استفاده از آبهای نامتعارف در مدیریت بحران آب متاثر از تغییر اقلیم- لاله عباسپور دواسی- مرکز مهندسی عطران

0

زه آب از ضروری ترین عوامل توسعه جوامع انسانی بوده و ایران از جمله کشورهایی است که تامین آب برای مصارف مختلف از دغدغه های مهم دولت مردان در شرایط کنونی محسوب می شود.
تا کنون حجم قابل توجهی از منابع آبی کشور به دلیل کیفیت پایین، مورد استفاده قرار نگرفته است، از طرفی افزایش جمعیت همگام با گسترش فعالیت های کشاورزی و صنعتی در ایران و سایر نقاط جهان موجب شده است که ذخایر آب های شیرین به طور قابل ملاحظه ای کاهش یابد.
همین مساله موجب کاهش میزان آب در نقاط مختلف به ویژه در مناطق خشک و نیمه خشک جهان شده و بحران هایی را بوجود آورده است. بنابراین مدیریت بحران آب و ضرورت استفاده بهینه از آب های نامتعارف و به عبارت دیگر، آبهایی با کیفیت نامطلوب بسیار ضروری و از اولویت بالایی برخوردار می باشد.
آبهای نامتعارف اگر چه اغلب کیفیت ممتاز خود را از دست داده اند اما هنوز قابل استفاده هستند و در بسیاری از نقاط دنیا خصوصا در مناطق خشک و نیمه خشک با توجه به حادتر بودن پدیده خشکسالی استفاده از این منابع به عنوان یکی از عوامل اصلی عبور از بحران آب می باشد. .
در این مقاله سعی شده است استفاده از آب های نامتعارف در مدیریت بحران آب مورد بررسی قرار گیرد.
کلمات کليدي: آب های نامتعارف، پساب، زه آب، آب های شور، مدیریت بحران آب .

  • مقدمه

در ده های اخیر اهمیت آب در توسعه ی زندگی بشر به ویژه در کشورهای واقع در مناطق خشک و نیمه خشک که با کمبود منابع آب شیرین روبرو هستند بیشتر درک شده است.
گرچه مهمترین منبع دائمی آب برای مصارف کشاورزی، صنعتی و شهری نزولات جوی است اما به دلیل محدود بودن منابع آب در دسترس با کیفیت مطلوب، عدم توزیع یکنواخت این منابع در نقاط مختلف همچنین خشکسالی و گرم شدن کره زمین و افزایش تقاضا برای مصرف آب و ثابت بودن عرضه باعث افزایش بحران آب در جهان و کشور شده است
و مساله تامین آب را با مشکلات جدی مواجه ساخته است. استفاده از آبهای نامتعارف با توجه به محدودیت منابع آبی مطلوب و قابل دسترس در مدیریت بحران آب بسیار موثر و کارآمد است .

  • آب نامتعارف

منابع آبی نامتعارف به آن دسته از آبهاي اطلاق می شود که از آنها به صورت معمول نمی توان استفاده کرد و براي به کارگیري آنها نیاز به اعمال سیاستهاي مدیریتی و حفاظتی ویژه می باشد.
در اکثر کشورهاي خشک و نیمه خشک جهان مثل ایران منابع آبی روز به روز کمیاب تر می شود، لذا استفاده از آبهاي نامتعارف ضروري به نظر می رسد.(فولادوند ، 1388)

  • انواع آب های نامتعارف

به طور کلی آبهای نامتعارف را می توان به سه دسته ی کلی به صورت زیر تقسیم نمود :

  • آبهای شور و لب شور
  • زه آبها
  • پساب یا فاضلاب ( شهری ، صنعتی و کشاورزی )
  • آبهای شور و لب شور

در بسیاری از نقاط جهان، افزایش میزان سرانه مصرف در نتیجه رشد فزاینده صنعت و ارتقاء سطح زندگی افراد جامعه از یک طرف و تغییرات اقلیمی از طرف دیگر، باعث کم شدن منابع آب مناسب قابل دسترس شده است.
در کشور ایران نیز با توجه به اینکه آب های زیر زمینی در سطح کشور تنها منبع آب موجود در بسیاری از نقاط می باشند استفاده بی رویه از این منابع، افت چشمگیر و شور شدن سطح سفره ها را نیز به همراه داشته است به همین دلیل به ناچار استفاده از آب های شور و لب شور ضروری است.
آب های شور، آبهایي هستند که املاح موجود در آنها زیاد است. بسیاري از منابع آبهاي زیرزمینی موجود ایران، داراي
املاح زیاد می باشند و با توجه به کمبود منابع آبی شیرین، استفاده از آنها ضروري و اجتناب ناپذیر است. استفاده از این آبها نیازمند مدیریت خاصی است، به نحوي که جهت استفاده از آن در کشاورزي می باید عمل آبشویی بعد آبیاري صورت گیرد و همچنین باید گیاهانی کشت شوند که به شوري آب آبیاري موجود مقاوم باشند. (فولادوند، 1388)
سه روش عمده شور زدایی در دنیا به صورت زیر انجام می گیرد .

  • روش گرمایی، روشی که در آن ابتدا آب شور به بخار تبدیل می شود و در ادامه، بخار توسط میعان به آب خالص تبدیل می شود.
  • روش غشا (ممبران)، در این روش استفاده از ممبران ها سبب می شود تا آب و املاح از هم جدا شوند.
  • روش شیمیایی ، این فرایند نسبت به دو روش قبلی تنوع بسیار بیشتري دارد. از جمله مهمترین روش هاي شوري زدایی شیمیایی می توان به تبادل یون، استخراج مایع – مایع، رسوب زدایی و استخراج گاز- مایع اشاره کرد. ( آقاخانی و همکاران، 1392 )

از مهمترین موارد و کاربرد استفاده از آب شور می توان به استفاده از آب شور جهت ایجـاد و تقویـت مراتـع و توسعه-
گیاهان صنعتی و دارویی و … ، پرورش ماهی، ایجاد جنگل، حفاظت خاك و جلـوگیري از پیشروي بیابان اشاره نمود. (بخردی پور و قاسمیه، ١٣٩۰)

  • زه آبها

منظور از زه آب، آبی است که در اثر عمل زهکشی از مزرعه خارج می شود. در شرایطی که آب آبیاري با کیفیت مناسب محدود و کمیاب است، به کارگیري مجدد زه آبها برای استفاده در اراضی فاریاب از قابلیتهاي خاصی برخوردار است.
اما استفاده از زه آبها همانند آب شور نیاز به مدیریت مناسب دارد و هر گیاهی را نمی توان با زه آبها آبیاري نمود. (فولادوند ، 1388)
تا چندي پیش مدیریت زه آب ها کمتر مورد توجه قرارمی گرفت و تحقیقات زهکشی بر مسائل طراحی متمرکز بود.
پس از کنفرانس سران جهان در سال١٩٩٢، کمیته بین المللی آبیاري و زهکشی توجه خود را بر مدیریت زه آب ها متمرکز و بر حفاظت و استفاده مجدد از منابع آب شیرین در مفهوم مدیریت جامع منابع تأکید نمود. (شکیبا و همکاران ، 1392)
به طور معمول، زه آب ها در مقایسه با آب آبیاری از کیفیت پایین تری برخوردار می باشند. برای به حداقل رساندن اثرات مخرب کوتاه مدت و بلند مدت زه آب ها بر محیط زیست، تولیدات گیاهی، حاصلخیزی خاک و کیفیت آب، توجه به مسائل مدیریتی در پروژه ها و حوضه های آبریز حائز اهمیت است .
در مناطقی که با کمبود آب آبیاری مواجه هستند، استفاده از زه آب برای تکمیل منابع آب از اهمیت خاصی برخوردار است. بعلاوه با استفاده از زه آب برای آبیاری، مشکلات ناشی از تخلیه زه آب ها به حداقل رسیده و احتمال آلودگی منابع آب نیز کاهش می یابد.
موارد استفاده مجدد از زه آب عبارتند از :

  • کشاورزی سنتی
  • پرورش گیاهان مقاوم به شوری
  • سیستم های استفاده مکرر از زه آب
  • زیستگاه های حیات وحش و تالاب ها و آبشویی اولیه اراضی شور ( حسن اقلی ، 1385)
  • پساب فاضلاب

آبها، حدود 99/9 درصد فاضلاب را تشکیل میدهند و 0.1 درصد باقی مانده ي فاضلاب از مواد آلی و معدنی معلق و یا محلول تشکیل شده است. در شرایط کمبود آبی، میتوان از پسابها به عنوان منبع آب جهت آبیاري استفاده نمود و به علت وجود مواد آلی و معدنی در پساب حتی در بعضی مواقع نیاز به کود دادن به زمین نمی باشد.
اما نکته ي قابل توجه این است که باید پسابها را تصفیه نمود و مسائل بهداشتی و زیست محیطی را مراعات کرد. پساب فاضلاب شامل پساب فاضلاب ها ي شهری، صنعتی و کشاورزي می باشد. (فولادوند ، 1388) پتانسیل خوب این منبع آبی غیرمتعارف، به خاطر دارا بودن مقادیر قابل توجه مواد مغذي قابل استفاده ي گیاهان است که در نتیجه، موجب افزایش تولید و کاهش مصرف کود شده است.
همچنین قابلیت مصرف آن در سایر فعالیتها از جمله صنعت، فضاهاي سبز شهري، میادین ورزشی، پرورش آبزیان و پرندگان آبزی و تولید گیاهان آبزي خوراك دام و بالاخره تقویت سفره ي آب زیرزمینی با تغذیه ي مصنوعی، شرب حیوانات اهلی و وحشی، استفاده هاي شهري غیرآشامیدنی نظیر آبنماي شهری، آتش نشانی و همچنین استفاده ي آشامیدنی مستقیم و غیرمستقیم کاربرد آن را عمومیت بخشیده است. ( طلایی و همکاران ، 1386)
دلایل اهمیت استفاده از پساب :

  • کاهش آلودگی هاي زیست محیطی
  • یک منبع استراتژیک در توسعه ملی و توسعه صنعتی
  • جبران کمبود آب
  • کاهش هزینه هاي تامین منابع جدید آب (ساخت سد)
  • منبع آب پایدار، مطمئن و درحال افزایش
  • غنی بودن از عناصر مورد نیاز گیاه
  • قابل دسترس ترین منبع تأمین آب

بحران آب
بحران آب در ایران سلسله چالش‌ها و مشکلات ناشی از کمبود آب و استفاده نادرست از منابع آب در کشور ایران است. ایران هم اکنون در حال تجربه مشکلات جدی آب است.
خشکسالی ‌های مکرر توأم با برداشت بیش از حد آب‌های سطحی و زیرزمینی از طریق شبکه بزرگی از زیرساخت‌های هیدرولیکی و چاه‌های عمیق، وضعیت آب کشور را به سطح بحرانی رسانده‌ است.
از نشانه‌های این وضعیت خشک شدن دریاچه‌ها، رودخانه‌ها و تالاب‌ها، کاهش سطح آب‌های زیرزمینی، فرونشست زمین، تخریب کیفیت آب، فرسایش خاک، بیابان‌زایی و طوفان‌های گرد و غبار بیشتر است. (حسن اقلی و همکاران ،1381)
مدیریت بحران آب
یکی از راهکارهاي اصلی براي مقابله با مسأله ي بحران آب، در راستای مدیریت بهینه منابع آب و دستیابی به وضع مطلوب و تامین نیازهای آبی در آینده، کاربرد زنجیرهاي آب متناسب با تغییر کیفیت آن دربخشهاي متنوع مصرف می باشد،
راه حل دیگر، استفاده از سیستمهاي آبیاري کارا و با بازده بالا و همچنین استفاده بهینه از آبهاي متعارف و نامتعارف موجود که منجر به کاهش مصرف آب های سطحی و زیر زمینی می شود، می باشد. ( عابدی و نجفی ، 1380)
نتيجه ­گيري
با توجه به بحران کمبود آب و خشکسالی حاکم و متاثر از تغییرات اقلیم و همچنین محدود بودن آب در دسترس ، استفاده از منابع آب نامتعارف می تواند ضمن حفاظت از منابع آبی، با در نظر گرفتن مسایل زیست محیطی و انجام یک سري راهکارهاي مدیریتی ، می توان به عنوان راهکاری مناسب ، جهت جبران بخشی از کمبود آب در برنامه های توسعه و بهره وری منابع آب مد نظر قرار گیرد .
حفاظت بهداشتی در حین استفاده از فاضلاب، تثبیت عناصر سنگین در خاك، آبشویی نمک در خاك، استفاده از آهک، انتخاب گیاهان مناسب و فرآوري محصولات غذایی از جمله راهکارهایی مدیریتی است که می توان در استفاده از آبهای نامتعارف مورد توجه قرار گیرند.
اقدامات پیشگیرانه ای که بتواند اثرات بحران آب را کاهش دهد، نه تنها در مقایسه با هزینه های جبران خسارت،
ناچیزمی باشد، بلکه این اقدامات در هزینه هایی که بعد از وقوع بحران صرف می شود، به صرفه جویی و کاهش هزینه ها نیز می انجامد.
بنابراین می تواتن با تکیه بر روش های مدیریت ریسک تلاش شود تا ضمن کاهش اثرات آبهای نامتعارف ، زمینه لازم برای استفاده پایدار از منابع آبی فراهم شود و گامی بزرگ در جهت استفاده ي مجدد از زه آبها و آبهاي آلوده و حفظ ذخیره ها ي منابع آب شیرین کشور براي نسلهاي آینده برداشت، که این مستلزم مطالعات و تحقیقات گسترده می باشد.
منابع
آقاخانی ع، فیضی م، صلحی م، رمضانی اعتدالی م، (1392)، “شوریی زدایی آب برای کشاورزی : ضرورت، اهمیت و محدودیت ها”، نشریه مدیریت اراضی.
بخردی پور ک و قاسمیه ه، (1390).” استفاده از آب¬های نامتعارف در مدیریت بحران آب ((مطالعه ی موردی: دشت کاشان)”، همایش بحران آب در دشت کاشان، دانشگاه کاشان
حسن اقلی ع ر،. لیاقت ع ، میراب زاده م.(1381).” تغییرات میزان موادآلی خاك در نتیجه آبیاري با فاضلاب هاي خانگی و خودپالایی آن” . مجله آب و فاضلاب 42 : 2-11
حسن اقلی،ع، ر، (1385)، “مدیریت زه آب های حاصل از سامانه های زهکشی و کاربرد مجدد آن در کشاورزی”، چهارمین کارگاه فنی زهکشی و محیط زیست.
شکیبا م، لیاقت ع، م، میرزایی ف، (1392). ” بررسی تاثیر عمق اختلاط بر کیفیت زه آب خروجی از زهکش در اراضی با آب زیرزمینی کم عمق و شور”، مجله پژوهش آب در کشاورزی.
طلایی ج، جوکار م ، احمدیان ا ، غلامی پ.( 1386)” استفادهي پایدار از پساب و فاضلاب درکشاورزي: محدودیتها و راهکارها”، دومین همایش ملی کشاورزي بوم شناختی ایران.
عابدي م ج ، نجفی پ، (1380)” . استفاده از فاضلاب تصفیه شده درکشاورزي”، انتشارات کمیتهي ملی آبیاري و زهکشی ایران، تهران.
فولادمند ح، (1388 ) . اصول آبیاري. انتشارات نوید شیراز.

اشتراک:

درباره نویسنده

نظرات بسته اند

برچسب‌ها : % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % %
Call Now Button