اطفاء حریق در بافت تاریخی، فرهنگی شیراز- حسین ابراهیمی؛ سیدمحمدجواد افسریان؛ عباس حقیقت- مرکز مهندسی عطران

0

احیاء و ارائه خدمات مختلف شهری و در راستای آن ایجاد طرح مدون مقابله با آتش سوزی در بافت تاریخی فرهنگی به عنوان شاخص و هویت شهر شیراز، وجود اماکن میراثی و گردشگری به عنوان سرمایه ملی، حضور شهروندان با فرهنگ ها، قومیت و ملیت های مختلف، عدم دسترسی خودروهای امدادی، جنس مصالح مورد استفاده در بافت و وجود مراکز کسب و کار از اهمیت ویژه ای برخوردار است.

در این مقاله تعریف بافت فرسوده، بررسی آمار و اطلاعات مساحتی و جمعیتی بافت، بررسی شاخص های فرهنگی، بررسی آمار حوادث رخ داده در بافت و همچنین برگزاری جلسات مختلف هم اندیشی و راهبردی با سازمانهای مرتبط با بافت و انجام بازدید میدانی، یافته ها در مورد مشکلات و معضلات انجام عملیاتهای اطفاء حریق در بافت تاریخی و فرهنگی اعم از کم عرض بودن معابر، پارک خودروهای شخصی در معابر بافت، وجود تاسیسات شهری مزاحم در بافت،

عدم امکان استفاده از هیدرانت شهری ایستاده، ضعف عمومی در آموزش ایمنی و آتش نشانی ساکنین بافت، عدم وجود خودروهای مختص عملیات بافت تاریخی و عدم استفاده از تکنولوژیهای جدید  بدست آمد. نتیجه و راهکار ارئه شده شامل چهار محور اصلی آموزش، پیشگیری، تجهیزات و روش عملیاتی می باشد.

کلمات کليدي: اطفاء حریق، بافت تاریخی و فرهنگی، آتش سوزی، شیراز.

 

  • مقدمه

امروزه با رشد روزافـزون شهرنشيني، مشكلات شهري بيش از هر زمان ديگري دامنگير شـهرهاي كشور گرديده است، اين مشكلات با تأثير گذاري بر تمامي جنبه هاي شهرنشيني، روابط منطقي زندگي شهرنشيني را نابسامان نموده است و كيفيت كلي و قابليت زندگي در آنهـا را به شدت كاهش داده و زمينه ناپايداري در آنها را فراهم كرده است. بافت فرسوده شهري يكي از موارد مطرح در كليه شهرهاي كشور است كه هر كدام متناسب با شرايط انساني و طبيعي خود نيازمند مداخله و اصلاح است،

از آنجايي كه بافت فرسوده در اكثر شهرها هسته اوليه شكل گيري شهر را شامل ميشود اين امر موجب اختلال در شكل گيري ارتباط و وحدت فضايي بين بخش مركزي، بخش مياني و بخش پيراموني مي گردد، بافت فرسوده بـه دلايلي همچون مركزيت هميشگي براي وحدت بخشي به پيكره شهر، داراي اهميت خاصي است كه اين امر زندگي سالم و روان را در يك شهر تضمين ميكند، يكي از موضوعات قابل مطالعه در جهـت شناخت شهر و نحوه شكل گيري آن، مطالعه بافت قديم شهر است، لذا براي هر گونه حركت عمراني، نخستين گام شناخت بافت قديم شهر مي باشد.

بافت تاريخي شهر شيراز همچـون ساير شهرهاي ايران و جهان دستخوش تغييرات گسترش شهري شده و تداخل سبكها و شيوههاي معماري در آن باعث ناهماهنگي بسياري در چهره آن و فرسوده شدن اين بافت شهري شده است. بافت فرسوده شيراز با بيش از 50 هزار نفر جمعيت حدود 378 هكتار از مساحت شهر شيراز را تشكيل ميدهد و 21 درصد از مساحت بافت فرسوده را نيز بافت تاريخي و فرهنگي اشغال كرده است.

به غير از مشكلاتي كـه در روند احيا و نوسازي بافت فرسوده شيراز اختلال ايجاد مي كنند خطراتي نيز همواره جان مردم ساكن اين منطقه را تهديد ميكند كه از اين جمله مي توان به نامقاوم بودن اين منطقه در برابر حوادث طبيعی از جمله زلزله اشاره كرد اهميت و ارزش تحقيق: از اواسط دوران قاجار، با سفرهاي شـاهان ايـران به اروپا (فرنگ)، ايـران دستخوش تفكرات غرب گرديد. عدم وجود زمينـه لازم براي پذيرفتن اين تحول، پيدايش تناقضات و تضادهايي به دنبال داشت. در اين دوران واحدهاي سكونتي دچار دگرگوني گرديد و با عوض شدن شيوه زندگي خانه و سکونت جاي خود را به واحد مسكوني و اسکان داد.

در واقع آنچه در شهرهاي ما اتفاق افتاد، تعويض به جاي ترميم بود. شهرها داراي ارزش اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي بالايي است. اين ارزش و اهميت در بافت قديم شهر شيراز ضرورتي انكار ناپذير است. بافت قديم شيراز كه خاستگاه اوليه شهر شيراز است در زماني مناسب ترين مكان سكونت در شهر بـوده، امروزه بـه دليل معضلات و مشكلات مختلف اجتماعي، فرهنگي، اقتصادي و كالبدي جاذبه خود را از دست داده و محل استقرار گروههاي مختلف جامعه با پايگاه و منزلت اجتماعي متفاوت گرديده است.

در اين تحقيق سعي شده تا ضمن تدوين ضوابط و دستورالعملهاي راهگشا بتوان تنافضها و تضادهاي نظري در برخورد با بافت را كاهش داده و برنامه ريزي را براي احيا و بهسازي بافت قديم شيراز استمرار بخشيد و هم چنين سعي شده تا با شناخت وضعيت اجتماعي و اقتصادي ساكنان و بررسي اثرات مثبت و منفي طرحهاي انجام شده، طرحها و برنامه هاي آتي كه براي بهسازي و نوسازي بافت فرسوده اين شهر صورت ميگيرد، بتوان از فرسودگي و تخريب بافت جلوگيري شود.

هدف اصلي و كلي اين تحقيق، شناخت ويژگيهاي جغرافیایی، اقتصادي و اجتماعي ساكنان بافت قديمي شهر شيراز و همچنين شناخت وضعيت كالبدي بافت است که طریقه امداد و اطفا حریق در آن مورد بحث قرار گرفته است. اهداف فرعي در چارچوب هدف كلي تحقيق عبارت است از:

  • شناسايي ساختار فضايي- كالبدي، مسائل و مشكلات موجود بافت فرسوده شهر شيراز
  • شناخت عوامل موثر بر تخريب بافت فرسوده شهر شيراز
  • ارائه راهكارهاي درست، صحيح و علمي براي ساماندهي اطفا حریق و همچنین بهسازي يا نوسازي بافت فرسوده شهر شيراز

منطقه تاريخي و فرهنگي شهر شيراز با وسعت تقريبي 379 هكتار می باشد که در حدود 357 هکتار آن بافت فرسوده بوده و بخشي از محدوده مركزي شهر شيراز را شامل مي شود كه امروزه منطقه 8 شـهرداري شيراز را تشكيل داده است. اين منطقه علاوه بر اين كه هسته اوليه پيدايش شهر شيراز بوده، در حال حاضر نيز بسياري از فعاليتهاي مركزي تجاري، مذهبي، خدماتي و اداري را در خود جاي داده و ظرفيت هاي بالفعل و بالقوه قابل توجهي جهت رونق فعاليتهاي سياحتي، زيارتي، تجارتي، فرهنگي و مسكوني دارد.

 

  • بافت فرسوده شهري چیست؟

بافت فرسوده به بلوک هایی اطلاق می‌شود که هر سه شرط ذیل را دارا باشند:

  1. ناپایداری: 50% از بناهای موجود در بلوک ناپایدار بوده و از استحکام لازم برخوردار نباشند.
  2. نفوذناپذیری: حداقل 50% معابر بلوک دارای عرض کمتر از 6 متر باشد.
  3. ریزدانگی: حداقل 50% عرصه ساختمان‌ها در آن بلوک شهری مساحتی کمتر از 200 مترمربع داشته باشند

بافت‌های فرسوده به سه دسته زیر تقسیم می‌شود:

الف – بافت‌های دارای میراث فرهنگی

ب – بافت‌های شهری (فاقد میراث فرهنگی)

ج – بافت‌های حاشیه‌ای (سكونتگاه‌های غیررسمی)

انواع مداخله در این بافت‌ها براساس میزان وفاداری به گذشته در 3 گروه بهسازی، نوسازی و بازسازی قرار می‌گیرند که هر یک تعاریف خاص خود را دارند و اقدامات ویژه‌ای را می‌طلبند:

نوسازی يعني باز گرداندن حيات مجدد به بنا يا نوسازي فضا و احيا، با تاكيد بر تغيير شكل فضا يا مجموعه شهري است. نوسازي زماني انجام ميشود كه فضاي شهري، مجموعه و يا بنا از نظر عملكردي فعال هستند، ولي فرسودگي كالبدي سبب كاهش بازدهي و كارآيي آن شده باشـد.

بهسازي: به سلسله اقداماتي گفته مي شود كه به منظور ابقاء و بهبود كالبد و فضاي شهر در كوتاه مدت صورت ميگيرد در واقع بهسازي زماني صورت مي گيرد كـه فرسودگي نسبي فضا از لحاظ عملكردي حاد شده باشد

بافــت فرســوده: مفهوم فرسودگي شهري را ميتوان تنزل شرايط اجتماعي، اقتصادي و كالبدي بافت شهري دانست. به طور كلي كاهش كارآيي هر پديدهاي، فرسودگي آن را در پي دارد. هنگامي كه در محدودهاي از شهر، حيات آن به هر علتي رو به ركود ميرود، بافت شهري آن محدوده در روند فرسـودگي قرار ميگيرد عبـارت اسـت از بافتهاي شهري كه وجود عوامل و عناصـر مختلـف در آن، كاهش ارزشهاي كيفي محيط زيسـت انسـان را (از جنبه هاي كالبدي، عملكردي، زيسـت محيطـي، اقتصـادي و اجتمـاعي) فـراهم مي آورد و بـا نزول ارزشهاي سكونتي، نوسازي در بافت متوقف ميشود و ميل مهاجرت در جمعيـت ساكن فزوني مي يابد.

بازسـازي به معناي از نو ساختن است بازسازي زماني صورت ميگيرد كه در بنا، مجموعه يـا فضـاي شـهري، فرسودگي به صـورت كامـل ايجـاد شـده باشد. همبستگي و معني داري: تحليل همبستگي ابزاري آماري براي تعيين نوع و درجه رابطه يك متغير كمي با متغيير كمي ديگر است كه نوع رابطـه بـه صـورت مستقيم يا معكوس نشان ميدهد، امـا معنـي داري در همبستگي؛ يعني آيا بين دو متغييـر رابطـه همبسـتگي وجود دارد يا خير.

ابعاد فرسودگي بافتهاي شهري: مراد از فرسودگي، ناكارآمـدي و كـاهش كـارآيي يك بافت نسبت به كارآمدي ساير بافت هاي شـهري است. فرسودگي بافت و عناصر دروني آن يا به سبب قدمت و يا فقدان برنامـه توسـعه و نظـارت فنـي بـر شكل گيري آن بافـت بـه وجـود مـي آيـد. فرسـودگي از ابعـاد متعـددي برخـوردار است كه با يك ديگر ارتباط و پيوند متقابل دارند، اما مهمترين ابعاد فرسودگي عبارتند از:

  • فرسودگي كالبدي – سازه اي: فرسودگي كـه از افت كيفيت كالبدي بنا يا بافت ناشي مي شود، كه مي تواند و عوامل مختلفي كه سبب اين نـوع فرسـودگي ميشود شامل: عـدم نگهـداري بنـا يـا نگهـداري نـا مناسب و نامطلوب فضا.
  • فرسودگي كاركردي: ايـن نـوع فرسـودگي زمـاني اتفاق مي افتد كه بافت براي كاركردي كه به خاطرش طراحي شده، براي استفاده، مناسب نباشد
  • فرسودگي نسبي يا اقتصادي: در اغلـب مـوارد، فرسودگي يك مفهوم مطلق نيست بلكه در ارتباط بـا ساير ساختمانها و گسترههـا هميشـه مفهـومي نسـبي دارد. بنابراين زماني كه مردم قدرت خريد و سـرمايه داشته باشند ولي خـارج از محـدوده بافـت تـاريخي سرمايه گذاري كننـد، در آن زمـان اسـت كـه مفهـوم فرسودگي نسبي يا اقتصادي مطرح ميشود و دليل آن به خاطر اين است كه هزينه سرمايه گذاري در محلـه تاريخي بيشتر از نقاط ديگـر اسـت و بـراي سـرمايه گــذاري از جــذابيت كمتــري برخوردارند. بنابراين براي جلـوگيري از فرسـايش در هر نوع بعدف بايد ميزان پايداري را بـا انجـام عمـل مرمـت در فضـاي شـهري بـالا بـرد و بـا افـزايش پايداري، عمر فضاي شهري بالا رفته و ميزان دوام آن فزوني ميگيرد.

فرآيند شكل گيري بافت فرسوده: هـر بافـت تـاريخي در شـهر را مـي تـوان بافـت فرسوده دانست، ولي هر بافت فرسوده، بافت تاريخي نمي باشد لذا دامنه شـمول بافـت تـاريخي بيشـتر از بافت فرسوده است و بافت تاريخي مي توانـد بافـت فرسوده را در بر بگيرد پس بر همين اساس، بافتهاي كهن شهري و روستايي كشـور نماد فرهنگ و تمدن ايران زمـين، اسـنادي از تـاريخ، نمودهــاي محســوس هويــت و تجربــه نياكــان مــا محســوب مــي شــوند.

ايــن بافــتهــا در برگيرنــده ارزشهــاي معمــاري و شهرســازي و هويــت ملــي، نمايانگر خاطرات قـومي و آثـاري متعلـق بـه تمـامي نسلهاي حاضر و آينده كشور است كه در عـين حـال جايگزين ناپـذير نيـز هستند.

  • اطفاء حریق در بافت تاریخی، فرهنگی

طرح ایمنی و اطفایی بافت تاریخی فرهنگی را می توان به چهار مرحله تقسیم بندی کرد:

  • آموزش
  • پیشگیری
  • تجهیزات اطفایی
  • عملیات

با توجه به وسعت بافت ، این بافت را به 8 زون تقسیم بندی نموده تا بتوان خدمات بهتری را ارائه نمود . در هر زون با توجه به جلسه ای که با حضور یاوران شورای این محلات برگزار گردید مقرر شد تا در مساجد و محل های هدفی که در این زون ها قرار دارد تجهیزات سازمان آتش نشانی قرار داده شود تا در لحظه حادثه با کمترین زمان ممکن خدمات رسانی صورت پذیرد.

  • طرح های آموزشی
  1. آموزش عمومی امداد اولیه و اطفاء حریق شهروندان بافت تاریخی
  2. تشکیل تیم های مشارکت های مردمی با همکاری مساجد، نیروهای بسیج و مدارس و آموزش تخصصی آتش نشانی به آنها تا در مواقع بحران به کمک نیروهای امدادی بیایند.
  3. آموزش و برنامه ريزي صحيح جهت جمع آوري زبالـه و دفن يا انهدام آن با مشاركت ساكنان.
  4. استقرار كاربري هايي چون موزه، كتابخانه، خانه فرهنگ، خانه گردشـگر و … در خانـه هـاي بـاارزش تاريخي درون بافت (مثل ارگ كـريم خـان زنـد و …) جهت حفظ ايـن بناهـاي بـاارزش و افـزايش سـطح آگاهي مردم از اهميت و ارزش بافـتهـاي تـاريخي، جهت جلـوگيري از تخريـب و فرسـوده شـدن ايـن بافتها.
  5. ثبت نام از جوانان منطقه و تشویق آنها جهت پیوستن به جمعیت آتش نشانان داوطلب و بهره بردن از شهر شناسی و توانایی آنان در زمان عملیات
  6. فرهنگ سازی ایمنی در بافت فرسوده از طریق بروشور ،جراید ورسانه های سمعی بصری،نصب بنرها، ،برگزاری کلاسهای آموزشی اطفا حریق(استفاده از خاموش کننده های دستی) از طرف شهرداری در مساجد و اماکن تجمعی این بافت.
  7. توزیع رایگان خاموش کننده به هر خانوار با آموزش اولیه به ایشان با هزینه 6 میلیارد و 300 میلیون ریال.

 

  • پیشگیری

در راستای پیشگیری از حریق و حوادث در منطقه تاریخی فرهنگی راهکارهای زیر پیشنهاد می گردد:

  • طرح ها و راهکارهای مربوط به برق:
  • زمینی کردن خطوط برق شهری به خصوص در مناطق نفوذ ناپذیر بافت تاریخی
  • تبدیل سیم های لخت انتقال برق به کابل خود نگهدارنده
  • جمع آوری تمامی تیرهای چوبی برق و جایگزین کردن آنها با نوع بتنی در محل های وسیع بافت
  • آموزش شهروندان در زمینه ایمنی برق
  • طرح ها و راهکارهای مربوط به گاز:
  • قرار دادن علمک و رگولاتور گاز درون دیوار در نقاط پرخطر لوله گاز تا از تصادم خودروها و شکستگی لوله گاز در مواقع بحران جلوگیری شود.
  • زمینی کردن خطوط انتقال گاز شهری در بافت تاریخی فرهنگی که باعث بروز معضلاتی در عبور و مرور خودروهای امدادی گردیده و همچنین خود به عنوان یکی از عوامل حوادث و حریق در منطقه می باشد.
  • نصب قطع کن گاز شهری جهت کلیه واحدهای مسکونی و حساس به زلزله تا در صورت بروز زلزله از حوادث احتمالی بعد از آن ناشی از انتشار گاز و انفجار پیشگیری شود.
  • آموزش شهروندان در زمینه ایمنی استفاده از گاز و سیلندرهای 11 کیلویی و بخاری ها با توجه به شروع فصل سرما
  • طرح ها و راهکارهای مربوط به آب
  • همکاری های لازم با سازمان آتش نشانی و ارائه نقشه های تاسیسات جهت جانمایی هیدرانت های زمینی (نقشه ها ارائه گردیده است)
  • کاهش هزینه های ناشی از نصب هیدرانت
  • برنامه ريزي جهت سـاماندهي شـبكه هـاي آب سطحي و هدايت آب بـه طريـق بهداشـتي، كـه ايـن مسأله ساكنان بافت را با مشكل مواجه كرده است.
  • بهسازی و تعویض خطوط فرسوده آب جهت جلوگیری از نشتی و ایجاد زیرساخت های لازم جهت نصب شیرهای هیدرانت زمینی
    • تجهیزات اطفایی
  1. تعداد شیرهای هیدرانت زمینی به صورت حساب شده و بر روی خطوط اصلی آب شهری و همچنین در فواصل قابل دسترس افزایش یابد.
  2. از آتش نشان موتور سوار با تجهیزات کامل و دستگاه water mist جهت به حداقل رساندن زمان رسیدن به محل حادثه و اطفاء در دقایق طلایی استفاده شود.
  3. نصب پمپ و جعبه های آتش نشانی در مکان های امن و غیر قابل سرقت در نزدیکی شیرهای هیدرانت به طور مثال با همکاری مدارس و مساجد جایگاه هایی در این اماکن جهت نصب پمپ و جعبه آتش نشانی در نظر گرفته شود.
  4. خودرو امدادی سبک (ویژه عملیاتهای امداد آوار) مجهز به سیستم های پیشرفته زنده یاب، جک های بادی، شمع و الوارهایی در اندازه های مختلف، پیکور در اندازه های موجود و دیگر تجهیزات امدادی.
  5. موتور سیکلت چهار چرخ مجهز به مخزن آب و دستگاه های water mist.
  6. پمپ پرتابل جهت استفاده از شیرهای هیدرانت در معابر نفوذ ناپذیر.
  7. مجهز کردن ایستگاه های موجود در حوزه بافت به بروزترین تجهیزات عملیاتی مختص این نوع بافت.
  8. استفاده از موتور سیکلت سه چرخ به تعداد کافی مجهز به لوله های 5/2و 5/1 اینچ به منظور سرعت بخشیدن به عملیات های اطفاء حریق.
  9. ساخت ایستگاه یا قرار دادن کانکس و استقرار خودرو عملیاتی در محدوده بافت جهت کم کردن زمان رسیدن به محل عملیات با توجه به نوع بافت و ترافیک موجود در منطقه .
  10. استفاده از ظرفیت حوضهای سنتی و چاههای موجود در منطقه جهت ذخیره آب و استفاده از آنها در زمان اطفاء حریق با استفاده از پمپهای پرتابل (روبین)
  11. خودروهای کوچک و کارآمد مختص عملیات اطفاء در این بافت.

 

  • عملیات

عملیات های آتش نشانی در محدوده این بافت تحت الشعاع موارد زیادی قرار می گیرند که باعث کندی و گسترش حریق می گردد که بعضی از این موارد شامل زیر می باشد :

  • باریک و صعب العبور بودن کوچه ها
  • پارک خودروها در کوچه هایی که امکان عبور وجود دارد.
  • عدم استفاده از آب فراوان و پر فشار با توجه به نوع سازه های بافت
  • نیاز به تجهیزات مخصوص این بافت
  • دوطرفه بودن بعضی از کوچه ها که به سختی امکان عبور و مرور وجود دارد .
  • تیرهای برق وسط کوچه ها(وضعیت فعلی)
  • وجود علمک های گاز درون کوچه ها (وضعیت فعلی)
  • پیاده سازی

با توجه به طرح های پیشنهاد شده، تعدادی از این طرح ها در سال 1395 به کار گرفته شد که به طور واضح می توان شاهد کاهش حوادث نسبت به سال های قبل بود. از طرفی با توجه به روند روزافزون استفاده از این بافت در راستای تجاری سازی اماکن، مانند احداث خانه های بومگردی و غیره، انتظار می رود خطرات بیشتری این ناحیه را تهدید نماید.

به طور مثال در سال 94 نسبت به سال 93 تعداد حریق های بیشتری در این ناحیه شاهد بوده ایم. از این رو با مقایسه تعداد حوادث و امدادهای موجود مابین سال های 93 تا 95 مطابق با جدول 1، می توان از کارایی طرح های پیشنهاد شده برای اطفاء حریق در این منطقه دفاع نمود.

جدول 1. تعداد حریق و امدادرسانی در بافت تاریخی، فرهنگی شیراز

سال 93 سال 94 درصد رشد 94 سال 95 درصد رشد 95
حریق 213 242 13.62% 193 20.25%-
امداد 132 162 22.73% 204 25.93%

 

  • نتیجه گیری

احیاء و ارائه خدمات مختلف شهری و در راستای آن ایجاد طرح مدون مقابله با آتش سوزی در بافت تاریخی فرهنگی به عنوان شاخص و هویت شهر شیراز، وجود اماکن میراثی و گردشگری به عنوان سرمایه ملی، حضور شهروندان با فرهنگ ها، قومیت و ملیت های مختلف، عدم دسترسی خودروهای امدادی، جنس مصالح مورد استفاده در بافت و وجود مراکز کسب و کار از اهمیت ویژه ای برخوردار است.

در این مقاله تعریف بافت فرسوده، بررسی آمار و اطلاعات مساحتی و جمعیتی بافت، بررسی شاخص های فرهنگی، بررسی آمار حوادث رخ داده در بافت و همچنین برگزاری جلسات مختلف هم اندیشی و راهبردی با سازمانهای مرتبط با بافت و انجام بازدید میدانی، یافته ها در مورد مشکلات و معضلات انجام عملیاتهای اطفاء حریق در بافت تاریخی و فرهنگی اعم از کم عرض بودن معابر، پارک خودروهای شخصی در معابر بافت، وجود تاسیسات شهری مزاحم در بافت، عدم امکان استفاده از هیدرانت شهری ایستاده، ضعف عمومی در آموزش ایمنی و آتش نشانی ساکنین بافت،

عدم وجود خودروهای مختص عملیات بافت تاریخی و عدم استفاده از تکنولوژیهای جدید  بدست آمد. نتیجه و راهکار ارئه شده شامل چهار محور اصلی آموزش، پیشگیری، تجهیزات و روش عملیاتی می باشد. با مقایسه ی نتایج بدست امده از پیاده سازی طرح های پیشنهاد شده می توان از کارایی روش های مطرح شده در این مقاله برای اطفاء حریق در سایر بافت های فرسوده ی شهری در استان ها و شهرهای دیگر نیز بهره برد.

 

منابع

  1. اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان فارس(http://www.farschto.ir/)
  2. اطلاعات آماری شهرداری منطقه تاریخی فرهنگی شیراز ((http://www.shiraz.ir/zone8
  3. اطلاعات موجود در سازمان نوسازی و بهسازی شهرداری شیراز(http://www.shiraz.ir/nowsazi)
  4. معاونت برنامه ریزی و توسعه سرمایه انسانی شهرداری شیراز-مدیریت آمار(http://www.shiraz.ir/planning)

 

 

 

اشتراک:

درباره نویسنده

نظرات بسته اند