺎره دارد ﺑﺮ ﯾﺎدﮔﯿﺮی ﻣﺘﻘﺎﺑﻞ از ﮐﺸﺎورزان، ﯾﺎدﮔﯿﺮی از ﺧﻮد داﻧﺸﺠﻮﯾﺎن و از ﻫﻤﮑﺎران (ﭘﺮﺗﯽ، 1381) از اﯾـﻦ رو ﻧﻈﺎم آﻣﻮزﺷﯽ ﻧﯿﺎز ﺑﻪ دﮔﺮﮔﻮﻧﯽ ﻓﻀﺎی ﮐﻨﻮﻧﯽ از ﯾﺎد دادن ﺑﻪ ﯾﺎدﮔﯿﺮی ﻣﺸﺎرﮐﺘﯽ دارد. داﻧﺸﺠﻮﯾﺎﻧﯽ ﮐﻪ در رشته‌های ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺗﺸـﮑﯿﻞ دﻫﻨﺪه ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار ﻣﺎﻧﻨﺪ زراﻋﺖ، اﮐﻮﻟﻮژی، ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺷﻨﺎﺳﯽ و اﻗﺘﺼﺎد ﺗﺨﺼﺺ ﭘﯿﺪا می‌کنند ﺑﺎﯾﺪ زﺑﺎن ﻣﺸﺘﺮﮐﯽ را ﺑﺮای ارﺗﺒﺎط باهم داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ. ﻣﺮاﮐﺰ و مؤسسات ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت ﮐﺸﺎورزی ﻧﯿﺰ در ﮐﺸﻮر ﻣﺎ ﺑﺎ ﭘﯽ ﺑﺮدن ﺑـﻪ اﻫﻤﯿـﺖ ﭘﺎﯾـﺪاری، ﺗﺤﻘﯿﻘـﺎت ﺧـﻮد را ﮐـﻢ و ﺑـﯿﺶ ﺑـﻪ ﺳـﻤﺖ ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار ﺳﻮق داده‌اند اﻣﺎ اﯾﻦ ﺗﻐﯿﯿﺮ ﺟﻬﺖ، ﻣﻮردی و نمونه‌های آن ﻧﺴﺒﺘﺎً ﮐﻢ اﺳﺖ و ﻫﻤﺎﻫﻨﮕﯽ ﭼﻨﺪاﻧﯽ ﻫﻢ ﺑﯿﻦ آن‌ها وجود ﻧﺪارد.

از آﻧﺠﺎ ﮐﻪ روﺳﺘﺎﺋﯿﺎن و بالأخص ﮐﺸﺎورزان ﺑﯿﺸﺘﺮ از ﺷﻬﺮﻧﺸﯿﻨﺎن ﺑﺎ ﻣﺤﯿﻂ ﻃﺒﯿﻌﯽ و ﮐﺸﺎورزی ارﺗﺒﺎط دارﻧﺪ ﻟﺬا در آﻣﻮزش غیررسمی ﮐﺸﺎورزی ﺻﺮﻓﺎً ﮐﺸﺎورزان را به‌عنوان ﻣﺨﺎﻃﺒﺎن اﺻﻠﯽ ﻣﺪﻧﻈﺮ ﻗﺮار می‌دهیم. در آﻣﻮزش غیررسمی ﯾﺎ ﺗﺮوﯾﺞ، رﻫﯿﺎﻓﺖ ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺑـﺮای ﮐﺸﺎورزان ﻣﺴﺘﻠﺰم ﺗﻐﯿﯿﺮاﺗﯽ در ﻫﺮ ﯾﮏ از اﺑﻌﺎد آن ﺑﻪ ﻣﻘﺎدﯾﺮ ﻣﺘﻔﺎوﺗﯽ اﺳﺖ. در ﺑـﺎز اﻧﺪﯾﺸـﯽ ﭘﯿﺮاﻣـﻮن اﯾـﻦ ﺗﻐﯿﯿـﺮات ﻻزم اﺳـﺖ ﺑـﻪ ﺑﺎزآﻣﻮزی ﻣﺮوﺟﺎن ﺑﺮای ﺗﺮوﯾﺞ رﻫﯿﺎﻓﺖ ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار ﺗﻮﺟﻪ ﮐﻨﯿﻢ. ﺑﺎﯾﺪ ﻧﻈﺎم ﮐﺸـﺎورزی ﻣﻨﻄﻘـﻪ و ﺷـﺮاﯾﻂ ﻣﺨﺎﻃﺒـﺎن را به‌خوبی ﺑﺸﻨﺎﺳﯿﻢ و از ﺗﻌﺎﻣﻞ ﻣﯿﺎن ﻣﺤﯿﻂ ﻓﯿﺰﯾﮑﯽ و اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ- اﻗﺘﺼﺎدی آﮔﺎه ﺑﺎﺷﯿﻢ ﺗﺎ ﺑﺘﻮان وﺿﻌﯿﺖ موجود به‌خوبی ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ ﮐﺮد و ایده‌های ﻗﺎﺑﻞ ﻗﺒﻮل و ﻣﻨﺎﺳﺒﯽ اراﺋﻪ داد. (Garforh,1996)

ﺑﺤﺚ و ﻧﺘﯿﺠﻪ ﮔﯿﺮی

ﺑﺎ اﻓﺰاﯾﺶ ﺟﻤﻌﯿﺖ، ﺷﻬﺮﻧﺸﯿﻨﯽ و ﺻﻨﻌﺘﯽ ﺷﺪن، اﻫﻤﯿﺖ ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار اﻓﺰاﯾﺶ می‌یابد. اﻓـﺰاﯾﺶ ﺟﻤﻌﯿـﺖ ﺑﺎﻋـﺚ وارد آﻣـﺪن ﻓﺸـﺎر اﺳﺘﻔﺎده ﺑﯿﺸﺘﺮ از ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ و ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻃﺒﯿﻌﯽ می‌شود. ﺑﻪ ﺑﯿﺎن دﯾﮕﺮ در آینده ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻧﮕﺮاﻧﯽ از ﺑﺎﺑﺖ اﻓﺰاﯾﺶ ﺟﻤﻌﯿﺖ ﻣﺼﺮف ﮐﻨﻨﺪه ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد ﺑﻠﮑﻪ نگرانی‌هایی از ﻗﺒﯿﻞ ﮔﺴﺘﺮش آلودگی‌ها، ﻋﺪم اﻣﻨﯿـﺖ ﻏـﺬاﺋﯽ و ﮔﺴـﺘﺮش ﻓﻘـﺮ وﺟـﻮد دارد. (زرﭼﯿﻨﯽ و ﻫﻤﮑﺎران،1391) ﻫﻢ اﮐﻨﻮن ﺗﻨﻮع و ﭘﯿﭽﯿﺪﮔﯽ ﻣﻌﻀﻼت زﯾﺴﺖ ﻣﺤﯿﻄﯽ زﯾﺎد و ﺗﻬﺪﯾﺪ ﮐﻨﻨﺪه اﺳﺖ و ﺑﺮای ﻧﺴﻞ ﺑﻌﺪ ﺑﺴﯿﺎر زﯾﺎدﺗﺮ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد. ﻣﺎ ﻧﯿﺎز دارﯾﻢ ﻧﺴﻞ ﺣﺎﺿﺮ و ﺑﻌﺪی را ﺑﺮای ﺗﺼﻤﯿﻤﺎﺗﯽ آﻣﺎده ﮐﻨﯿﻢ ﮐﻪ ﻣﺼﺮف ﮐﻨﻨﺪﮔﺎﻧﺶ اﺗﺨﺎذ می‌کنند و سیاست‌های ﻣﻠـﯽ آن‌ها را ﺷﮑﻞ می‌دهند ﺗﺎ ﺳﻼﻣﺖ آن‌ها را ﺗﻀﻤﯿﻦ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪ. دﺳﺘﯿﺎﺑﯽ ﺑﻪ ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار ﻫﻢ اﻣﮑﺎن ﭘﺬﯾﺮ اﺳﺖ و ﻫﻢ اﻗﺘﺼﺎدی: در اﺑﺘﺪا ﻣﻘﺪاری ﺳﺮﻣﺎﯾﻪ ﮔﺬاری به‌ویژه در ﺟﻬﺖ آﻣـﻮزش ﻧﯿـﺮوی اﻧﺴﺎﻧﯽ ﻧﯿﺎز دارد. اﯾﻦ ﺳﺮﻣﺎﯾﻪ ﻣﺼﺮف ﺷﺪﻧﯽ و ﺗﻤﺎم ﺷﺪﻧﯽ ﻧﯿﺴﺖ ﺑﻠﮑﻪ ﻣﺎﻧﺪﮔﺎر و ﺣﺘﯽ ﺗﮑﺜﯿﺮ ﺷﻮﻧﺪه ﻧﯿﺰ ﻫﺴﺖ. در اﯾﻦ ﺻـﻮرت تأمین ﻣﻮاد ﻏﺬاﺋﯽ ﺟﻤﻌﯿﺖ و ﺳﻼﻣﺖ آﻧﺎن ﻫﺮ دو ﯾﮑﺠﺎ تأمین ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ.

در ﺗﻐﯿﯿﺮ به‌سوی ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار، اﻫﻤﯿﺖ ﮔﺮدآوری اﻃﻼﻋﺎت و ﻣﺘﻮن آﻣﻮزﺷـﯽ را ﺑـﺮای آموزش‌های رﺳـﻤﯽ و ﻋـﻼوه ﺑـﺮ آن، اراﺋـه مهارت‌های ﻻزم به‌ویژه ﺗﺴﻬﯿﻞ ﮔﺮی را در آموزش‌های غیررسمی ﻧﺒﺎﯾﺪ دﺳﺖ ﮐﻢ ﮔﺮﻓﺖ (ﮐﺎﺷﺎﻧﯽ، 1382)

ﭘﯿﺸﻨﻬﺎدﻫﺎ

– ﺑﺮﮔﺰاری دوره‌های آﻣﻮزﺷﯽ و کارگاه‌های آﻣﻮزﺷﯽ ﺑﺮای ﮐﺸﺎورزان

– ﺗﻬﯿﻪ ﻓﯿﻠﻢ و برنامه‌های رادﯾﻮﯾﯽ و ﺗﻠﻮﯾﺰﯾﻮﻧﯽ و ﭼﺎپ ﻧﺸﺮﯾﺎت

– اﯾﺠﺎد ﯾﮏ ﺳﯿﺴﺘﻢ ﮐﺎرآﻣﺪ اﻃﻼﻋﺎت و آﮔﺎﻫﯽ ﮐﺸﺎورزان

– ﺗﻐﯿﯿﺮ در ﺑﯿﻨﺶ، ﻧﮕﺮش و ﺑﺎورﻫﺎی ﮐﺸﺎورزان

– ﺑﻬﺒﻮد داﻧﺶ و مهارت‌های ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﭘﺎﯾﺪار ﺑﺮای ﮐﺸﺎورزان (ﻣﺤﻤﺪی، 1390)

– اراﺋﻪ و ﮐﻤﮏ ﺑﻪ اﺳﺘﻔﺎده از فناوری‌ها و ﻋﻤﻠﯿﺎت ﺣﻔﺎﻇﺖ ﮐﻨﻨﺪه ﻣﻨﺎﺑﻊ

– ﺣﻤﺎﯾﺖ از گروه‌های ﻣﺤﻠﯽ ﺑﺮای اﻗﺪام در ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺤﻠﯽ

– ﺣﻤﺎﯾﺖ از نظام‌های اﻃﻼﻋﺎت ﺑﺮای ﭘﯿﻮﻧﺪ دادن ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت، آﻣﻮزش و ﺗﺮوﯾﺞ ﺑﺎ ﮐﺸﺎورزان و دستگاه‌های اﺟﺮاﯾـﯽ ذﯾـﺮﺑﻂ (ﮐﺎﺷـﺎﻧﯽ، 1382)

     ﻣﻨﺎﺑﻊ

1- اﺳﻤﺎﻋﯿﻠﯽ. ﺳﻤﯿﻪ ﻣﻔﻬﻮم ﺷﻨﺎﺳﯽ آﻣﻮزش ﻣﺴﺘﻤﺮ در ﺗﻮﺳﻌﻪ ﭘﺎﯾﺪار ﮐﺸﺎورزی، ﺟﻬﺎد، ﺷﻤﺎره 274. 2- اﻣﯿﻨﯽ، رﻧﺠﺒﺮ وﯾﮋه ﻧﺎﻣﻪ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ و ﺗﻮﺳﻌﻪ ﭘﺎﯾﺪار ﮐﺸﺎورزی، ﺷﻤﺎره 1 ص 32.

2- ﺳﺨﻦ ﮔﺴﺘﺮ زراﻋﺖ ﭘﺎﯾﺪار ﺑﺮﻧﺞ (اﻧﺘﺸﺎرات ح و ﻣﺨﺘﺎری، م. اﯾﺮان ﻧﮋاد)،

ﭘﺮﺗﯽ. ﺟﻮﻟﺰ. ان. ﺑﺎزآﻓﺮﯾﻨﯽ ﮐﺸﺎورزی: سیاست‌ها و ﻋﻤﻠﯿﺎت ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺑﺮای ﭘﺎﯾﺪاری و ﺧﻮد اﺗﮑﺎﯾﯽ (ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻋﻠﯿﺮﺿﺎ ﮐﺎﺷﺎﻧﯽ)

3- ﺣﯿﺎﺗﯽ، م. اﻧﺘﺸﺎرات ﺑﯿﻤﻪ ﻣﺮﮐﺰی اﯾﺮان.

4- زرﭼﯿﻨﯽ، ﻣﺤﻤﺪ و ﻫﻤﮑﺎران ﻧﻘﺶ ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار در ﺗﻮﻟﯿﺪ ﻧﺎﺧﺎﻟﺺ ﻣﻠﯽ و ﺗﻮﺳﻌﻪ ﭘﺎﯾﺪار، ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﻣﻘﺎﻻت اوﻟﯿﻦ ﻫﻤﺎﯾﺶ ﻣﻠﯽ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﭘﺎﯾﺪار ﮐﺸﺎورزی و ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ ﺳﺎﻟﻢ، ﻫﻤﺪان، اﯾﺮان.

5- ﺳﯽ ﻟﻮر، ﺟﯽ. ﮔﺎﻟﻦ، اﻟﮑﺴﺎﻧﺪرو ام؛ ﻟﻮﯾﯿﺲ، آ. ﺟﯽ، ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ رﯾﺰی درﺳﯽ ﺑﺮای ﺗﺪرﯾﺲ و ﯾﺎدﮔﯿﺮی ﺑﻬﺘﺮ (ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻏﻼﻣﺮﺿﺎ ﺧﻮﯾﯽ ﻧﮋاد)، ﭼﺎپ ﭼﻬﺎرم، ﻣﻮﺳﺴﻪ ﭼﺎپ و اﻧﺘﺸﺎرات آﺳﺘﺎن ﻗﺪس رﺿﻮی، ﻣﺸﻬﺪ. ص 43

6- ﺷﻌﺒﺎﻧﻌﻠﯽ ﻓﻤﯽ، ﺣﺴﯿﻦ و ﻗﺎﺳﻤﯽ، ﺟﻮاد و ﻣﺤﻤﺪ زاده ﻧﺼﺮ آﺑﺎدی، ﻣﻬﻨﺎز نظام‌های ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار (ﻣﺮوری ﺑﺮ روﯾﮑﺮدﻫﺎی ﻏﺎﻟﺐ) ﺗﻬﺮان: ﻣﻮﺳﺴﻪ ﻓﺮﻫﻨﮕﯽ ﻣﻨﺎدی ﺗﺮﺑﯿﺖ.

7- شمسایی، اﺑﺮاﻫﯿﻢ و ﻣﻄﯿﻌﯽ ﻟﻨﮕﺮودی، ﺳﯿﺪ ﺣﺴﻦ. (از دﯾﺪﮔﺎه اﻗﺘﺼﺎد روﺳﺘﺎﯾﯽ) ﺗﻬﺮان: داﻧﺸﮕﺎه ﺗﻬﺮان.

8- شمس، ک، (1384) در زﻣﯿﻨﻪ ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار، اﻧﺘﺸﺎرات طاق بستان

9- ﺻﻔﺮی ﻣﻄﻠﻖ، م.ر، بیماری‌های ﮔﯿﺎﻫﯽ، اﻧﺘﺸﺎرات داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﯽ واﺣﺪ رﺷﺖ.

10- ﻓﺮﻫﺎدﯾﺎن، ه. زراﻋﯽ، ح و داﻧﺸﻮر، م (1384). ﺑﺮرﺳﯽ تأثیر آموزش‌های ﻓﻨﯽ و حرفه‌ای در ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻣﻨﺎﺑﻊ اﻧﺴﺎﻧﯽ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﻣﻘﺎﻻت دوﻣﯿﻦ ﻫﻤﺎﯾﺶ ﻧﻘﺶ آموزش‌های ﻓﻨﯽ و حرفه‌ای در ﺗﺤﻮﻻت اﻗﺘﺼﺎدی و اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ (ﺟﻠﺪ اول)

11- ﻗﺮه ﺧﺎﻧﯽ، ز (1381) آﻣﻮزش ﮐﺸﺎورزی، راﻫﯽ به‌سوی ﺗﻮﺳﻌﻪ اﻗﺘﺼﺎدی از ﻃﺮﯾﻖ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﮐﺸﺎورزی. ﻣﺎﻫﻨﺎﻣﻪ ﺳﻨﺒﻠﻪ، ﺳﺎل پانزدهم. (118)

12- ﮐﺎﺷﺎﻧﯽ، ﻋﻠﯿﺮﺿﺎ، (1382) ﺑﺎزﺗﺎب ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار در برنامه‌های آﻣﻮزﺷﯽ ﺣﻔﻆ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ، ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﻣﻘﺎﻻت و همایش‌های ﺗﺨﺼﺼﯽ آﻣﻮزش ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ، اﻧﺘﺸﺎرات ﺳﺎزﻣﺎن ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ. ﺻﺺ 259

13- ﮐﻠﯿﻮ آرﺗﻮر، ادواردز، (1387) ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار. ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺣﺴﯿﻨﯽ، ﻋﻮض ﮐﻮﭼﮑﯽ، اﺑﻮاﻟﺤﺴﻦ ﻫﺎﺷﻤﯽ دزﻓﻮﻟﯽ. ﺟﻬﺎد داﻧﺸﮕﺎﻫﯽ (داﻧﺸﮕﺎه ﻣﺸﻬﺪ)

14- ﻣﺤﻤﺪی، ﻓﻠﻮرﯾﺎ. (1390) ﻃﺮاﺣﯽ اﻟﮕﻮی ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار ﮐﻢ ﻧﻬﺎده در ﺗﻮﻟﯿﺪ ﻣﺤﺼﻮﻻت گلخانه‌ای اﺳﺘﺎن ﺗﻬﺮان. رﺳﺎﻟﻪ دﮐﺘﺮی ﭼﺎپ ﻧﺸﺪ داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﯽ، واﺣﺪ ﻋﻠﻮم و ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت، ﺗﻬﺮان، اﯾﺮان.

15- ﻣﺤﻤﺪ زاده، خ. و ﻓﺮزادی، ز. (1387) ﺗﻨﻈﯿﻢ ﺧﺎﻧﻮاده و ﺟﻤﻌﯿﺖ. اﻧﺘﺸﺎرات ﻓﺮدوس.

16- ﻣﻬﺪوی داﻣﻐﺎﻧﯽ، ﻋﺒﺪاﻟﻤﺠﯿﺪ و ﺑﻬﻨﺎم، ﮐﺎﻣﮑﺎر (1387). ﻣﺒﺎﻧﯽ ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار. ﺟﻬﺎد داﻧﺸﮕﺎﻫﯽ (داﻧﺸﮕﺎه ﻣﺸﻬﺪ)، (964 -158-324)

17- ﻣﯿﺮ، ﺟﺮاﻟﺪ، ﻣﺎروﯾﻦ، (ﺑﯽ ﺗﺎ)، (1378). ﻣﺒﺎﺣﺚ اﺳﺎﺳﯽ اﻗﺘﺼﺎد ﺗﻮﺳﻌﻪ، ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻏﻼﻣﺮﺿﺎ آزاد (ارﻣﮑﯽ) ﻧﺸﺮ ﻧﯽ، ﺗﻬﺮان.

18- ﻧﺒﻬﺎﻧﯽ، ﻟﯿﺰا و ﻋﺎﻣﻨﯽ، اﺣﻤﺪ رﺿﺎ (1391). ﺗﻮﺳﻌﻪ ﭘﺎﯾﺪار ﮐﺸﺎورزی، راﻫﺒﺮدی در ﺣﻔﺎﻇﺖ از ﻣﻨﺎﺑﻊ زﯾﺴﺖ ﻣﺤﯿﻄﯽ، ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﻣﻘﺎﻻت اوﻟﯿﻦ همایش ﻣﻠﯽ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﭘﺎﯾﺪار ﮐﺸﺎورزی و ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ ﺳﺎﻟﻢ، ﻫﻤﺪان.

19-Anonymous. (2006) The meaning of education. Arailable on the url: http://www.teachersmind.com /education.html.

20-Brewer,G.D. (2000) The changing world of continuing & professional education. The journal of the university continuing education association (64:pp (23-34.

21-Garforth, Chris. (1996). Extension Approaches for sustainable Agriculture, unpublished paper, AERDD, the University of reading,UK.

22-Hein, g.e. (1997). Constructivisit learning theory. Available on the url:www.exploratorium.edu/IFI/resources/constructivist learning/html.

23-Quisumbing Agnes R.et al. (1999), The importance of Gender Issues for Environmentally and Sosially Sustainable Rural Develppment in: lutz, E. et al (eds) “Agriculture & Environment, Perspectives on Systainable Development”, Washington D. C.

24-willis, M. Helms,M.M& Dodd.E.C. (2000). Distance learning opportunities for continuning education. The university of tennesse. Chattanoo ga. The journal of the university continuing education. Association 64: pp 6-74

مطلب مرتبط

سایت مرتبط

اشتراک:

درباره نویسنده

نظرات بسته اند

برچسب‌ها : % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % %
Call Now Button