اثرات زیست محیطی استفاده مجدد از فاضلاب شهری و روستایی جهت آبیاری اراضی کشاورزی- مهدی زمانیان؛ سعید عابدینی؛ اکرم رامشی- مرکز مهندسی عطران

0

کشور ایران از نظر آب و هوایی در منطقه خشک قرار گرفته است.از طرفی در سال­های خشکسالی و سال­هایی که بارندگی سالیانه از متوسط بارندگی سالیانه کمتر است، مشکلات آب با توجه به منابع فعلی آب موجود دوچندان می­شود. می­توان منابع آبی موجود را تنها به عنوان یک منبع آب شیرین مورد سرمایه­ گذاری و استفاده قرار داد. بدین منظور باید راهکارهایي مد­نظر قرار گیرد که استفاده از این منابع را برای مصارف غیر ضروری همانند آبیاری فضای سبز، محدود و کنترل شده، و بتوان منبع مناسبی جهت موارد مشابه جایگزین نمود. کمااینکه این موضوع در کشورهای دیگر نیز مورد توجه قرار گرفته است. حتی کشورهای که بارندگی زیادی دارند، از پساب به عنوان یک منبع سرشار از مواد مغذی برای آبیاری کشاورزی و یا سایر مصارف استفاده می­کنند. متأسفانه در کشور ما به دلایل متعددی از پسابها استفاده نمی­شود و مطالعاتی که تاکنون در این زمینه صورت پذیرفته­است بسیار محدود می­باشد. البته به تازگی دستور العمل­ها و ضوابطی در این خصوص تدوین شده و در حال تصویب می­باشد. امروزه بحران کمبود آب جزء چالش­های مهم اجتماعی بوده که ذهن مدیران و مسئولین را بیش از پیش به خود معطوف نموده­است. همین امر سبب گردیده، سیاست گذاران و برنامه­ریزان به دنبال راهکار­های مدیریتی مناسب، کارا و قابل اجرا در خصوص رفع بحران کم آبی بوده و بسیاری از مدیران فعال در زمینه منابع آبی مقابله با این چالش را سرلوحه فعالیت­های خود قرار داده­اند. در این تحقیق به­بررسی امکان استفاده مجدد از فاضلاب شهری جهت آبیاری اراضی کشاورزی پرداخته شده­است. و نشان دهنده این مطلب است که استفاده از منابع بالقوه آبی با رعایت اصول و ضوابط و کنترل آثرات زیست محیطی مربوطه امکان­پذیر و به­صرفه خواهد­بود.

کلمات کلیدی: فاضلاب شهری، استفاده مجدد، آبیاری، اثرات زیست محیطی

 

  • مقدمه

کاربرد فاضلاب­­های تصفیه شده در کشور­های مختلف جهان از دیر باز رواج داشته­است. در کشور­های پیشرفته فقط فاضلاب­های تصفیه شده با رعایت اصول و ضوابط زیست محیطی مورد استفاده قرار می‌گیرند. محور این قوانین حفظ سلامتی انسان، حفاظت از محیط­زیست و جلوگیری از آلودگی خاک و آب بوده و در دوره­های زمانی مشخصی مورد بازنگری قرار می‌­گیرد. در حالیکه در کشور­های در حال توسعه، علاوه بر فاضلابهای تصفیه شده گاهاً از فاضلاب­های خام نیز برای تولید محصولات کشاورزی استفاده می‌شود. این کشورها فاقد استراتژی و برنامه ریزی مناسب وهمچنین دستورالعمل مشخص در زمینه استفاده از پساب و آب­های برگشتی بوده به­همین دلیل استفاده از این منبع در اغلب موراد با پیامد­های بهداشتی، زیست­محیطی و آلودگی منابع آب و خاک همراه می‌­باشد. ایران بعنوان یکی از کشورهای خاورمیانه با کاهش منابع آب تجدیدشونده مواجعه بوده و در این راستا متولیان امر، پالایش و استفاده مجدد از پساب­های شهری و صنعتی و همچنین آبهای برگشتی را بعنوان منابعی جدید برای جبران بخشی از این کمبود­ها مورد توجه و بررسی قرار نموده­اند.

فاضلاب يا گنداب عبارت است از آب استفاده شده­اي كه براي مصرف خاص خود قابل استفاده مجدد نيست و يا به عبارتي دیگر آب که كيفيت خود را از دست داده و غیر­قابل استفاده مي‌باشد. فاضلاب محلول رقيقي است كه كليه آبهاي مازاد حاصل از فعاليتهاي حياتي انسان را دربرمي‌گيرد و يا به­عبارت ديگر، فاضلاب چيزي به جز آب مصرف شده يا مايع مازادي كه در نتيجه‌ي فعاليت‌هاي گوناگون جامعه توليد مي‌شود، نيست و حاوي ناخالصي بيش از حد قانوني است. اما به لحاظ فني، فاضلاب مي‌تواند به­عنوان هر آب يا مايعي تعريف شود كه حاوي غلظتي از ناخالصي‌ها يا آلاينده‌­هاي جامد، گازي و يا تركيبي از آنهاست كه اگر به محيط زيست دفع شود زيانبار خواهد بود. فاضلاب تصفيه شده شامل 9/99% آب و 1/0% مواد آلي و غيرآلي به حالت جامد قابل ته‌نشيني، محلول و يا معلق در آب مي‌باشد. فاضلاب خام حاوي ميكروارگانيسم‌هاي زيادي مانند (باكتري­ها، ويروس‌ها و انگل‌هاي تك‌ياخته)­است كه ممكن است بيماري‌زا و يا حاوی كرم‌هاي انگلي باشند. اغلب اين ميكروارگانيسم‌­ها طي فرآيند­هاي تصفيه بيولوژيكي و يا ضدعفوني فاضلاب تصفيه شده از بين مي‌روند. تعداد باكتري­­هاي كليفرم و كليفرم‌­هاي مدفوعي به­عنوان شاخص استاندارد براي تشخيص آلوده شدن فاضلاب، در مجاري انتقال مورد استفاده قرار مي‌گيرند. فاضلاب خانگي حاوي 7 10 تا 9 10 كليفرم در 100 ميلي‌گرم است. همچنین این فاضلاب حاوي 50 تا 150 ميلي‌گرم در ليتر چربي و روغن‌ها است. در­صورت اختلاط با فاضلاب‌هاي صنعتي خصوصاً فاضلاب‌هاي صنايع غذايي ممكن است ميزان اين روغن و چربي‌ها به­مقدار قابل توجهی افزايش ‌يابد. با وجود اين، مي‌توان بيشتر از 65% چربي‌ها و روغن‌ها را با روش‌هاي شناورسازي در استخرهاي نخستين، تصفيه و از سطح آب خارج نمود. مقدار شن، آشغال و مواد جامد قابل رسوب به ميزان 5 تا 25 ميلي‌گرم در ليتر در فاضلاب خانگي خام رسيده و در استخرهاي نخستين كاملاً حذف مي‌شوند. روش های اصلی و عمده تصفیه فاضلاب­های خام و تصفیه نشده خطری جدی برای بهداشت عمومی ‌و محیط زیست محسوب می‌شود. با توجه به روند افزایش تولید فاضلاب که ناشی از افزایش جمعیت و توسعه صنعتی شدن می‌باشد و نیز گسترش آگاهی همگانی و هشدار­های جدی برای حفظ محیط زیست، وضع قوانین محکم و جدی در ارتباط با تصفیه فاضلاب ها و نیز لحاظ یک سری سختگیری­ها در ارتباط با رفع خطرهای موجود انهدام آنها ضروری می‌باشد. بطور کلی مراحل تصفیه فاضلاب به شرح ذیل می باشد:

– مرحله اول تصفیه شامل جداسازی مواد درشت دانه آلی و مواد جامد معدنی و یا مواد روغنی و گریس از فاضلاب­ها می­‌باشد. این جداسازی به روش­های آشغالگیری، ته­نشین­سازی یا شناور­سازی انجام می­‌شود. در مرحله اول یک سری تمهیدات نظیر خنثی­کردن یا یکنواخت­سازی و آماده نمودن پسابها قبل از مصرف یا ورود آنها به مرحله بعدی، انجام می‌شود.

– مرحله دوم تصفیه شامل هر دو فرآیند هوازی و غیر­هوازی بیولوژیکی است. در طی این فرآیند­ها، ترکیبات پیچیده مواد آلی فاضلاب تجزیه شده یا به­وسیله میکروارگانیسم­های ساده اکسیده می‌­شوند.

در روش­­های سنتی تصفیه، در این مرحله از حوضچه لجن فعال، صافی­های چکنده، حوضچه­های هوادهی و استخر­های اکسید­اسیون استفاده می‌شود.

– مرحله سوم تصفیه شامل: عملیات کلرزنی، عبور از صافی­های سیمی‌ریز چشمه، پالایش، انعقاد مواد، ترسیب و جذب سطحی، کربن فعال و حذف مواد معلق بوده به علاوه تعیین پارامتر­های BOD، مواد غذایی، فاکتور­­­های تغذیه، تیرگی و کدورت است. در این مرحله عوامل بیماری­زای باقیمانده به طور کامل از بین می‌­روند.

– مرحله چهارم یا مرحله تصفیه پیشرفته، مرحله­­ای است که در آن هدف بالا بردن سطح کیفی فاضلاب تا حد آب­های شرب می­‌­باشد. این مرحله احتیاج به تکنیک­­های پیشرفته برای انجام عملیات فوق تصفیه، تعویض یونی، فرآیند عکس اسمزی، الکترودیالیز و تقطیر دارد. در این مرحله تمام مواد مضر و نامطلوب و نیز نمک­­های اضافی آب حذف می‌شوند.

 

  • بررسی تجربیات داخلی و خارجی استفاده از پساب

استفاده از پساب­­ها در ایران ریشه تاریخی داشته و به قرن دهم هجری در شهر اصفهان باز می‌­گردد. در قدیم استفاده از فاضلاب عمدتاً با انگیزه حاصلخیز کردن اراضی کاربرد داشته، در صورتیکه در حال حاضر کمبود آب انگیزه اصلی محسوب می‌شود. در حال حاضر در سطح کشور، بویژه در حواشی شهر­های بزرگ و مراکز استان­ها مناطق وسیعی با پساب­­ها و روان آب­های شهری آبیاری می‌­­شوند. در بیشتر مواقع این استفاده غیر­­اصولی بوده و برای کشت سبزی و صیفی بکار رفته و موجب آلودگی محیط­زیست، تجمع آلودگی در خاک و انتقال آن به محصولات تولیدی شده است. با­توجه به میزان استقبال و همچنین نیاز به استفاده از پساب­ها در کشاورزی، در حال حاضر بیشتر تصفیه­خانه­­های فاضلاب در سطح کشور با هدف استفاده مجدد از پساب حاصل در کشاورزی، طراحی و اجراء می‌گردند. با وجود قدمت استفاده از فاضلاب در کشور، تحقیقات در زمینه اثرات مربوطه در یکی دو دهه اخیر آغاز شده­است. در بخشی از این مطالعات توجه اصلی به اثرات زیست محیطی کاربرد این منابع معطوف شده و در بررسی­­های دیگر تاثیر این آبها در کمیت و کیفیت محصول مورد بررسی قرار گرفته­است.

کاربرد فاضلاب­های خام تصفیه شده در کشور­های مختلف جهان از دیرباز رواج داشته­است. از اواسط قرن نوزدهم و آغاز آلودگی­های باکتریایی در منابع آب سطحی کشور­های صنعتی(بویژه اروپا و ایالات متحده) که مسائل بهداشتی گسترده­ای را به­همراه داشته به تدریج تأسیس تصفیه خانه­های  به روش­های مختلف در مناطق شهری احداث و توسعه یافتند. در کشور­های پیشرفته، فقط استفاده از فاضلابهای تصفیه شده و با رعایت ضوابط و استانداردهای مربوطه صورت می‌گیرد.

اطلاعاتی در زمینه کاربرد این منابع در چند کشور جهان در جدول شماره (2)  ارائه شده­است.

 

جدول شماره (2) وضعیت کاربرد فاضلابها و پسابها در سطح دنیا

کشور کاربرد فاضلاب
آفریقای جنوبی در این کشور 32% فاضلابها بعد از تصفیه مجدداً برای کارهای مختلف استفاده می‌شوند که 16% آن برای آبیاری محصولات کشاورزی است. اراضی آبیاری شده با این آب ها نزدیک به 2800 هکتار می‌باشد.
آلمان 88000 هکتار زمین در این کشور با فاضلاب تصفیه شده آبیاری می‌گردد.
انگلستان در سال 1988 در 60 پروژه مختلف از این آب ها استفاده می‌شد و این روند رو به افزایش بوده است.
ایالات متحده آمریکا در این کشور تعداد تصفیه خانه های فاضلاب از 150 عدد در سال 1940 به 3400 عدد در سال 1980 افزایش یافت. در این کشور، ایالت کالیفرنیا در استفاده از فاضلاب تصفیه شده از دیگران پیشی گرفته است. از کل اینگونه آب ها در ایالت مزبور، 63% در آبیاری محصولات کشاورزی ، 13%  در تغذیه سفره های آب زیرزمینی، و بقیه به مصارف دیگر مانند محیط زیست  و صنعت یا مصارف تفریحی می‌رسد. در کل این کشور، مساحت آبیاری شده با پساب بیش از 130000 هکتار است.
تونس در سال 1988، حجم فاضلاب تصفیه شده در این کشور 78 میلیون متر مکعب بود و در سال بعد به 125 میلیون متر مکعب افزایش یافت. طبق برنامه ریزی انجام شده، 95% این آب ها در کشاورزی به کار می‌رود.
چین بزرگترین مساحت اراضی آبیاری شده با فاضلاب در چین است که مساحت کل آن حدود 3 میلیون هکتار برآورد شده است.
شیلی در سال 2002، مشاحت اراضی آبیاری شده با پساب در این کشور 16000 هکتار بوده است.
کویت 12000 هکتار زمین در این کشور با فاضلاب آبیاری می‌شود.
مکزیک حدود41300 هکتار زمین در نزدیکی شهر مکزیکوسیتی، با حدود 40 متر مکعب در ثانیه فاضلاب خام آبیاری می‌شود.
هندوستان برآوردهای سال 1986 بانک جهانی نشان می‌دهد که تولید روزانه فاضلاب در این کشور در حدود 6/3 میلیون متر مکعب بوده است که 55-50% آن برای آبیاری مورد استفاده قرار گرفته

 

منبع: Lazarova 2004

 

همانگونه که در جدول شماره (2) مشاهده ­گردید، در اکثر کشور­های جهان که توسعه یافته می­باشند استفاده مجدد از پسابها در برنامه­ریزی آب مد­نظر قرار گرفته و بعنوان یک منبع مهم و قابل استفاده همواره مورد توجه مدیران می­باشد.

– استفاده مجدد از فاضلاب شهری در کشاورزی

مصارف کشاورزی با توجه به حجم زیاد مورد نیاز، به­عنوان یکی از مصارف اصلی پساب­ها محسوب می­‌شود. از بین منابع مختلف پساب­ها، فاضلاب­های خانگی به خاطر حجم زیاد و کیفیت مناسبتر پس از طی مراحل تصفیه برای مصارف کشاورزی از اولویت بیشتری برخوردار می‌باشد. در استفاده از فاضلابها خانگی برای مصارف زراعی توجه به خواص بهداشتی از جمله کلیفرم کل، کلیفرم مدفوعی و تخم انگل­های نماتودی از اهمیت بالای برخوردار بوده و از عوامل محدودیت زا در انتخاب الگوی کشت محسوب می­شوند.

 

  • بررسی اثرت زیست محیطی استفاده مجدد از فاضلاب در کشاورزی

 

بررسی اثرات بر محیط زیست

وجود فلزات سنگین و مواد آلی در پساب­های شهری در صورت استفاده غیر صحیح و راهیابی به منابع آب موجب تخریب زیست بوم­های آبی می‌گردد. نمکها با تأثیر برخواص فیزیکی و شیمیایی خاک موجب تغییر در سیستم جذب آب توسط گیاه می­شود و نهایتاً بر عملکرد گیاه تأثیر می‌گذارند. مصرف آب شور با تأثیر منفی بر خصوصیات فیزیکی خاک موجب افزایش جرم مخصوص ظاهری خاک، کاهش پایداری ساختمان خاکدانه­ها و کاهش نفوذ آب به خاک و کاهش تولید محصول خواهد شد. در­صورت افزایش قلیائیت خاک که ممکن است به­دلیل غلظت زیاد سدیم اتفاق افتد، در اثر افزایش سدیم قابل تبادل، کانی­های رسی متورم وپراکنده گردیده و موجب تخریب ساختمان خاک وکاهش نفوذ پذیری خاک می‌شوند.

در استفاده از فاضلاب و پساب برای آبیاری ، اغلب پاتوژن­ها و تخم انگل­های نماتودی، در جند سانتیمتری اول خاک فیلتر می‌شوند. ویروسها و کیست آمیب­ها در مقایسه با باکتری با توجه به قدرت ماندگاری بالا ، مدت زمان طولانی در خاک زنده می‌مانند. از میان آلودگی­های شیمیایی ، نیترات یکی از فاکتور­های اصلی محسوب می‌شود. این ترکیب می‌تواند تا عمق زیادی همراه آب در خاک حرکت کرده و مخاطرات زیادی را در استفاده از منابع آب زیرزمینی بوجود آورد. پساب­ها بدلیل غنی بودن از عناصر مغذی و داشتن میگروارگانیسمهای بیماریزا در­صورت استفاده غیر­اصولی، قادر به راهیابی به منابع آب سطحی و آلودگی آنها و تشدید پدیده تغذیه گرایی خواهند بود. در این زمینه طراحی و در اجرای زهکش­های مناسب الزامی می‌باشد. حضور ذرات معدنی وآلی در فاضلاب خام، پساب تصفیه شده و حتی آب آبیاری معمولی، ممکن است موجبات انسداد خلل و فرج خاک را بخصوص در لایه­های سطحی فراهم آورد. این امر می‌تواند کاهش شدت نفوذ آب به درون خاک و نقصان هدایت هیدرولیکی آن را سبب شود.

بررسی اثر بر منابع خاک

استفاده غیر اصولی از منابع آب غیر متعارف با عوارض سوء و ناگواری برمحیط زیست، بویژه منابع آب و خاک همراه است. ترکیبات ازته (نیتریت و نیترات) از جمله عوامل آلاینده منابع آب محسوب می‌شوند که می‌تواند طی مصرف پساب­ها تشدید گردد. از میان آلودگی­های شیمیایی ، نیترات­ها منابع اصلی آلودگی هستند، چرا که می‌توانند در مسافت­های زیادی در خاک حرکت کنند و مخاطرات زیادی را در استفاده از منابع آب زیرزمینی به­همراه داشته باشند. خصوصاً زمانی که از این منابع برای تغذیه مصنوعی استفاده می­شود، آلودگی نیترات­ها خیلی مهم هستند. کاربرد پساب­ها به­دلیل غنی بودن از عناصر مغذی و داشتن میکروارگانیسمهای بیماریزا باعث تسریع و تشدید پدیده تغذیه گرایی خواهد بود.

اثرات سوء برمنابع آب

استفاده از این منابع، در چند سال اخیر علاوه بر شاخص شوری، وجود عناصر سنگین و سمی‌ چون سلنیوم، مولیبدون و آرسنیک سبب آلودگی منابع آب و افزایش هزینه تصفیه این منابع گردیده است. از اثرات سوء دیگر در این زمینه احتمال آلودگی منابع آب­های سطحی و زیر­زمینی به نیترات بواسطه غلظت بالای عناصر مغذی (N و P) در پساب­ها می‌باشد.

بررسی اثرات سوء برمحیط­زیست بیولوژیکی

یکی از شاخص­های مهم در حفظ سلامت جوامع انسانی، حفاظت از محیط زیست است که یکی از مولفه­های مهم توسعه پایدار به شمار می‌آید. برخی از پساب­ها که برای آبیاری مصرف می‌شوند حاوی یون­هایی همچون بر(B)، کلر(CL)، سدیم(Na) و عناصر کمیاب(آلومینیوم، بریلیوم، کبالت، فلوئور،آهن، لیتیم، منگنز، مولیبدن، سلنیوم، قلع، تیتانیوم، تنگستن و وانادیوم) در غلظتی بیش از حد نیاز گیاه می‌باشند، این حالت باعث کاهش رشد، تغییر شکل گیاه و یا کم­شدن و از بین رفتن محصول می‌گردد. بر(B) در مراحل تصفیه به طور موثر جدا نشده و نسبت به سایر عناصر کمیاب سریع­تر از خاک عبور می‌کند. در غلظت 04/0 میلی­گرم در لیتر علائم کمبود بر(B)در گیاه ظاهر شده و در غلظت بیش از یک میلی­گرم در لیتر برای بسیاری از گونه­های گیاهی حساس سمی ‌می‌باشد.استفاده از فاضلابها و آلوده به فلزات سنگین، برای آبیاری محصولات موجب انتقال و تجمع این فلزات در محصولات نهایی و در نهایت ایجاد مخاطرات بهداشتی برای حیوانات و انسان خواهد گردید. همچنین استفاده از فاضلابها با آلودگی میکروبی برای آبیاری گونه­های علوفه­ای، علاوه بر مخاطرات بهداشتی برای کارگران، می‌تواند باعث انتقال آلودگی به احشام و دامها گردد. مهمترین بیماریها در این رابطه شامل: بیماری سل، کرم کدوی گاوی (تیناساژیناتا) و آلودگی سالمونلایی می‌باشد. برطبق مطالعات، کاربرد فاضلاب برای آبیاری مصادف با شیوع بیماری­های انگلی آسکاریس و تریکوریس بوده است. گزارش­های ارائه شده از استرالیا و دانمارک نشان داده­است که دام­های که در مزارع آبیاری شده با فاضلاب، چرا کرده­­اند و یا از آب کانال­­های فاضلاب به­عنوان شرب،استفاده نموده­اند، به­شدت به بیماری کیست هیداتیک آلوده شده­اند. همچنین غلظت بالای نیترات در آب شرب حیوانات، نیز می‌تواند برای آنها خطرناک باشد. باکتریی که مسئول تبدیل نیترات به نیتریت هستند در نشخوار کنندگان، ماکیان و اسب­ها نیز وجود دارد.

 

افزایش تولید محصول و بهره‌وری آب

در نگرش جدید آب کالایی یکبار مصرف محسوب نشده و استفاده مجدد از آن ضروری می‌باشد. باز چرخانی و استفاده اصولی از فاضلابها می‌توانند باعث بهره­وری و افزایش سطح زیر کشت، تولید محصولات بیشتر و افزایش میزان درآمد و بهبود وضعیت معیشتی و اقتصادی افراد گردد.

 

افزایش میزان اشتغال­زایی و تولید محصول بیشتر

افزایش میزان آب قابل دسترس باعث افزایش سطح زیر کشت، ایجاد فرصتهای شغلی جدید و تولید غذای بیشتر خواهد شد؛ که این مورد با ایجاد فرصتهای شغلی جدید باعث پایداری جوامع انسانی و افزایش امنیت و رفاه عمومی‌ می‌گردد.

 

اثرات بهداشتی ناشی از میکروارگانیسم و عوامل بیماریزا

یکی از مسایل خطرزا در تصفیه و استفاده از فاضلابها وجود عوامل بیماریزا و انتشار آنها در بین کارگران، جوامع محلی و اجتماعات انسانی مجاور و همچنین مصرف کنندگان محصولات تولیدی می‌باشد. راههای پیشگیری شامل ضد عفونی پساب تا حد رسیدن به کیفیت مورد نظر، بویژه استاندارد WHO می‌باشد که برای کشورهای در حال توسعه و از جمله ایران مناسب­تر به نظر می‌رسد.

 

  • بحث و نتيجه­گيري

در این بخش با توجه به مباحث فصول گذشته لازم به­ذکر­است با توجه به ضرورت انجام تحقیقات جامع و مستمر برای تدوین استانداردها و عدم انجام تحقیقات مذکور در سطح کشور در این مطالعات امکان پایه گذاری استاندارد جدید میسر نبوده و استانداردهای پیشنهادی از بین ضوابط و استانداردهای مرسوم در داخل و خارج از کشور انتخاب شده اند و تلفیقی از چند مرتبط با آن از جمله گیاهان و محصولات زراعی، حیوانات و دامها در درجه اول از اهمیت برخوردار بوده و پایداری عوامل و عناصر محیطی و پیشگیری از آلودگی و تخریب محیط زیست بعنوان محور اصلی مد­نظر بوده است.

ارائه ضوابط زیست محیطی مربوط به مصارف آبیاری

در بحث کیفی آب اولین و مهمترین ضابطه­ای که مورد توجه قرار می‌گیرد، هدایت الکتریکی آب است که شاخص خوبی برای غلظت کل نمکهای محلول می‌باشد. این شاخص در واقع تعیین کننده قابلیت جذب و دسترسی آب برای گیاه به­شمار می­آید. هدف اصلی آبیاری هر مزرعه، افزایش آب قابل دسترس گیاه می­باشد . بنابراین در تهیه چهار چوب طبقه بندی آبها برای پروژه حاضر نیز همین شاخص به­عنوان اولین مبنای درجه بندی انتخاب گردیدهاست. با توجه به نتایج تحقیقات و پروژه های مختلف اجرا شده در زمینه استفاده از منابع آب­شور و لب­شور در کشور و نتایج حاصله که بیانگر کاربرد موفقیت آمیز آبهای با شوری بالا می‌باشد، راهنمای پیشنـهادی برای ارزیابی این منابع جهت استفاده در کشاورزی مطابق جدول شماره(2) توصیه می‌گردد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول (2) طبقه­بندی و راهنمای پیشنهادی برای مصارف پسابها در کشاورزی از نظر شوری

نام گروه غلظت نمک هدایت الکتریکی ملاحظات و توصیه ها
غیر شور( Non-Saline) 500> 7/0 این آبها در هر نوع بافت خاک برای آبیاری همه گیاهان قاباستفادهاند در شرایط بارندگی کم  آشویی زمستانه توصیه می‌شود.
کم شور (Slightly saline) 1500-500 5/2-7/0 در خاکهای دارای بافت سبک و متوسط و بی خطرند در خاکهای رسی , آبشویی نمکها و زهکشی باید انجام شود
لب شور(Brackish) 5000-1500 8-5/2 درخاکهای سبک با یکبار آبشویی زمستانه  همراه باشد. در خاکهای بافت متوسط و سنگین آبشویی نمکها در هر نوبت آبیاری انجام شود و در این خاکها برای محصولات حساس به شوری به کار نرود در مرحله جوانه زنی، حتی المقدور از آبهای غیر شور یا کم شور استفاده شود
شور(Saline) 8000-5000 12-8 بر ای گیاهان حساس به شوری در هیچ خاکی به کار نرود در همه خاکها آبشویی نمکها همراه با هر آبیاری انجام شود. در مرحله جوانه زنی از آبهای غیر شور و کم شور استفاده شود. در همه موارد از کاربرد این آبها در خاکهایی که زهکشی  خوبی ندارند خودداری گردد.
خیلی شور(very Saline) 13000-8000 20-12 فقط در موارد استثنایی (گیاهان یا ارقام مقاوم به شوری +خاکهای سبک با زهکشی خوب) یا در شرایط اضطراری(خشکسالی) در دفعات کم استفاده از این آبها مجاز است
ابر شور (Hyper Saline) 13000< 20< غیر مجاز برای آبیاری

منبع: مهندسین مشاور یکم.1384

 

  • پيشنهادات

ایران بعنوان یکی از کشورهای خاورمیانه با کمبود آب و کاهش منابع آب تجدید شونده مواجه بوده و در این راستا متولیان این امر، پالایش و استفاده مجدد از پساب­های شهری را بعنوان منابعی جدید برای جبران بخشی از این کمبودها مورد توجه قرار داده­اند. بررسی تجارب جهانی نشان می‌دهد که باتوجه به­کمبود آب، استفاده از این پسابها بعنوان یک منبع ارزشمند آب مطرح بوده است و با گذشت زمان ازاهمیت بیشتر برخوردار خواهد شد. در­صورت استفاده صحیح و رعایت استانداردها و ضوابط مربوطه از اثرات سودمندی همچون حفاظت کمی‌ و کیفی از منابع آب، جلوگیری از آلودگی منابع آب، کاهش نیاز به استفاده از کودهای شیمیائی، احیاء اراضی بیابانی، منافع اقتصادی و امکان استفاده در مصارف صنعتی برخوردار می‌باشد. در زمینه اثرات منفی، توجه به اثرات آنها بر کیفیت محصولات، کیفیت خاک، وضعیت آلودگی منابع آب و سلامتی انسانها از اهمیت خاصی برخوردار می­باشد.

با توجه به نیاز روز افزون به استفاده مجدد از فاضلاب­های به­دلیل کمبود آب، استفاده از آنها توصیه می­شود ولی پیشنهاد می­گردد موارد ذیل رعایت شود:

  1. رعایت الزامات و اصول قانونی
  2. رعایت قوانین و استانداردها
  3. کنترل آثار و پیامد­های زیست محیطی
  4. پایش­ها فاضلاب ورودی و پساب خروجی
  5. ارائه برنامه پایش کیفی خاک مزارع
  6. پایش کیفیت خاک از نظر فیزیکی و شیمیایی
  7. پایش کیفیت خاک از نظر عناصر غذایی اصلی
  8. پایش کیفیت خاک از نظر آلودگی
  9. برنامه پایش بهداشتی محصولات تولیدی
  10. برنامه پایش بهداشتی کارگران و دیگر کارکنان مربوطه
  11. پایش منابع آب سطحی
  12. پایش منابع آب زیر زمینی
  13. برنامه پایش استفاده مجدد از پسابها در آبیاری

 

  • منابع و مأخذ

منابع فارسی

1- راهنمای مطالعات کیفی منابع آب، 1380. دفتر بررسی آلودگی آب و خاک سازمان حفاظت محیط زیست ایران ( نشریه داخلی).

2- معاونت برنامه ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهور. راهنمای طبقه بندی کیفیت اب خام، پسابها و آبهای برگشتی برای مصارف صنعتی و تفرجی. نشریه شماره 462.

3- عابدی کوپایی، جهانگیر و محمدرضا باقری 1380. اثرات زیست محیطی آبیاری با پساب تصفیه شده بر منابع آب زیرزمینی. مجموعه مقالات همایش اثرات زیست محیطی پسابهای کشاورزی بر آبهای سطحی و زیرزمینی. شماره انتشار 53 کمیته ملی آبیاری و زهکشی.

4- علیزاده. امین، غلامحسین حقنیا و ابوالقاسم نقیبی. 1375. استفاده از فاضلاب تصفیه شده خانگی در آبیاری. دومین کنگره ملی مسایل آب و خاک کشور.

5- کمیته ملی آبیاری و زهکشی ایران، ” زه آبهای کشاورزی، نشریه شماره 43 سال 1380 .

6- مهندسین مشاور یکم، 1384. پروژه تدوین برنامه بهره برداری از آب های شور، لب شور و غیر متعارف در سطح حوضه های آبریز کشور- گزارش شماره شش ” سیاست ها و استراتژی های مناسب برای استفاده از آبهای شور، لب شور و غیر متعارف.

7- یارقلی، بهمن. 1387. بررسی میزان جذب کادمیوم از محیط ریشه و میزان تجمع آن در اندام محصولات زراعی. پایان نامه دکتری. گروه محیط زیست دانشگاه تهران.

 

منابع لاتین

1.pescond. M,.B.1992.wastewater Treatment and Use in Agriculture.FAQ Irrigation and Drainage Paper No 47.Rome- Italy.

2.Petygrove,S.and T.Asano.1990.Irrigation with reclaimed municipal wastewater-a guidance manual. California state water resources control board. Department of land. Air and Resources.

  1. Raschid-Sally,LIQA.R,Carr and S.Buechiler,2005.Managing wastewater agriculture to improve livelihood and environmental quality in poor countries. Irrigation and Drainage.54:11-22.
  2. Robinson B.H., 1997. The phytoextraction of metals from metalliferous.
  3. Shuval, H et al 1986.Wastewater irrigation in developing countries. Health effects and Technical solutions. World Bank Technical paper No.51.
  4. Specific Standardsof Quality and Purity by Associated Use Classess ”,2000,U.S.EPA,Minnesota,7050.0220-7.
  5. Tyagi, N.K. 2002. Drainage water re-use and disposal of drainage water in northwest India. In:FAQ Irrigation and Drainage No.61.(CD).
  6. V. Lazarova, B, akica,2004.”Water Reuse for Irrigation”.CRC PRESS.

V.Dukhonvy, k. Yakubov , A. Usmano and M. Yakubov. 2002. Drainage water management in the Aral Sea Basin. Irrigation and Drainage Papers.FAQ.NO 61(C.D).

  1. WHO Guidelines for the Safe Use Of Waste Water,Excreta and Grey Water.2006.

”Waste Water Use in Agriculture”.

  1. WHO Guidelines for the safe Use of Waste Water, Excrete and Grey Water.2006. Volume 3, ”Waste water and Excreta USE IN Aquaculture”.

11.WHO Guidelines for the safeuse of Waste water,Excreta and Grey Water.2006.Volume 4, ”Excreta and Grey Water Use in Agriculture”.

  1. Wastewater Reuse Enviromental Policy.1999. Published by Enviroment Act(BDM/990415).Australian Capital Territory.http://www.act.gov.au/environ.

 

اشتراک:

درباره نویسنده

نظرات بسته اند