بـررسـی عـوامـل مـؤثـر در پیشرفت پـایـدار کشــاورزی با محـوریـت حفــظ محیــط زیــست

0

پیشرفت الهه پاک طینت، الناز غنیمت، الناز پاک طینت، بهناز غنیمت

ﻣﯿﻞ ﺑﻪ دﺳـﺘﯿﺎﺑﯽ ﺑﻪ ﯾﮏ ﺳـﯿﺴﺘﻢ ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار تاریخچه‌ای ﻃﻮﻟﺎﻧﯽ دارد. ﮐﺸﺎورزی ﯾﮑﯽ از ﻣﻌﺪود شاخه‌هایی اﺳﺖ ﮐﻪ اﻓﺮاد، خانواده‌ها و شرکت‌ها ﻗﺎدر ﻫﺴـﺘﻨﺪ چشم‌انداز ﺧﻮد را از ﯾﮏ ﺳـﯿﺴـﺘﻢ ﺗﻮﻟﯿﺪ ﭘﺎﯾﺪار پیاده‌سازی ﻧﻤﺎﯾﻨﺪ. ﻫﻤﯿﻦ اﻣﺮ ﻣﻮﺟﺐ اﯾﺠﺎد سیستم‌های ﮐﺸﺎورزی گسترده‌ای شده است. از ﺳﻮی دﯾﮕﺮ می‌توان ﮔﻔﺖ ﮐﺸﺎورزی مجموعه‌ای از ﻓﺮآﯾﻨﺪﻫﺎﯾﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ باوجود محدودیت‌های ﺑﯿﻮﻓﯿﺰﯾﮑﯽ، اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ، اﻗﺘﺼـﺎدی و ﺳـﯿﺎﺳـﯽ ﺻﻮرت می‌گیرند و ﭘﺎﯾﺪاری ﺳﯿﺴﺘﻢ ﮐﺸﺎورزی را ﺗﺤﺖ ﮐﻨﺘﺮل دارﻧﺪ. ﻧﻈﺎم توسعه ﭘﺎﯾﺪار ﮐﺸﺎورزی، ﯾﮏ ﻧﻈﺎم ﺗﻮﻟﯿﺪی اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺮ شیوه‌های ﻣﺪرن ﮐﺸﺎورزی ﺗﮑﯿﻪ دارد و ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از اﯾﻦ شیوه‌ها و ﻣﺪﻧﻈﺮ ﻗﺮار دادن ﻣﺴــﺎﺋﻞ زﯾﺴــﺖ ﻣﺤﯿﻄﯽ، ﺑﻪ اﻗﺘﺼــﺎدی ﺑﻮدن و ﺑﺎزده ﺗﻮﻟﯿﺪ ﻧﯿﺰ ﺗﻮﺟﻪ ﮐﺎﻓﯽ می‌شود. ﺗﻤﺮﮐﺰ اﺻــﻠﯽ اﯾﻦ ﻣﻘﺎﻟﻪ ﺑﺮ مسئله ﭘﺎﯾﺪاری در ﮐﺸـﺎورزی می‌باشد. ﮐﺸﺎورزی ﻣﺤﻮر اﺳﺘﻘﻠﺎل و اﺳﺘﺎن ﻓﺎرس ﻗﻄﺐ ﮐﺸﺎورزی ﮐﺸﻮر می‌باشد ﮐﻪ ﻫﻤﻪ ﺳﺎﻟﻪ در ﺗﻮﻟﯿـﺪ ﮔﻨـﺪم ﻣﻘﺎم اول و در ﺗﻮﻟﯿﺪ ذرت و ﻣﺤﺼﻮﻟﺎت ﺑﺎﻏﯽ ﻫﻤﭽﻮن اﻧﺠﯿﺮ، اﻧﺎر، اﻧﮕﻮر و … ﻣﻘﺎم ﺑﺎﻟﺎﯾﯽ را در ﮐﺸـــﻮر ﺑﻪ ﺧﻮد اﺧﺘﺼـﺎص می‌دهد. ﻟﺬا از اﯾﻦ ﺟﻬﺖ وﺿـﻌﯿﺖ ﮐﺸـﺎورزی اﺳـﺘﺎن ﻓﺎرس در اﯾﻦ ﭘﮋوﻫﺶ ﻣﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳـﺖ. ﺑﺎ ﺑﺮرﺳﯽ آﻣﺎرﻫﺎی سالیانه‌ی اﺳـﺘﺎﻧﺪاری، ﺳﺎزﻣﺎن ﺟﻬﺎد ﮐﺸﺎورزی و ﺷﺮﮐﺖ ﺧﺪﻣﺎت ﺣﻤﺎﯾﺘﯽ ﮐﺸﺎورزی اﯾﻦ اﺳﺘﺎن وﺿﻌﯿﺖ ﮐﻠﯽ ﮐﺸﺎورزی در اﺳﺘﺎن ﻣﺸﺨﺺ ﺷﺪه و راﻫﮑﺎرﻫﺎﯾﯽ ﺟﻬﺖ اﻓﺰاﯾﺶ ﭘﺎﯾﺪاری در ﺑﺨﺶ ﮐﺸﺎورزی اراﺋﻪ ﮔﺮدﯾﺪه اﺳﺖ.

ﻣﻘﺪﻣﻪ

به‌کارگیری روش‌های ﺷـﯿﻤﯿﺎﯾﯽ و ﻣﮑﺎﻧﯿﮑﯽ ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﺗﻮاﻧﺴﺖ ﮐﺸﺎورزی را روﻧﻖ دﻫﺪ، ﻟﯿﮑﻦ ﻣﻌﺎﯾﺐ زﯾﺎدی از اﯾﻦ ﮐﺎر ﺣﺎﺻﻞ ﮔﺸﺖ ﮐﻪ ﻣﻮﺟﺐ ﻣﻄﺮح ﺷـﺪن ﻣﻮﺿﻮع ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار ﮔﺮدﯾﺪ. ﻣﻔﻬﻮم ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار از ویژگی‌هایی ﻧﻈﯿﺮ ﺣﻔﺎﻇﺖ ﺑﻠﻨﺪﻣﺪت از ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻃﺒﯿﻌﯽ، ﺗﻮﻟﯿـﺪ ﺑﻬﯿﻨﻪ ﺑﺎ ﺣﺪاﻗﻞ نهاده‌های ﺗﻮﻟﯿﺪ، اﯾﺠﺎد درآﻣﺪ ﮐﺎﻓﯽ از ﻫﺮ واﺣﺪ بهره‌برداری و ﺗﺄﻣﯿﻦ ﺗﻤﺎم ﻧﯿﺎزﻫﺎی ﻏﺬاﯾﯽ و ﺗﺄﻣﯿﻦ ﺳﺎﯾﺮ نیازمندی‌های ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺗﺸﮑﯿﻞ ﺷﺪه اﺳﺖ. ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار ﺳﯿﺴﺘﻤﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ در آن ﺑﺎ اﻋﻤﺎل ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﺻﺤﯿﺢ در اﺳﺘﻔﺎده از ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻃﺒﯿﻌﯽ، می‌توان ﻧﯿﺎزﻫﺎی ﻏﺬاﯾﯽ ﺑﺸـﺮ را ﺗﺄﻣﯿﻦ و ﮐﯿﻔﯿﺖ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ را ﺣﻔﻆ ﮐﺮد و از ﺗﺨﺮﯾﺐ ذﺧﺎﯾﺮ ﻃﺒﯿﻌﯽ ﺟﻠﻮﮔﯿﺮی ﺑﻪ ﻋﻤﻞ آورد. ﮐﺸـﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار ﺑﺎﯾﺪ از ﻧﻈﺮ اﮐﻮﻟﻮژﯾﮑﯽ ﻣﻨﺎﺳـﺐ، از ﻧﻈﺮ اﻗﺘﺼﺎدی ﺗﻮﺟﯿﻪ ﭘﺬﯾﺮ و از ﻧﻈﺮ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﻣﻄﻠﻮب ﺑﺎﺷﺪ. در ﻃﻮل ﺳــﻪ دهه‌ی ﮔﺬﺷــﺘﻪ، ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ روﻧﺪ اﻓﺰاﯾﺶ هزینه‌های ﺗﻮﻟﯿﺪ در ﺑﺨﺶ ﮐﺸــﺎورزی ﺑﻪ ﻋﻠﺖ وﺟﻮد ﺗﻮرم در اﻗﺘﺼــﺎد ﮐﺸــﻮر، ﭘﺎﯾﺪاری اﻗﺘﺼـﺎدی فعالیت‌های ﮐﺸـﺎورزی به‌شدت ﻣﻮرد ﻫﺠﻮم واﻗﻊ ﺷـﺪه و ﻗﺪرت ﺧﺮﯾﺪ ﮐﺸـﺎورزان ﮐﺎﻫﺶ ﯾﺎﻓﺘﻪ اﺳـﺖ. ﺗﻮﻟﯿﺪ درآﻣﺪ در ﺑﺨﺶ ﮐﺸﺎورزی مستقیماً ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﯿﺮ سیاست‌های دوﻟﺖ ﺑﺮ ﻣﺎﻟﮑﯿﺖ زﻣﯿﻦ، قیمت‌گذاری، ﻗﺎﺑﻠﯿﺖ دﺳﺘﺮﺳﯽ نهاده‌ها، در دﺳﺘﺮس ﺑﻮدن ﺑﺎزارﻫﺎی ﻣﻨﺎﺳﺐ و دﯾﮕﺮ انگیزه‌های ﺗﻮﻟﯿﺪ ﮐﺸﺎورزی اﺳﺖ. (ﭘﯿﺸﺮو و ﻋﺰﯾﺰی، 1388)

رﺷـﺪ روز اﻓﺰون ﺟﻤﻌﯿﺖ و ﺑﻪ دﻧﺒﺎل آن ﻧﯿﺎز ﺑﻪ ﺗﻮﻟﯿﺪ ﻣﻮاد ﻏﺬاﯾﯽ ﺑﯿﺸـﺘﺮ از ﯾﮏ ﺳﻮ و ﻣﺤﺪودﯾﺖ ﻣﻨﺎﺑﻊ آب و ﺧﺎک از ﺳﻮی دﯾﮕﺮ ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ بهینه‌ی ﻣﻨﺎﺑﻊ ﮐﺸﺎورزی را اﻣﺮی اﺟﺘﻨﺎب ﻧﺎﭘﺬﯾﺮ ﮐﺮده اﺳﺖ. رﺳﺎﻟﺖ ﻣﻬﻢ ﺑﺨﺶ ﮐﺸﺎورزی ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺗﺄﻣﯿﻦ ﻧﯿﺎزﻫﺎ و ارﺗﻘﺎی اﻣﻨﯿﺖ ﻏﺬاﯾﯽ اﺳــﺖ، ﺑﻠﮑﻪ ﺣﻔﺎﻇﺖ ﭘﺎﯾﺪار ﻣﻨﺎﺑﻊ ﭘﺎﯾﻪ به‌منظور دﺳــﺘﯿﺎﺑﯽ ﺑﻪ ﮐﺸــﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار ﻧﯿﺰ ﻫﺴــﺖ. ﮐﺸــﺎورز ﭘﺎﯾﺪار ﻋﻠﺎوه ﺑﺮ ﺣﻔﻆ ﺗﻮﻟﯿﺪ در درازﻣﺪت و ﺛﺒﺎت آن ﺑﺮ ﻋﺪم ﺗﺨﺮﯾﺐ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻃﺒﯿﻌﯽ و ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴــﺖ تأکید دارد (ﺟﻤﺸﯿﺪی و ﻫﻤﮑﺎران، 1393). ﯾﮑﯽ از اﻫﺪاف اﺳـﺎﺳـﯽ توسعه ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار، اﯾﺠﺎد درآﻣﺪ و اﺷﺘﻐﺎل در ﻧﻮاﺣﯽ روﺳﺘﺎﯾﯽ در ﺟﻬﺖ اﻓﺰاﯾﺶ رﻓﺎه و کاهش ﻓﻘﺮ روﺳـﺘﺎﺋﯿﺎن اﺳـﺖ ﮐﻪ ﺑﺎﯾﺪ ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ قرارگیرد (ﭘﯿﺸﺮو و ﻋﺰﯾﺰی، 1388). ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺮای ﻃﺒﯿﻌﺖ ﻣﻀﺮ ﻧﯿﺴﺖ، ﺑﻠﮑﻪ ﺑﻪ ﯾﺎری آن ﻫﻢ می‌آید. به‌واقع توسعه ﭘﺎﯾﺪار ﻣﺤﻞ ﺗﻠﺎﻗﯽ ﺟﺎﻣﻌﻪ، اﻗﺘﺼﺎد و ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ اﺳﺖ. پیشرفت

ﺷﮑﻞ 1- ﺷﮑﻞ ﺷﻤﺎﺗﯿﮏ توسعه ﭘﺎﯾﺪار (ﺻﺪﯾﻘﯽ و ﯾﻌﻘﻮﺑﯽ، 1395)

ﮐﺸـﺎورزی ﻣﺮﮐﺰ ﻣﺒﺎﺣﺚ توسعه ﭘﺎﯾﺪار را ﺗﺸـﮑﯿﻞ می‌دهد. توسعه ﭘﺎﯾﺪار (در بخش‌های ﮐﺸﺎورزی، ﺟﻨﮕﻠﺪاری و ﺷﯿﻠﺎت) ﺑﺎ ﺣﻔﺎﻇﺖ زﻣﯿﻦ، آب و ذﺧﺎﯾﺮ ژﻧﺘﯿﮑﯽ ﮔﯿﺎﻫﯽ و ﺟﺎﻧﻮری ﻫﻤﺮاه اﺳــﺖ، ﺗﺨﺮﯾﺐ زﯾﺴــﺖ ﻣﺤﯿﻄﯽ ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه ﻧﺪارد، از ﻓﻨﺎوری ﻣﻨﺎﺳــﺐ اﺳـﺘﻔﺎده می‌کند، از ﻧﻈﺮ اﻗﺘﺼــﺎدی ﺑﺎﻟﻨﺪه و ﭘﺎﯾﺪار و از ﻧﻈﺮ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﻣﻮرد ﻗﺒﻮل اﺳــﺖ. ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﻋﻮاﻣﻠﯽ ﻧﯿﺰ وﺟﻮد دارﻧﺪ ﮐﻪ اﻧﺠﺎم ﭼﻨﯿﻦ روﻧﺪی را ﺑﺎ ﻣﺸـﮑﻞ روﺑﺮو می‌سازند ﮐﻪ عمده‌ترین آن‌ها را می‌توان، ﻋﺪم ﻣﻮﻓﻘﯿﺖ سیاست‌های اﻗﺘﺼﺎدی، ﻋﺪم آﮔﺎﻫﯽ و ﺷــﻨﺎﺧﺖ، ﻣﺸــﮑﻠﺎت ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﻣﻨﺎﺑﻊ، ﻋﺪم ﯾﺎدﮔﯿﺮی و ﻣﺸــﺎرﮐﺖ ﺟﻤﻌﯽ ﺑﯿﺎن ﻧﻤﻮد (ﺻﺪﯾﻘﯽ و ﯾﻌﻘﻮﺑﯽ، 1395).

رﺷــﺪ روزاﻓﺰون ﺟﻤﻌﯿﺖ، ﻣﻮﺟﺐ ﻧﯿﺎز ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺑﺸﺮ ﺑﻪ ﻣﻮاد ﻏﺬاﯾﯽ ﮔﺮدﯾﺪه ﮐﻪ اﯾﻦ ﻋﺎﻣﻞ ﻣﻮﺟﺐ ﮔﺴﺘﺮش ﺗﻮﻟﯿﺪات ﮐﺸﺎورزی و ﺗﺄﺛﯿﺮات ﺳﻮء ﺑﺮ ﺧﺎک و ﻣﻨﺎﺑﻊ ﭘﺎﯾﻪ شده است. اﺳﺘﻔﺎده از ﮐﻮد و ﺳﻤﻮم دﻓﻊ آﻓﺎت ﻋﻠﺎوه ﺑﺮ آلوده‌سازی ﺧﺎک و ﻣﻨﺎﺑﻊ آب‌های ﺳﻄﺤﯽ و زﯾﺮزﻣﯿﻨﯽ، ﺑﺎﻋﺚ ﻓﺮﺳـﺎﯾﺶ ژﻧﺘﯿﮑﯽ و اﻧﻘﺮاض گونه‌های ﺟﺎﻧﻮری و ﮔﯿﺎﻫﯽ ﻧﯿﺰ می‌شود. ﻧﻈﺎم توسعه ﭘﺎﯾﺪار ﮐﺸﺎورزی، ﯾﮏ ﻧﻈﺎم ﺗﻮﻟﯿﺪی اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺮ شیوه‌های ﻣﺪرن ﮐﺸﺎورزی ﺗﮑﯿﻪ دارد و ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از اﯾﻦ شیوه‌ها و ﻣﺪﻧﻈﺮ ﻗﺮار دادن ﻣﺴﺎﺋﻞ زﯾﺴﺖ ﻣﺤﯿﻄﯽ، ﺑﻪ اﻗﺘﺼﺎدی ﺑﻮدن و ﺑﺎزده ﺗﻮﻟﯿﺪ ﻧﯿﺰ ﺗﻮﺟﻪ ﮐﺎﻓﯽ می‌شود (ﺑﺮﻗﯽ و ﻗﻨﺒﺮی، 1387). اﻫﻤﯿﺖ ﺑﺨﺶ ﮐﺸﺎورزی در زمینه‌های ﻣﺨﺘﻠﻒ اﻗﺘﺼﺎدی، اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ، ﺳﯿﺎﺳﯽ و … در ﮐﺸﻮرﻣﺎن و ﻧﻘﺶ ﺣﺴـﺎس ﻣﻨﺎﺑﻊ ﭘﺎﯾﻪ و ﻃﺒﯿﻌﯽ در اﯾﻦ ﺑﺨﺶ، ﺑﺮای دﺳﺘﯿﺎﺑﯽ ﺑﻪ توسعه ﭘﺎﯾﺪار ﮐﺸﺎورزی ﻣﻠﺎﺣﻈﺎﺗﯽ را ﭘﯿﺶ روی ﻣﺎ ﻗﺮار می‌دهد ﮐﻪ اﯾﻦ ﻣﻘﺎﻟﻪ ﺑﺮﺧﯽ از پتانسیل‌ها و ﺗﻨﮕﻨﺎﻫﺎی ﻓﺮاروی ﺑﺨﺶ ﮐﺸـﺎورزی ﮐﺸﻮر در ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ توسعه ﭘﺎﯾﺪار ﮐﺸﺎورزی را ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ و ﺑﺮرﺳﯽ ﻗﺮار می‌دهد. پیشرفت

ﺑﯿﺎن ﻣﺴﺌﻠﻪ

ﺑﺨﺶ ﮐﺸـــﺎورزی ﻋﻠﯿﺮﻏﻢ وﺟﻮد محدودیت‌های ﻓﺮاوان ﭘﯿﺶ رو، در ﻃﯽ ﻗﺮن اﺧﯿﺮ ﺑﺎ ﮐﻤﮏ فناوری‌های ﻧﻮﯾﻦ در زمینه‌ی ﺗﺄﻣﯿﻦ ﻏﺬای ﺟﻤﻌﯿﺖ روزاﻓﺰون ﺟﻬﺎن ﺑﻪ پیشرفته‌ای ﺷــﮕﺮﻓﯽ نائل آﻣﺪه اﺳــﺖ. اﻣﺎ اﯾﻦ دﺳــﺘﺎوردﻫﺎ در ﺑﺴﯿﺎری از ﻣﻮارد ﺳــﺒﺐ ﺑﺮوز نگرانی‌ها و ﻣﺸﮑﻠﺎت زﯾﺴﺖ ﻣﺤﯿﻄﯽ در گستره‌ی ﺟﻬﺎﻧﯽ ﻧﯿﺰ شده است: زﯾﺮا ﮐﺸــﺎورزی ﯾﮑﯽ از قدیمی‌ترین و ﻣﺸــﻬﻮدﺗﺮﯾﻦ دست کاری‌های اﻧﺴﺎن در ﻃﺒﯿﻌﺖ ﻣﺤﺴﻮب می‌شود و ﻫﻤﯿﺸﻪ ﺑﯿﻢ آن وﺟﻮد دارد ﮐﻪ ﺑﺮﺧﯽ فعالیت‌های راﯾﺞ در آن ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻣﻮﺟﺐ ﺗﺨﺮﯾﺐ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ ﺷﻮﻧﺪ، ﺑﻠﮑﻪ ﺗﻮان اﻧﺴﺎن در ﺗﺄﻣﯿﻦ ﻏﺬا و ﭘﻮﺷﺎک ﺑﺮای ﺑﻘﺎ و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺗﻮﻟﯿﺪ ﻣﻮاد ﺧﺎم ﻣﻮرد ﻧﯿﺎز ﺻﻨﺎﯾﻊ را ﺑﺎ ﺧﻄﺮ ﻣﻮاﺟﻪ ﺳﺎزﻧﺪ. در اﯾﻦ راﺳﺘﺎ ﺑﺮای ﺣﻤﺎﯾﺖ از ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ ﻃﺒﯿﻌﯽ ﻧﻮﻋﯽ از ﮐﺸﺎورزی را می‌توان ﺗﻮﺳﻌﻪ داد ﮐﻪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﺿﻤﻦ اﻓﺰاﯾﺶ بهره‌وری ﮐﻤﺘﺮﯾﻦ آﺳﯿﺐ را ﺑﻪ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ وارد ﺳﺎزد. ﺣﻔﻆ و ﭘﺎﯾﺪاری ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺗﻮﻟﯿﺪ ﮐﻨﻨﺪه ﻣﺤﺼﻮﻟﺎت ﮐﺸﺎورزی از اﺻﻮل ﻣﻬﻢ ﮐﺸـﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار ﺑﻪ ﺷـﻤﺎر می‌رود و ﺳـﻠﺎﻣﺖ و ﺗﺪاوم ﺗﻮﻟﯿﺪات در ﮔﺮو توسعه ﮐﺸـﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار اﺳـﺖ (ﺻﺪﯾﻘﯽ و ﯾﻌﻘﻮﺑﯽ، 1395). ﮐﺸـﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار ﯾﮏ ﻧﻈﺎم دانش بر اﺳﺖ ﺗﺎ نهاده بر و ﻧﯿﺎز ﺑﻪ داﻧﺶ ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ و ﻣﻬﺎرت دارد. ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ، ﭘﺬﯾﺮش آن ﻣﺴﺘﻠﺰم اﯾﺠﺎد ﻧﮕﺮش ﻣﻄﻠﻮب ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﭘﺎﯾﺪاری در ﮐﺸﺎورزی اﺳﺖ و ﺑﺮرﺳﯽ ﻋﻮاﻣﻞ ﺗﺄﺛﯿﺮﮔﺬار در اﯾﻦ زﻣﯿﻨﻪ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺻﺤﯿﺤﯽ ﺑﺮای برنامه‌ریزی ﻋﺎﻗﻠﺎﻧﻪ و ﻋﻤﻠﯽ ﻓﺮاﻫﻢ می‌کند. ﺣﺎل ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﻄﺎﻟﺒﯽ ﮐﻪ در ﺧﺼﻮص اﻫﻤﯿﺖ و ﺿﺮورت اﺟﺮای اﺻﻮل ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار ﺑﯿﺎن ﮔﺮدﯾﺪ، ﻟﺎزم اﺳﺖ ﺟﻬﺖ دﺳﺘﯿﺎﺑﯽ ﺑﻪ اﯾﻦ ﻣﻬﻢ، چالش‌های ﻓﺮاروی را به‌طور ﮐﺎﻣﻞ و دﻗﯿﻖ ﺷﻨﺎﺳﺎﯾﯽ و ﺑﺎ ﺑﺮرﺳﯽ و مطالعه‌ی دﻗﯿﻖ آن‌ها، ﻋﻮاﻣﻞ و ﻣﻮاﻧﻊ ﻣﺆﺛﺮ در اﯾﻦ زﻣﯿﻨﻪ ﺷﻨﺎﺳﺎﯾﯽ ﮔﺮدﻧﺪ. پیشرفت

ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﭘﯿﺸﯿﻦ ﻣﻮﺿﻮع

توسعه ﭘﺎﯾﺪار به‌تدریج از ﺳﺎل 1370 در ادﺑﯿﺎت ﻋﻠﻤﯽ و ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت داﻧﺸﮕﺎﻫﯽ اﯾﺮان وارد ﮔﺮدﯾﺪ. در اداﻣﻪ ﮐﺘﺐ و ﻣﻘﺎﻟﺎت زﯾﺎدی ﺑﺎ ﻣﻮﺿــﻮع توسعه ﭘﺎﯾﺪار اﻧﺘﺸــﺎر ﯾﺎﻓﺖ ﮐﻪ در اﯾﻦ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺑﯿﺸــﺘﺮ ﺑﻪ ﻃﺮح ﻣﺒﺎﻧﯽ ﻧﻈﺮی توسعه ﭘﺎﯾﺪار ﭘﺮداﺧﺘﻪ ﺷــﺪ. ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت اﻧﺠﺎم ﺷـﺪه ﺑﯿﺸـﺘﺮ اﺑﻌﺎد ﻓﯿﺰﯾﮑﯽ و ﺑﯿﻮﻟﻮژﯾﮑﯽ ﮐﺸـﺎورزی را ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳـﯽ ﻗﺮار داده و ﮐﻤﺘﺮ اﺑﻌﺎد اﻗﺘﺼﺎدی- ﮐﺸﺎورزی پیشرفت

ﭘﺎﯾﺪار ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﯽ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ. در ذﯾﻞ ﺑﺮﺧﯽ از ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت اﻧﺠﺎم ﺷﺪه در اﯾﻦ زﻣﯿﻨﻪ به‌اختصار ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﯽ ﻗﺮار می‌گیرد: ﭘﯿﺸﺮو و ﻋﺰﯾﺰی (1388) در ﭘﮋوﻫﺸـﯽ ﺑﺎ ﻣﺮور ﻣﺒﺎﻧﯽ ﻧﻈﺮی توسعه ﭘﺎﯾﺪار، اﺑﻌﺎد اﻗﺘﺼﺎدی ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار را ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﯽ ﻗﺮار دادﻧﺪ. شاخص‌های ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﯽ ﺑﺮای ﭘﺎﯾﺪاری درآﻣﺪ ﮐﺸـﺎورزی در اﯾﻦ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ، بیمه‌ی ﻣﺤﺼﻮﻟﺎت ﮐﺸﺎورزی، درآﻣﺪ و اﺷﺘﻐﺎل، حاشیه‌ی ﺳﻮد و ﻣﯿﺰان بهره‌وری ﺗﻮﻟﯿﺪ ﺑﺮای ﻣﺤﺼــﻮﻟﺎت ﻣﻨﺘﺨﺐ ﻃﯽ سال‌های 1382-1386 ﺑﻮده اﺳﺖ. ﻧﺘﺎﯾﺞ بررسی‌های ﺻـــﻮرت ﮔﺮﻓﺘـﻪ در اﯾﻦ ﺗﺤﻘﯿﻖ ﻧﺸﺎن می‌دهد ﮐﻪ ﭘﺮداﺧﺖ یارانه‌های دوﻟﺘﯽ ﺑﻪ نهاده‌های ﺗﻮﻟﯿﺪی ﺑﺎﻋﺚ ﭘﺎﯾﺪاری اﻗﺘﺼﺎدی فعالیت‌های ﮐﺸﺎورزی در ﺑﺎزار داﺧﻠﯽ و رقابت‌پذیری اﯾﻦ ﻣﺤﺼﻮﻟﺎت در ﺑﺎزارﻫﺎی ﺟﻬﺎﻧﯽ شده است ﮐﻪ اﯾﻦ ﭘﺎﯾﺪاری ﺳﺎﺧﺘﮕﯽ ﺑﻮده و واﻗﻌﯽ نمی‌باشد. از ﻃﺮﻓﯽ ﺣﺬف ﯾﮑﺒﺎره ی یارانه‌ها ﺑﺪون اﺻﻠﺎﺣﺎت و اﺗﺨﺎذ ﺗﺪاﺑﯿﺮ ﻟﺎزم ﻣﻮﺟﺐ ﮐﺎﻫﺶ ارزش اﻓﺰوده اﯾﻦ ﺑﺨﺶ در اﻗﺘﺼﺎد ﻣﻠﯽ و ﺑﯿﮑﺎر ﺷﺪن ﺗﻌﺪاد زﯾﺎدی از ﮐﺸﺎورزان ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ. ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ راﻫﮑﺎرﻫﺎﯾﯽ ﺑﺮای ﭘﺎﯾﺪاری اﻗﺘﺼﺎدی ﺑﺨﺶ ﮐﺸﺎورزی از ﺣﯿﺚ درآﻣﺪی اراﺋﻪ شده است. درنتیجه‌ی ﺗﺤﻘﯿﻖ اﻧﺠﺎم ﺷﺪه ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد ﮔﺮدﯾﺪه ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﺟﺮای روش‌های ﻧﻮﯾﻦ آﺑﯿﺎری، اﻋﻤﺎل روش‌های مبارزه‌ی ﺑﯿﻮﻟﻮژﯾﮏ اﻗﺪام ﺷﻮد ﺗﺎ ﺿﻤﻦ ﮐﺎﻫﺶ هزینه‌ی ﺗﻮﻟﯿﺪ، درآﻣﺪ ﮐﺸﺎورزان اﻓﺰاﯾﺶ ﯾﺎﺑﺪ. در ﻧﻬﺎﯾﺖ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺗﺄﺛﯿﺮ ﺑﺎﻟﺎی ﻋﻮاﻣﻞ ﻃﺒﯿﻌﯽ و اﻗﻠﯿﻤﯽ در ﻧﺎﭘﺎﯾﺪاری درآﻣﺪی ﮐﺸـﺎورزان به‌خصوص ﺳﺮﻣﺎزدﮔﯽ و خشک‌سالی، ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد می‌گردد اﻗﺪاﻣﺎت ﻟﺎزم ﺑﺮای ﺟﻠﻮﮔﯿﺮی از ﺧﺴﺎرت وارده ﺑﻪ ﮐﺸﺎورزان ﻧﻈﯿﺮ برنامه‌ریزی ﮐﺸﺖ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻧﻮع اﻗﻠﯿﻢ ﻣﻨﻄﻘﻪ و ﺳﻄﺢ زیر کشت ﻣﻨﺎﺳﺐ پیشرفت

ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﻨﺎﺑﻊ آﺑﯽ و ﺗﻘﻮﯾﺖ ﺑﺎﻏﺎت ﮐﺸﺎورزی ﺑﺮای ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ ﺳﺮﻣﺎزدﮔﯽ ﺻﻮرت ﭘﺬﯾﺮد (ﭘﯿﺸﺮو و ﻋﺰﯾﺰی، 1388). ﺗﺄﻣﯿﻦ ﻏﺬای ﺟﻤﻌﯿﺖ ﻣﻮﺟﻮد و رو ﺑﻪ رﺷﺪ ﮐﺸﻮر و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ وﺿﻌﯿﺖ اﻗﺘﺼﺎدی اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﮐﺸﻮر چشم‌انداز ﻣﻬﻤﯽ را ﺑﺮای آینده‌ی فعالیت‌های ﮐﺸﺎورزی ﺗﺮﺳﯿﻢ می‌کند ﮐﻪ اﻫﻤﯿﺖ زیر بخش آب و ﺧﺎک در اﯾﻦ زﻣﯿﻨﻪ ﻗﺎﺑﻞ اﻧﮑﺎر نمی‌باشد. ﭘﮋوﻫﺸﯽ در اﯾﻦ زﻣﯿﻨﻪ ﺗﻮﺳـﻂ ﻧﺎدری (1388) از ﻃﺮﯾﻖ ﯾﮏ ﺳـﺮی هم‌اندیشی‌ها و نشست‌های ﺗﺨﺼﺼﯽ ﺑﺎ کلیه‌ی ذﯾﻨﻔﻌﺎن حوزه‌ی آب و ﺧﺎک ﮐﺸﻮر، ﺷﺎﻣﻞ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﺎن و صاحب‌نظران دستگاه‌های اﺟﺮاﯾﯽ، ﺗﺤﻘﯿﻘﺎﺗﯽ، ﻣﻄﺎﻟﻌﺎﺗﯽ، داﻧﺸﮕﺎﻫﯽ و… در ﻗﺎﻟﺐ ﺗﻬﯿﻪ و ﺗﺪوﯾﻦ برنامه‌ی راﻫﺒﺮدی (ﺑﻬﺒﻮد بهره‌وری آب ﮐﺸﺎورزی) ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ. ﺑﺮ اﺳﺎس ﻧﺘﺎﯾﺞ اﯾﻦ ﭘﮋوﻫﺶ، ﻣﺴﺎﺋﻞ ریشه‌ای و اﺻﻠﯽ در ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ ﭘﺎﯾﯿﻦ ﺑﻮدن بهره‌وری آب ﮐﺸـﺎورزی کمیته‌ی ﻣﻠﯽ آﺑﯿﺎری و زﻫﮑﺸـﯽ اﯾﺮان را ﺑﺎﯾﺪ در مقیاس‌های ﮔﯿﺎه، ﻣﺰرﻋﻪ، حوزه‌ی آﺑﺮﯾﺰ و در ﺿﻤﻦ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﺸﮑﻠﺎت اﻗﺘﺼﺎدی، اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ و سیاست‌گذاری ـ ﺗﺸﮑﯿﻠﺎﺗﯽ تقسیم‌بندی و ﺑﺮرﺳﯽ ﻧﻤﻮد (ﺣﯿﺪری، 1388). ﻗﻨﺒﺮی و ﺑﺮﻗﯽ (1387) مطالعه‌ای در زمینه‌ی چالش‌های اﺳﺎﺳﯽ در ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار در اﯾﺮان داشته‌اند ﮐﻪ از یافته‌های اﯾﻦ ﭘﮋوﻫﺶ می‌توان ﺑﻪ اﯾﻦ ﻣﻮرد اﺷــﺎره ﻧﻤﻮد ﮐﻪ در برنامه‌ی توسعه ﭘﺎﯾﺪار، ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ روﺳــﺘﺎﻫﺎ ﺗﻮﺟﻪ ویژه‌ای ﺑﺸــﻮد؛ ﭼﺮا ﮐﻪ از ﯾﮏ ﻃﺮف به‌عنوان ﻗﻄﺐ اﺻﻠﯽ ﺗﻮﻟﯿﺪ ﻣﻮاد ﻏﺬاﯾﯽ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر می‌روند و از ﻃﺮف دﯾﮕﺮ اﮐﺜﺮ ﺟﻤﻌﯿﺖ ﻓﻘﯿﺮ ﮐﺸﻮر را در اﯾﻦ ﻣﻨﺎﻃﻖ می‌توان ﻣﺸـﺎﻫﺪه ﻧﻤﻮد. ﺑﺮ اﯾﻦ اﺳـﺎس ﻣﻨﺎﻃﻖ روﺳـﺘﺎﯾﯽ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﻨﺎﻃﻖ ﺷﻬﺮی ﺑﺎﯾﺪ در برنامه‌ها به‌طور ﺧﺎص ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﻗﺮار ﮔﯿﺮﻧﺪ. توسعه ﭘﺎﯾﺪار ﮐﺸـﺎورزی و روﺳـﺘﺎﯾﯽ در ﮐﺸﻮرﻣﺎن ﻋﻠﺎوه ﺑﺮ چالش‌های ﺟﻬﺎﻧﯽ ﺑﺎ چالش‌های دﯾﮕﺮی ﻧﯿﺰ ﻣﻮاﺟﻪ اﺳﺖ از ﺟﻤﻠﻪ: ﻓﺮﺳﺎﯾﺶ ﺷﺪﯾﺪ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺧﺎک، هرز روی و ﻋﺪم بهره‌وری ﻣﻨﺎﺳﺐ از ﻣﻨﺎﺑﻊ آب‌های ﺳــﻄﺤﯽ و زﯾﺮزﻣﯿﻨﯽ، ﺗﺨﺮﯾﺐ ﭘﻮﺷــﺶ ﮔﯿﺎﻫﯽ و ﮐﺎرﺑﺮد غیراصولی از ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻃﺒﯿﻌﯽ، ﺑﺎﻟﺎ ﺑﻮدن ﺿﺎﯾﻌﺎت ﻣﺤﺼﻮﻟﺎت ﮐﺸﺎورزی (ﭼﻪ در ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺗﻮﻟﯿﺪ و ﭼﻪ در زﻣﺎن ﻣﺼﺮف)، ﺑﯿﮑﺎری در ﻣﻨﺎﻃﻖ روﺳـﺘﺎﯾﯽ، دوﮔﺎﻧﮕﯽ در ﺳـﺎﺧﺘﺎر ﻣﻨﺎﻃﻖ ﺷﻬﺮی و روﺳﺘﺎﯾﯽ، ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ توسعه روﺳﺘﺎﯾﯽ، اﻣﻨﯿﺖ سرمایه‌گذاری در بخش‌های ﺗﻮﻟﯿﺪی (ﺑﺮﻗﯽ و ﻗﻨﺒﺮی، 1387). ﭘﮋوﻫﺸـﯽ ﮐﻪ ﻓﺮﻫﻮدی (1389) اﻧﺠﺎم داد، ﺑﻪ ﺷـﻨﺎﺳـﺎﯾﯽ و ﺑﺮرﺳﯽ ویژگی‌های مؤثر ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن اﻗﺘﺼﺎدی، اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ، آﻣﻮزﺷﯽ و… از دﯾﺪﮔﺎه ﮐﺸﺎورزان ﻧُﺨﺒﻪ و ﮐﺎرﺷﻨﺎﺳﺎن ﺗـﺮوﯾﺞ و ﮐﺎرﺷﻨﺎﺳﺎن ﺗﺤﻘﯿﻖ (دارای ﺳﺎﺑﻘﻪ ﮐﺎر در ﺗﺮوﯾﺞ) اﺳﺘﺎن اﺻﻔﻬﺎن- جامعه‌ی ﺗﺤﻘﯿﻖ – در راﺳـﺘﺎی ﭘـﺬﯾﺮش روش‌های ﮐﺸـﺎورزی ﭘﺎﯾـﺪار ﭘﺮداﺧﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ. ﻧﺘﺎﯾﺞ ﭘﮋوﻫﺶ ﻧﺸﺎن دهنده‌ی ﺗﻮﺟﻪ روزاﻓﺰون ﮐﺎرﺷﻨﺎﺳﺎن ﺗﺮوﯾﺞ و ﮐﺎرﺷﻨﺎﺳـﺎن ﺗﺤﻘﯿﻖ و ﮐﺸﺎورزان ﻧُﺨﺒﻪ اﺳـﺘﺎن اﺻﻔﻬﺎن ﺑﻪ اﻫﻤﯿـﺖ ﺣﻔﻆ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ و ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻃﺒﯿﻌﯽ و اﺟﺮای روش‌های ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار می‌باشد و ﻫﻤــﯿﻦ ﻃــﻮر ﺗﻐﯿﯿـﺮات زﯾـﺎدی ﮐـﻪ ﻧﻈـﺎم اﻃﻠﺎﻋـﺎت ﮐﺸﺎورزی اﯾﺮان و ﺳﺎﯾﺮ ارگان‌های ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﺎ ﮐﺸﺎورزی و روﺳﺘﺎ، می‌بایست در راﺳﺘﺎی دﺳﺘﯿﺎﺑﯽ ﺑﻪ توسعه ﭘﺎﯾﺪار ﮐﺸــﺎورزی در اﯾــﺮان در ﺧﻮد اﯾﺠﺎد ﻧﻤﺎﯾﺪ (ﮔﻞ ﻣﺤﻤﺪی، 1389). پیشرفت

ﻧﻮری و ﺗﻌﺪادی از ﻫﻤﮑﺎران (1393) ﺗﺤﻘﯿﻘﯽ باهدف ﺑﺮرﺳــﯽ ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﺆﺛﺮ ﺑﺮ ﭘﺬﯾﺮش اﻗﺪاﻣﺎت ﺣﻔﺎﻇﺘﯽ ﺷــﻬﺮﺳــﺘﺎن ﺷــﯿﺮوان و ﭼﺮداول ﮐﻪ ﯾﮑﯽ از قطب‌های اﺻـﻠﯽ ﮐﺸـﺎورزی اﺳـﺘﺎن اﯾﻠﺎم ﻫﺴﺘﻨﺪ، می‌باشد. مطالعه‌ای ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺘﻪ از ﻧﻮع ﺗﺤﻠﯿﻠﯽ مقایسه‌ای ﺑﻮده و ﺑﻪ روش ﭘﯿﻤﺎﯾﺸﯽ اﻧﺠﺎم ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ. جامعه‌ی آﻣﺎری ﺗﺤﺖ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ 8099 ﻧﻔﺮ ﺑﻮده اﺳﺖ ﮐﻪ 140 ﻧﻔﺮ ﺑﻪ روش نمونه‌گیری طبقه‌ای و ﺑﺎ اﺳـﺘﻔﺎده از ﻓﺮﻣﻮل ﮐﻮﮐﺮان به‌عنوان نمونه‌ی آﻣﺎری اﻧﺘﺨﺎب ﺷﺪﻧﺪ. نمونه‌ی ﻣﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﺑﻪ دو دﺳﺘﻪ ﮐﺸﺎورزاﻧﯽ ﮐﻪ هیچ‌گونه ﻋﻤﻠﯿﺎت ﺣﻔﺎﻇﺖ ﺧﺎک اﻧﺠﺎم نداده‌اند و ﮐﺸــﺎورزاﻧﯽ ﮐﻪ اﻗﺪام ﺑﻪ ﺣﻔﺎﻇﺖ ﺧﺎک ﮐﺮدﻧﺪ ﺗﻘﺴــﯿﻢ ﺷــﺪ و ﺑﺮای جمع‌آوری اﻃﻠﺎﻋﺎت از پرسشنامه اﺳـﺘﻔﺎده ﺷـﺪ. ﺑﺎ اﺳـﺘﻔﺎده از ﻧﺮم اﻓﺰار spss ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ داده‌ها ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺖ و ﻧﺘﺎﯾﺞ ﻧﺸﺎن می‌دهد ﻣﺘﻐﯿﺮﻫﺎی ﺳــﻦ، داﻧﺶ ﻓﻨﯽ، ﺳــﻄﺢ ﺳــﻮاد و ﺗﻌﺪاد اﻋﻀــﺎی ﺧﺎﻧﻮار ﮐﺸــﺎورزان ﺑﻪ ﺗﺮﺗﯿﺐ ﺑﯿﺸــﺘﺮﯾﻦ تأثیر را در ﭘﺬﯾﺮش ﻋﻤﻠﯿﺎت ﺣﻔﺎﻇﺘﯽ ﺧﺎک دارﻧﺪ (ﺟﻤﺸﯿﺪی و ﻫﻤﮑﺎران، 1393). پیشرفت

وﺿﻌﯿﺖ ﮐﺸﺎورزی در اﺳﺘﺎن ﻓﺎرس

اﺳـﺘﺎن ﻓﺎرس ﺑﺎ دارا ﺑﻮدن ﺗﻨﻮع ﻣﻨﺎﺳـﺐ اﻗﻠﯿﻤﯽ، ﮔﺴﺘﺮدﮔﯽ اراﺿﯽ ﮐﺸﺎورزی، وﺟﻮد پیشینه‌ی ﺗﺎرﯾﺨﯽ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﮐﺸﺎورزی، وﺟﻮد ﻣﺮاﮐﺰ ﻋﻠﻤﯽ و ﻓﻨﯽ در ﻣﺠﻤﻮع ﺑﺎﻋﺚ اﯾﺠﺎد ﻗﺎﺑﻠﯿﺖ ﻣﻨﺎﺳـﺒﯽ ﺟﻬﺖ ﺑﺴـﻂ و توسعه فعالیت‌های ﮐﺸﺎورزی از اﺑﻌﺎد ﮐﻤﯽ و ﮐﯿﻔﯽ ﮔﺮدﯾﺪه اﺳﺖ. اﯾﻦ ﺧﻄﻪ، ﺟﺎﯾﮕﺎه ﺑﺎﻟﺎﯾﯽ در ﺗﻮﻟﯿﺪ و عمل‌آوری ﻣﺤﺼﻮﻟﺎت زراﻋﯽ، ﺑﺎﻏﯽ و داﻣﯽ را در ﺳﻄﺢ ﮐﺸﻮر ﺑﻪ ﺧﻮد اﺧﺘﺼﺎص داده اﺳﺖ. اﺳﺘﺎن ﻓﺎرس در سال‌های ﻣﺘﻤﺎدی در زﻣﯿﻨﻪی ﺗﻮﻟﯿﺪ و ﻋﻤﻞآوری ﻣﺤﺼﻮﻟﺎت ﻣﺘﻔﺎوت پیشرفت های ﭼﺸﻢﮔﯿﺮی داﺷﺘﻪ و ﻟﺬا ﻣﺴﺘﻌﺪ سرمایه‌گذاری ﮔﺴﺘﺮده در زمینه‌های ﺻﻨﺎﯾﻊ ﺗﺒﺪﯾﻠﯽ و ﺻﺎدرات ﻣﺤﺼﻮﻟﺎت ﮐﺸﺎورزی می‌باشد. در اﯾﻦ ﭘﮋوﻫﺶ ﺗﻠﺎش ﺑﺮ آن ﺑﻮده اﺳـﺖ ﮐﻪ ﺑﺎ جمع‌آوری آﻣﺎرﻫﺎی ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﻪ ﮐﺸﺎورزی اﺳﺘﺎن، ﺳﻄﺢ زﯾﺮ ﮐﺸﺖ ﻣﺤﺼﻮﻟﺎت زراﻋﯽ، وﺿﻌﯿﺖ ﺑﺎﻏﺎت، ﻣﯿﺰان ﺗﻮﻟﯿﺪ و ﻋﻤﻠﮑﺮد و …. دﯾﺪ دقیق‌تر و جامع‌تری ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﮐﺸﺎورزی اﺳﺘﺎن به دست آورﯾﻢ. آﻣﺎرﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ در اداﻣﻪ اراﺋﻪ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺷﺪ از ﺳﻪ ﻣﻨﺒﻊ ﻣﻌﺘﺒﺮ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺑﺨﺶ ﮐﺸﺎورزی اﺳﺘﺎن جمع‌آوری گردیده‌اند ﮐﻪ اﯾﻦ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از:

– آمارنامه‌ی سالیانه‌ی اﺳﺘﺎﻧﺪاری ﻓﺎرس

– آمارنامه‌ی سالیانه‌ی ﺳﺎزﻣﺎن ﺟﻬﺎد ﮐﺸﺎورزی

– آﻣﺎرﻫﺎی داﺧﻠﯽ ﺷﺮﮐﺖ ﺧﺪﻣﺎت ﺣﻤﺎﯾﺘﯽ ﮐﺸﺎورزی اﺳﺘﺎن ﻓﺎرس

ﺟﺪول 1- ﺷﻨﺎﺧﺖ اﺟﻤﺎﻟﯽ اﺳﺘﺎن و ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺗﻮﻟﯿﺪ آن

ﺟﺪول 2- ﻧﺴﺒﺖ ﺗﻘﺴﯿﻢ ﺟﻤﻌﯿﺖ در اﺳﺘﺎن

ﺷﮑﻞ 2- ﺟﻤﻌﯿﺖ اﺳﺘﺎن

ﺟﺪول 3- وﺳﻌﺖ اراﺿﯽ اﺳﺘﺎن (ﻣﯿﻠﯿﻮن ﻫﮑﺘﺎر)

ﺷﮑﻞ 3-ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ اراﺿﯽ ﻗﺎﺑﻞ ﮐﺸﺖ و اراﺿﯽ ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده در ﺑﺨﺶ ﮐﺸﺎورزی

ﺟﺪول 4-وﺿﻌﯿﺖ ﺑﺎرش و آب ﻣﺼﺮﻓﯽ

ﺟﺎﯾﮕﺎه ﮐﺸﺎورزی اﺳﺘﺎن ﻓﺎرس از دﯾﺪ آﻣﺎر و ارﻗﺎم:

ﺑﺮاﺑﺮ آﺧﺮﯾﻦ اﻃﻠﺎﻋﺎت ﻣﻮﺟﻮد ﻣﺴــﺎﺣﺖ اﺳــﺘﺎن ﺑﺎﻟﻎ ﺑﺮ 122661/073 ﮐﯿﻠﻮﻣﺘﺮﻣﺮﺑﻊ ﺑﻮده و ﻣﺘﺸــﮑﻞ از 79% اراﺿــﯽ ﺟﻨﮕﻠﯽ و ﻣﺮﺗﻌﯽ، 18% اراﺿـﯽ ﻗﺎﺑﻞ ﮐﺸـﺖ و 3% سکونتگاه‌های اﻧﺴـﺎﻧﯽ (ﺷـﻬﺮی، روﺳـﺘﺎﯾﯽ و ﺗﺄﺳـﯿﺴﺎت زﯾﺮﺑﻨﺎﯾﯽ) می‌باشد. از ﻣﺠﻤﻮع ﻣﺴـﺎﺣﺖ ﻣﺮاﺗﻊ و جنگل‌ها، ﺳﻬﻢ عرصه‌های ﺟﻨﮕﻠﯽ و ﻣﺮﺗﻌﯽ ﺑﻪ ﺗﺮﺗﯿﺐ 87/8% و 12/2% می‌باشد ﮐﻪ از ﻟﺤﺎظ وﺿﻌﯿﺖ ﺑﺎزدﻫﯽ، 45 درصد مراتع خوب، 2/68 درصد متوسط و 3/27 درصد فقیر تقسیم می‌گردد از مجموعه مساحت ارای قابل کشت استان، 5/54 درصد آن زﯾﺮ ﮐﺸـﺖ ﻣﺤﺼـﻮﻟﺎت ﺳـﺎﻟﺎﻧﻪ و داﺋﻤﯽ اﺳـﺖ و 10% آن ﺷـﺎﻣﻞ آﯾﺶ و ﻣﺎﺑﻘﯽ ﺑﻠﺎاﺳﺘﻔﺎده می‌باشد. 73/8% از اراﺿﯽ زﯾﺮ ﮐﺸﺖ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻣﺤﺼﻮﻟﺎت آﺑﯽ و 26/2% ﺑﻪ ﮐﺸﺖ دﯾﻢ اﺧﺘﺼﺎص دارد. از 73/8% ﮐﺸﺖ آﺑﯽ، ﺳﻄﺢ ﺑﺎﻏﺎت 20% و ﺳﻄﺢ زراﻋﺖ 80% و از 29/2% ﮐﺸﺖ دﯾﻢ، ﺑﺎﻏﺎت 37/5% و زراﻋﺖ 62/5% را ﺷﺎﻣﻞ می‌شود. پیشرفت

ﮐﺸــﺎورزی مهم‌ترین و ﻓﺮاﮔﯿﺮﺗﺮﯾﻦ ﺑﺨﺶ از فعالیت‌های اﻗﺘﺼــﺎدی اﺳــﺘﺎن ﻓﺎرس می‌باشد، به‌طوری که 7/23% از ﺟﻤﻌﯿﺖ ﺷــﺎﻏﻞ اﺳـﺘﺎن در فعالیت‌های ﮐﺸـﺎورزی ﻣﺸـﻐﻮل می‌باشند. ﺗﻨﻮع اﻗﻠﯿﻤﯽ، ﮔﺴﺘﺮدﮔﯽ اراﺿﯽ ﮐﺸﺎورزی، وﺟﻮد سابقه‌ی ﻃﻮﻟﺎﻧﯽ و وﺟﻮد ﻣﺮاﮐﺰ ﻋﻠﻤﯽ ﮐﺸـﺎورزی در ﻣﺠﻤﻮع ﺟﺎﯾﮕﺎه ﻗﺎﺑﻞ ﻗﺒﻮﻟﯽ را در ﮐﺸـﺎورزی ﮐﺸـﻮر ﺑﺮای اﺳﺘﺎن ﻓﺎرس ﻓﺮاﻫﻢ آورده است. اﯾﻦ اﺳﺘﺎن ﺑﺎ 8/39% اراﺿـﯽ ﮐﺸـﺎورزی رتبه‌ی دوم و ﺑﺎ 13% ﺗﻮﻟﯿﺪ ﻣﺤﺼـﻮﻟﺎت زراﻋﯽ و ﺑﺎﻏﯽ رتبه‌ی ﺳـﻮم را در ﺑﯿﻦ استان‌های ﮐﺸﻮر دارا می‌باشد. ﺳﻄﺢ زﯾﺮ ﮐﺸﺖ ﻣﺤﺼﻮﻟﺎت ﺳﺎﻟﺎﻧﻪ آﺑﯽ اﺳﺘﺎن در ﺳﺎل زراﻋﯽ 82-83 ﺑﺎﻟﻎ ﺑﺮ 752 ﻫﺰار ﻫﮑﺘﺎر و ﺳﻄﺢ ﺑﺎﻏﺎت آﺑﯽ 190 ﻫﺰار ﻫﮑﺘﺎر، ﺳـﻄﺢ زﯾﺮ ﮐﺸﺖ زراﻋﺖ دﯾﻢ اﻓﺰون ﺑﺮ 223 ﻫﺰار ﻫﮑﺘﺎر و ﺳﻄﺢ ﺑﺎﻏﺎت دﯾﻢ ﺑﺎﻟﻎ ﺑﺮ 119 ﻫﺰار ﻫﮑﺘﺎر بوده است. ﻣﯿﺰان ﮐﻞ ﺗﻮﻟﯿﺪ ﻣﺤﺼـﻮﻟﺎت زراﻋﯽ و ﺑﺎﻏﯽ اﺳﺘﺎن ﺑﺎﻟﻎ ﺑﺮ 8 ﻣﯿﻠﯿﻮن ﺗﻦ می‌باشد ﮐﻪ از اﯾﻦ ﻣﯿﺰان، ﺳﻬﻢ زراﻋﺖ آﺑﯽ 6 ﻣﯿﻠﯿﻮن ﺗﻦ و ﺳﻬﻢ ﺑـﺎﻏـﺎت آﺑﯽ ﺑﺮ 9/1 ﻣﯿﻠﯿﻮن ﺗﻦ، ﺳـــﻬﻢ زراﻋﺖ دﯾﻢ اﻓﺰون ﺑﺮ 176 ﻫﺰار ﺗﻦ و در ﺑﺎﻏﺎت دﯾﻢ ﺑﺎﻟﻎ ﺑﺮ 220 ﻫﺰار ﺗﻦ می‌باشد. در ﻣﺤﺼـــﻮﻟـﺎت ﺑـﺎﻏﯽ از ﺟﻤﻠﻪ اﻧﺎر ﺑﺎ ﺗﻮﻟﯿﺪ 172 ﻫﺰار ﺗﻦ ﻣﻘﺎم اول، ﺑﺎدام ﺑﺎ ﺗﻮﻟﯿﺪ ﺑﺎﻟﻎ ﺑﺮ 25 ﻫﺰار ﺗﻦ و اﻧﺠﯿﺮ ﺑﺎ ﺗﻮﻟﯿﺪ 42 ﻫﺰار ﺗﻦ ﻣﻘﺎم اول، اﻧﮕﻮر دﯾﻢ ﺑﺎ ﺗﻮﻟﯿﺪ 166 ﻫﺰار ﺗﻦ ﻣﻘﺎم اول، ﻣﺮﮐﺒﺎت ﺑﺎ ﺗﻮﻟﯿﺪی ﺑﺎﻟﻎ ﺑﺮ 1213 ﻫﺰار ﺗﻦ رتبه‌ی دوم را در ﮐﺸـــﻮر ﺑﻪ ﺧﻮد اﺧﺘﺼﺎص داده اﺳﺖ. پیشرفت

وﺿﻌﯿﺖ زﯾﺮﺳﺎﺧﺖ آﻣﺎر پایه‌ای ﺑﺨﺶ ﮐﺸﺎورزی اﺳﺘﺎن ﻓﺎرس

 ﺟﺪول 5- ﺳﻄﺢ زﯾﺮ ﮐﺸﺖ و ﻋﻤﻠﮑﺮد در ﻫﮑﺘﺎر ﺑﻪ ﺗﻔﮑﯿﮏ ﺑﺎﻏﯽ و زراﻋﯽ

ﻣﺤﺼﻮﻟﺎت عمده‌ی اﺳﺘﺎن ﻓﺎرس ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از:

زراﻋﯽ: ﮔﻨﺪم، ﺟﻮ، ذرت دانه‌ای، ﺑﺮﻧﺞ، ﯾﻮﻧﺠﻪ، ﮔﻮﺟﻪ ﻓﺮﻧﮕﯽ و ﺣﺒﻮﺑﺎت

ﺑﺎﻏﯽ: اﻧﮕﻮر، ﺑﺎدام، اﻧﺠﯿﺮ، ﺧﺮﻣﺎ، ﺳﯿﺐ، ﭘﺮﺗﻘﺎل و ﭘﺴﺘﻪ

ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ در ﻣﻮرد ﺷــﺮاﯾﻂ اﻗﻠﯿﻤﯽ و آب و ﻫﻮاﯾﯽ (ﻣﺘﻮﺳــﻂ ﻣﯿﺰان ﺑﺎرﻧﺪﮔﯽ) اﺳــﺘﺎن می‌توان ﮔﻔﺖ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ وﺳــﻌﺖ و ﭘﻬﻨﺎور ﺑﻮدن اﺳﺘﺎن ﻓﺎرس ﺷﺮاﯾﻂ اﻗﻠﯿﻤﯽ ﻣﺘﻔﺎوﺗﯽ در ﻧﻘﺎط ﻣﺨﺘﻠﻒ آن حکم‌فرماست. ﺑﻪ ﻫﻤﯿﻦ ﻋﻠﺖ ﻧﻘﺎط ﻣﺨﺘﻠﻒ اﺳﺘﺎن ﺑﻪ 3 منطقه‌ی ﮔﺮم، ﻣﻌﺘﺪل و ﺳﺮد تقسیم‌بندی می‌شود. ﺑﺮ ﻫﻤﯿﻦ اﺳﺎس ﻧﯿﺰ ﻣﺘﻮﺳﻂ ﻣﯿﺰان ﺑﺎرﻧﺪﮔﯽ ﭼﻨﺪ ﺳﺎﻟﻪی اﺳﺘﺎن ﻓﺎرس از 133 میلی‌متر ﺗﺎ 652 میلی‌متر ﻣﺘﻐﯿﺮ اﺳﺖ. ﻣﺘﻮﺳﻂ ﺑﺎرﻧﺪﮔﯽ اﺳﺘﺎن ﻧﯿﺰ 307 میلی‌متر بوده است. ﺗﻌﺪاد ﮐﻞ بهره‌برداران ﺑﺨﺶ ﮐﺸﺎورزی اﺳﺘﺎن ﻓﺎرس 277023 واﺣﺪ می‌باشد ﮐﻪ در رشته‌های ﻣﺨﺘﻠﻒ زراﻋﺖ، ﺑﺎﻏﺒﺎﻧﯽ، ﭘﺮورش آﺑﺰﯾﺎن، ﭘﺮورش دام و ﻃﯿﻮر و زﻧﺒﻮر ﻋﺴـــﻞ ﻣﺸـﻐﻮل ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ می‌باشند. از ﺳـﻮی دﯾﮕﺮ مهم‌ترین ﻣﺤﺼـﻮﻟﺎت ﻣﻨﺎﻃﻖ ﻣﺨﺘﻠﻒ اﺳـﺘﺎن ﺑﻪ ﺗﺮﺗﯿﺐ ﺳﻄﺢ زﯾﺮ ﮐﺸﺖ ﺑﻪ ﺷﺮح ذﯾﻞ می‌باشد. پیشرفت

ﺟﺪول 6- ﺟﺪول وﺿﻌﯿﺖ ﮐﺸﺎورزی اﺳﺘﺎن ﻓﺎرس

شاخص‌های ﺑﺨﺶ ﮐﺸﺎورزی و منابع طبیعی اﺳﺘﺎن ﻓﺎرس

شاخص‌ها ﯾﮑﯽ از اﺟﺰای ﺿـﺮوری ﺑﺮای ارزﯾﺎﺑﯽ ﮐﻠﯽ ﻣﯿﺰان ﭘﯿﺸـﺮﻓﺖ به‌سوی توسعه ﭘﺎﯾﺪار ﻫﺴﺘﻨﺪ. ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﻟﺎزم اﺳﺖ ﯾﮏ ﺗﻌﺮﯾﻒ ﺷﻔﺎف و ﻣﻮرد ﺗﻮاﻓﻖ ﺑﺮای ﺷﺎﺧﺺ و ﻧﯿﺰ ﻣﻔﺎﻫﯿﻢ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ آن اراﺋﻪ ﮔﺮدد. ﺷﺎﺧﺺ ﻣﻌﯿﺎری اﺳﺖ ﮐﻪ ﺷﻤﺎ را ﯾﺎری می‌نماید ﺗﺎ درﯾﺎﺑﯿﺪ ﮐﺠﺎ ﻫﺴــﺘﯿﺪ، در اﻣﺘﺪاد ﮐﺪام ﻣﺴــﯿﺮ در ﺣﺎل ﺣﺮﮐﺖ ﻫﺴــﺘﯿﺪ و ﺑﻪ ﭼﻪ ﻣﯿﺰان از آﻧﭽﻪ می‌خواهید ﻓﺎﺻــﻠﻪ دارﯾﺪ. ﯾﮏ ﺷـﺎﺧﺺ ﺧﻮب ﺑﻪ ﺷـﻤﺎ ﭘﯿﺶ از ﺑﺪ ﺷـﺪن ﯾﮏ ﻣﺴـﺌﻠﻪ ﻫﺸﺪار می‌دهد و ﺷﻤﺎ را ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺣﻞ آن ﻣﺴﺌﻠﻪ ﯾﺎری می‌نماید. در واﻗﻊ شاخص‌هایی مؤثر ﻫﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﻣﺮﺗﺒﻂ، ﻗﺎﺑﻞ ﻓﻬﻢ، ﻗﺎﺑﻞ اﺗﮑﺎ و اﻃﻤﯿﻨﺎن و ﺑﺮ پایه‌ی اﻃﻠﺎﻋﺎت در دﺳﺘﺮس ﺑﺎﺷﻨﺪ.

ﮐﺎرﺑﺮد اﺻﻠﯽ ﺷﺎﺧﺺﻫﺎ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از:

– ارزﯾﺎﺑﯽ ﺷﺮاﯾﻂ و ﺣﺴﺎﺳﯿﺖﻫﺎ

– ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ ﺑﯿﻦ ﻣﮑﺎنﻫﺎ و ﻣﻮﻗﻌﯿﺖﻫﺎ

– ارزﯾﺎﺑﯽ ﺷﺮاﯾﻂ و گرایش‌ها در ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ اﻫﺪاف و ﻣﻘﺎﺻﺪ

– ﺗﺄﻣﯿﻦ اﻃﻠﺎﻋﺎت ﻫﺸﺪاردﻫﻨﺪه

– پیش‌بینی ﺷﺮاﯾﻂ و روﻧﺪ آﯾﻨﺪه (ﻣﺤﻤﺪﻋﻠﯽ ﭘﻮر، 1391).

از ﮔﺬﺷـﺘﻪ ﺗﺎﮐﻨﻮن، ﻗﯿﻤﺖ ﻣﺤﺼـﻮﻟﺎت ﺑﺨﺶ ﮐﺸـﺎورزی ﺗﻮﺳﻂ دوﻟﺖ به‌صورت ﺧﺮﯾﺪ ﺗﻀﻤﯿﻨﯽ و ﯾﺎ ﺗﻮﺳﻂ ﻣﮑﺎﻧﯿﺰم ﺑﺎزار (ﻋﺮﺿﻪ و ﺗﻘﺎﺿـﺎی ﮐﺎﻟﺎ) ﺗﻌﯿﯿﻦ شده است. ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ می‌توان ﮔﻔﺖ ﮐﺸﺎورزان در ﺗﻌﯿﯿﻦ ﻗﯿﻤﺖ ﻣﺤﺼﻮل ﺧﻮد ﻧﻘﺶ زﯾﺎدی نداشته‌اند. ﻟﺬا ﺑﺮای اﻓﺰاﯾﺶ درآﻣﺪ ﮐﺸﺎورزی و ﭘﺎﯾﺪاری آن ﺑﺎﯾﺪ روی اﻓﺰاﯾﺶ ﺗﻮﻟﯿﺪ (اﻓﺰاﯾﺶ ﻋﻤﻠﮑﺮد در ﻫﮑﺘﺎر ﯾﺎ اﻓﺰاﯾﺶ ﺳﻄﺢ زﯾﺮ ﮐﺸﺖ* و ﯾﺎ ﮐﺎﻫﺶ هزینه‌های آن ﻣﺘﻤﺮﮐﺰ ﺷﺪ. هزینه‌های ﺗﻮﻟﯿﺪ ﮐﺸﺎورزی ﻧﯿﺰ شـﺎﻣﻞ ﻫﺰﯾﻨﻪﻫﺎی ﻋﻮاﻣﻞ ﺗﻮﻟﯿﺪ ﻧﻈﯿﺮ آب، ﮐﻮد، ﺳــﻢ، ﺑﺬر، اجاره‌ی زﻣﯿﻦ، ﻧﯿﺮوی اﻧﺴـﺎﻧﯽ، ماشین‌آلات و ﻏﯿﺮه اﺳـﺖ (ﭘﯿﺸﺮو و ﻋﺰﯾﺰی، 1388). در اﯾﻦ ﺗﺤﻘﯿﻖ ﺑﺮﺧﯽ ﺷﺎﺧﺺﻫﺎی ﺑﺨﺶ ﮐﺸﺎورزی و ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻃﺒﯿﻌﯽ اﺳﺘﺎن ﻓﺎرس ﺑﺮای ﭘﺎﯾﺪارﺳﺎزی ﮐﺸﺎورزی ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﯽ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ ﮐﻪ در ﺟﺪول ذﯾﻞ ﺑﻪ آنﻫﺎ اﺷﺎره ﺷﺪه اﺳﺖ.

ﺟﺪول 7- ﺷﺎﺧﺺﻫﺎی ﺑﺨﺶ ﮐﺸﺎورزی و ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻃﺒﯿﻌﯽ اﺳﺘﺎن ﻓﺎرس

همان‌طور ﮐﻪ واﺿـﺢ و روﺷـﻦ اﺳـﺖ ﺳـﻬﻢ اﯾﻦ اﺳﺘﺎن در کشت‌های ﻣﮑﺎﻧﯿﺰه و روش‌های ﻧﻮﯾﻦ آﺑﯿﺎری ﻗﺎﺑﻞ ﻣﻠﺎﺣﻈﻪ نمی‌باشد. در ﮐﺸـﺖ ﻣﮑﺎﻧﯿﺰه ﺑﺴـﯿﺎر اﻧﺪک (ﺣﺪود 1 درﺻﺪ) و در روش‌های ﻧﻮﯾﻦ آﺑﯿﺎری ﺗﻨﻬﺎ 22 درﺻﺪ می‌باشد. ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ در راﺳﺘﺎی ﭘﯿﺸﺮﻓﺖ ﻫﺮ ﭼﻪ ﺑﯿﺸــﺘﺮ ﮐﺸــﺎورزی اﺳــﺘﺎن ﻟﺎزم اﺳــﺖ ﺗﻮﺟﻪ ویژه‌ای ﺑﻪ دو ﺑﺨﺶ ﻣﺬﮐﻮر ﺷــﻮد. از ﺳـﻮی دﯾﮕﺮ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ وﺿــﻌﯿﺖ ﻗﯿﻤﺖ ﻣﺤﺼﻮﻟﺎت ﻣﺨﺘﻠﻒ و درآﻣﺪ ﻧﻬﺎﯾﯽ در ﻫﮑﺘﺎر اﯾﻦ ﻣﺤﺼﻮﻟﺎت ﻣﺸﺎﻫﺪه می‌شود ﮐﻪ ﺳﻄﺢ زﯾﺮ ﮐﺸﺖ ﭘﺴﺘﻪ از همه‌ی ﻣﺤﺼﻮﻟﺎت ﺑﯿﺸﺘﺮ اﺳـﺖ. ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ وﺿﻌﯿﺖ ﻗﯿﻤﺖ ﻣﺤﺼﻮﻟﺎت و درآﻣﺪ ﺧﺎﻟﺺ زارﻋﯿﻦ از کشت‌های ﻣﺨﺘﻠﻒ رفته‌رفته ﮐﺸﺖ اﯾﻦ ﻣﺤﺼﻮﻟﺎت به‌صورت ﻣﮑﺎﻧﯿﺰه اﻧﺠﺎم ﺷﺪه و ﺗﻮﺟﻪ زارﻋﯿﻦ ﺑﻪ اﯾﻦ ﻧﻮع کشت‌ها ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺷﺪه اﺳﺖ. ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻗﯿﻤﺖ ﻣﺤﺼﻮﻟﺎت زراﻋﯽ و ﺑﺎﻏﯽ در سال‌های 92-87 ﺑﻪ ﺷﺮح ﺟﺪول 8 می‌باشد. ﺑﺎ ﻋﻨﺎﯾﺖ ﺑﻪ حمایت‌های دوﻟﺖ و وﺿﻌﯿﺖ ﻋﺮﺿﻪ و ﺗﻘﺎﺿﺎ در ﺑﺎزار و وﺿﻌﯿﺖ ﺻﺎدرات ﻣﺤﺼﻮﻟﺎت در سال‌های ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻗﯿﻤﺖ ﻣﺤﺼﻮﻟﺎت دﭼﺎر ﻧﻮﺳﺎﻧﺎﺗﯽ بوده است. در اﮐﺜﺮ ﻣﻮارد ﺷﺎﻫﺪ اﻓﺰاﯾﺶ ﻗﯿﻤﺖ ﻫﺴﺘﯿﻢ، مثلاً ﮔﻨﺪم در ﺳـــﺎل 92 ﻗﯿﻤﺘﯽ ﻣﻌﺎدل 765,3 ﺗﻮﻣﺎن داﺷـــﺘﻪ ﮐﻪ اﯾﻦ روﻧﺪ ﺻـــﻌﻮدی اداﻣﻪ ﯾﺎﻓﺘﻪ و اﮐﻨﻮن در ﺳـــﺎل 96 ﺑﻪ 1350 ﺗﻮﻣﺎن رﺳﯿﺪه اﺳﺖ.

ﺟﺪول 8- ﻗﯿﻤﺖ ﻣﺤﺼﻮﻟﺎت زراﻋﯽ و ﺑﺎﻏﯽ

ﭘﺎﯾﺪاری ﮐﻠﯽ توسعه ﮐﺸﺎورزی اﯾﺮان

مطالعه‌ی ﭘﻬﻨﻪ ﺑﻨﺪی ﻣﯿﺰان توسعه ﭘﺎﯾﺪاری ﮐﺸﺎورزی در اﯾﺮان ﻧﺸﺎن داد ﮐﻪ استان‌های ﻓﺎرس و ﺧﺮاﺳﺎن رﺿﻮی، دارای بالاترین ﻣﯿﺰان توسعه ﭘﺎﯾﺪاری ﮐﺸـﺎورزی در ﮐﺸـﻮر بوده‌اند. در ﮐﻞ می‌توان اذﻋﺎن داﺷﺖ ﮐﻪ از 30 اﺳﺘﺎن ﮐﺸﻮر ﺗﻨﻬﺎ 5 اﺳﺘﺎن دارای توسعه ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار ﻣﺘﻮﺳﻂ و ﺑﺎﻟﺎ ﺑﻮده و بقیه‌ی استان‌های ﮐﺸﻮر ﯾﺎ ﻧﺎﭘﺎﯾﺪار ﺑﻮده و ﯾﺎ از ﭘﺎﯾﺪاری ﭘﺎﯾﯿﻦ ﺑﺮﺧﻮردار می‌باشند. دﻟﯿﻞ اﯾﻦ ﻧﺎﭘﺎﯾﺪاری را می‌توان در جنبه‌های ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﺗﻮﻟﯿﺪ و ﻣﺼـﺮف ﻣﺤﺼـﻮﻟﺎت ﮐﺸﺎورزی ﯾﺎﻓﺖ. به‌عنوان ﻣﺜﺎل ﺗﺨﺮﯾﺐ و ﺗﺒﺪﯾﻞ اراﺿﯽ ﮐﺸﺎورزی ﺑﻪ فعالیت‌های ﺷﻬﺮی و ﺻﻨﻌﺘﯽ، ﺗﺨﺮﯾﺐ اراﺿﯽ ﮐﺸﺎورزی ﺑﺎ اﻋﻤﺎل روش‌های ﻏﻠﻂ آﺑﯿﺎری و خاک‌ورزی، ﻓﺮﺳـﺎﯾﺶ ژﻧﺘﯿﮑﯽ گونه‌های ﮔﯿﺎﻫﯽ ﺑﻮﻣﯽ اﯾﺮان، ﮐﺎرﺑﺮد ﻏﻠﻂ و ﻣﻔﺮط نهاده‌های ﺷـﯿﻤﯿﺎﯾﯽ، ﮐﺎﻫﺶ ﺣﺎﺻﻞ ﺧﯿﺰی و ﺑﺎروری اراﺿﯽ، اﻟﮕﻮﻫﺎی ﮐﺸﺖ ﻧﺎﻣﻨﺎﺳﺐ، ﻋﺪم ﺗﻮﺟﻪ ﮐﺎﻓﯽ ﺑﻪ ﻋﻤﺮان و رﻓﺎه روﺳﺘﺎﯾﯽ، ﻋﺪم اﻃﻠﺎع رﺳﺎﻧﯽ ﺑﻪ ﮐﺸﺎورزان (ﮐﻮﭼﮑﯽ و ﻫﻤﮑﺎران، 1392).

ﺷﮑﻞ 4 ﭘﻬﻨﻪ ﺑﻨﺪی ﻣﯿﺰان ﺗﻮﺳﻌﻪ ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار در اﯾﺮان

ﺟﻤﻊ ﺑﻨﺪی و ﻧﺘﯿﺠﻪ ﮔﯿﺮی

توسعه ﭘﺎﯾﺪار ﻣﻔﻬﻮﻣﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﺄﮐﯿﺪ اﺻﻠﯽ آن ﺑﺮ رﻓﻊ ﻧﯿﺎزﻫﺎی ﻧﺴﻞ ﮐﻨﻮﻧﯽ می‌باشد ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪای ﮐﻪ هیچ‌گونه ﻣﺎﻧﻊ و مخاطره‌ای در رﻓﻊ ﻧﯿﺎزﻫﺎی نسل‌های آﯾﻨﺪه اﯾﺠﺎد ﺷﻮد. به‌کارگیری ﻣﻔﻬﻮم توسعه ﭘﺎﯾﺪار در ﺑﺨﺶ ﮐﺸــﺎورزی ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎی ﻋﺪم اﺳـﺘﻔﺎده از شیوه‌های ﻏﯿﺮﮐﺎرای ﺳﻨﺘﯽ ﯾﺎ روش‌های ﻏﯿﺮاﻗﺘﺼﺎدی می‌باشد و ﺗﻤﺮﮐﺰ آن ﺑﺮ اﺳﺘﻔﺎده از داﻧﺶ و شیوه‌های ﻣﺪرن ﮐﺸﺎورزی اﺳﺖ. بهره‌گیری از اﯾﻦ شیوه‌های ﻧﻮﯾﻦ در ﮐﻨﺎر ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺣﻔﻆ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ ﺑﺎﯾﺪ به‌گونه‌ای ﺻﻮرت ﭘﺬﯾﺮد ﮐﻪ از ﻟﺤﺎظ اﻗﺘﺼﺎدی و ﺑﺎزده ﺗﻮﻟﯿﺪ ﺗﻮﺟﯿﻪ ﭘﺬﯾﺮ ﺑﺎﺷـﺪ. ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﯾﮑﯽ از ﻣﺴـﺎﺋﻞ ﺑﺴـﯿﺎر ﻣﻬﻤﯽ ﮐﻪ در زمینه‌ی توسعه ﭘﺎﯾﺪار ﮐﺸﺎورزی ﺑﺎﯾﺪ ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﻗﺮار ﺑﮕﯿﺮد ﻓﺮاﻫﻢ آوردن ﺷـﺮاﯾﻄﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﺷﺮاﯾﻂ زﻧﺪﮔﯽ ﮐﺸﺎورزان را ﺑﻬﺒﻮد ﺑﺒﺨﺸﺪ و ﺑﺮﺧﻮرداری از ﯾﮏ ﺷﻐﻞ داﺋﻤﯽ را ﺑﺮای آن‌ها ﺗﻀـﻤﯿﻦ ﮐﻨﺪ. ﻓﺮﺳـﺎﯾﺶ ﺷﺪﯾﺪ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺧﺎک و ﻋﺪم بهره‌گیری ﻣﻨﺎﺳﺐ از ﻣﻨﺎﺑﻊ آب‌های ﺳﻄﺤﯽ و زﯾﺮزﻣﯿﻨﯽ، ﺗﺨﺮﯾﺐ ﭘﻮﺷﺶ ﮔﯿﺎﻫﯽ، ﮐﺎرﺑﺮد ﻧﺎﻣﻨﺎﺳــﺐ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻃﺒﯿﻌﯽ، ﺑﺎﻟﺎ ﺑﻮدن ﺿــﺎﯾﻌﺎت ﻣﺤﺼــﻮﻟﺎت ﮐﺸــﺎورزی (ﭼﻪ در ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺗﻮﻟﯿﺪ و ﭼﻪ در زﻣﺎن ﻣﺼــﺮف)، ﺑﯿﮑﺎری در ﻣﻨﺎﻃﻖ روﺳـﺘﺎﯾﯽ، ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ توسعه روﺳـﺘﺎﯾﯽ، اﻣﻨﯿﺖ سرمایه‌گذاری در بخش‌های ﺗﻮﻟﯿﺪ از ﺟﻤﻠﻪ چالش‌های ﭘﯿﺶ روی توسعه ﭘﺎﯾﺪار ﮐﺸـﺎورزی در ﮐﺸـﻮرﻣﺎن می‌باشند ﮐﻪ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺮای ﻫﺮ ﯾﮏ از اﯾﻦ چالش‌ها ﺑﻪ دﻧﺒﺎل راﻫﮑﺎر ﺑﻮد.

از ﺟﻤﻠﻪ مهم‌ترین معیارهای توسعه ﭘﺎﯾﺪار ﮐﺸــﺎورزی ﺗﺄﻣﯿﻦ ﻧﯿﺎزﻫﺎی ﻏﺬاﯾﯽ ﺟﻤﻌﯿﺖ ﮐﻨﻮﻧﯽ و نسل‌های آﯾﻨﺪه از ﻧﻈﺮ ﮐﻤّﯽ و ﮐﯿﻔﯽ می‌باشد. ﻟﺎزم ﺑﻪ ذﮐﺮ اﺳﺖ اﯾﺠﺎد ﻣﺸﺎﻏﻞ ﺑﺎ درآﻣﺪ ﮐﺎﻓﯽ، اﯾﺠﺎد ﺷﺮاﯾﻂ ﻣﻨﺎﺳﺐ زﻧﺪﮔﯽ و ﮐﺎر ﺑﺮای ﮐﺸﺎورزان، ﺣﻔﻆ و ارﺗﻘﺎی ﻇﺮﻓﯿﺖ ﺗﻮﻟﯿﺪی منابع طبیعی ﺑﺪون اﯾﺠﺎد اﺧﺘﻠﺎل در ﻋﻤﻠﮑﺮد چرخه‌ها و تعادل‌های ﻃﺒﯿﻌﯽ؛ ﮐﺎﻫﺶ آسیب‌پذیری ﺑﺨﺶ ﮐﺸﺎورزی ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻋﻮاﻣﻞ ﻃﺒﯿﻌﯽ، اﻗﺘﺼـــﺎدی و اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ و ﺧﻮداﺗﮑﺎﯾﯽ ﺑﺨﺶ ﮐﺸـــﺎورزی می‌باشد ﺑﺮﺧﯽ دﯾﮕﺮ از ﻣﻌﯿﺎرﻫﺎی توسعه ﭘﺎﯾﺪار ﮐﺸـﺎورزی ﺑﻪ ﺷـﻤﺎر می‌آیند. از ﺳـﻮی دﯾﮕﺮ ﻋﻮاﻣﻞ ﺑﺴﯿﺎر ﻣﻬﻤﯽ ﻧﻈﯿﺮ ﻋﻤﻠﮑﺮد ﺳﯿﺴﺘﻢ ﻋﺮﺿﻪ و ﺗﻘﺎﺿﺎ ﻗﯿﻤﺖ ﻣﺤﺼﻮﻟﺎت و درآﻣﺪ ﮐﺸــﺎورزان، وﺿــﻌﯿﺖ ﺻــﺎدرات و واردات و ﻏﯿﺮه در توسعه ﮐﺸــﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار ﺑﺴــﯿﺎر تعیین‌کننده می‌باشند. ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ باتدبیر سیاست‌های ﻣﻨﺎﺳﺐ در ﻫﺮ ﯾﮏ از حوزه‌های ﯾﺎد ﺷﺪه می‌توان ﺗﻔﺎوت ﭼﺸﻤﮕﯿﺮی در ﻣﯿﺰان ﭘﯿﺸﺮﻓﺖ ﮐﺸﺎورزی اﯾﺠﺎد ﻧﻤﻮد. ﺑﺮﺧﯽ از راﻫﮑﺎرﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ در ﺟﻬﺖ ﭘﯿﺸﺮﻓﺖ می‌توانند مؤثر واﻗﻊ ﺷﻮﻧﺪ ﺑﻪ ﺷﺮح زﯾﺮ می‌باشد:

– اﺳﺘﻔﺎده از روش‌های ﺑﻪ ﻧﮋادی (روش‌های اﺻﻠﺎح ﻧﺒﺎﺗﯽ ﺗﻮﺳﻂ ﺑﻪ نژاد گران ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از ﮐﺎر ﺑﺮ روی ژن ﮔﯿﺎﻫﺎن)

– ﻣﮑﺎﻧﯿﺰاﺳﯿﻮن ﮐﺸﺎورزی و سیستم‌های پیشرفته‌ای ﮐﺸﺖ (ﺑﻪ ﻟﺤﺎظ ﺳﻬﻮﻟﺖ در اﻣﺮ ﮐﺎﺷﺖ، داﺷﺖ و ﺑﺮداﺷﺖ اﺳﺘﻔﺎده از ﻣﺎﺷﯿﻦ آﻟﺎت و سیستم‌های مکانیزه‌ی ﮐﺸﺎورزی ﺟﻬﺖ ﺑﺎﻟﺎ ﺑﺮدن راﻧﺪﻣﺎن ﮐﺎر)

– آﺑﯿﺎری ﻧﻮﯾﻦ ﮐﺸﺎورزی (ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ وﺿﻌﯿﺖ ﮐﺸﻮر از ﻧﻈﺮ ﻣﻨﺎﺑﻊ آﺑﯽ ﺑﺎﯾﺪ از روش‌های ﻧﻮﯾﻦ آﺑﯿﺎری ﻣﺜﻞ آﺑﯿﺎری ﻗﻄﺮهای، ﺑﺎراﻧﯽ و … در ﺟﻬﺖ استفاده ﺑﻬﯿﻨﻪ از ﻣﻨﺎﺑﻊ آب)

– استفاده ﺑﻬﯿﻨﻪ از ﺳﻤﻮم و ﮐﻮدﻫﺎی ﺷﯿﻤﯿﺎﯾﯽ

– روش‌های ﺑﻪ زراﻋﯽ (اﺳﺘﻔﺎده از ﻣﺎﺷﯿﻦ آﻟﺎت ﮐﺎﺷﺖ، داﺷﺖ و ﺑﺮداﺷﺖ، ﻣﺒﺎرزه ﺑﺎ علف‌های ﻫﺮز و آﻓﺎت و بیماری‌ها، روش ﮐﺸﺖ ﺻﺤﯿﺢ و ….)

– ﭘﺮداﺧﺖ ﯾﺎراﻧﻪ و بیمه‌ی ﻣﺤﺼﻮﻟﺎت ﮐﺸﺎورزی در ﺟﻬﺖ ﺣﻤﺎﯾﺖ از ﮐﺸﺎورزان در ﻣﻮارد ﺑﺮوز ﺣﻮادث ﺧﺴﺎرت زا ﻣﺜﻞ ﺳﺮﻣﺎزدﮔﯽ، ﺗﮕﺮگ، ﺳﯿﻞ، آتش‌سوزی و ﻏﯿﺮه.

ﻣﺮاﺟﻊ

ﭘﯿﺸـﺮو، ﺣﻤﺪاﻟﻠﻪ. ﻋﺰﯾﺰی، ﭘﺮواﻧﻪ. (1388). “توسعه ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار از ﻃﺮﯾﻖ ﭘﺎﯾﺪار ﺳﺎزی درآﻣﺪﻫﺎی ﮐﺸﺎورزی”، فصلنامه‌ی ﻋﻠﻤﯽ-ﭘﮋوﻫﺸﯽ ﺟﻐﺮاﻓﯿﺎی اﻧﺴﺎﻧﯽ، ﺳﺎل اول، شماره‌ی ﭼﻬﺎرم، ﭘﺎﯾﯿﺰ 1388.

ﺣﯿﺪری، ﻧﺎدر. (1388). ﻣﺴــﺎﺋﻞ، چالش‌ها و راﻫﺒﺮدﻫﺎی ارﺗﻘﺎی بهره‌وری آب ﮐﺸــﺎورزی در اﯾﺮان. دوازدﻫﻤﯿﻦ ﻫﻤﺎﯾﺶ کمیته‌ی ﻣﻠﯽ آﺑﯿﺎری و زﻫﮑﺸﯽ اﯾﺮان، اﺳﻔﻨﺪ 1388.

ﺑﺮﻗﯽ، ﺣﻤﯿﺪ. ﻗﻨﺒﺮی، ﯾﻮﺳــﻒ. (1387). “چالش‌های اﺳﺎﺳﯽ در توسعه ﭘﺎﯾﺪار ﮐﺸﺎورزی اﯾﺮان”، راﻫﺒﺮد ﯾﺎس، ﺷــﻤﺎره 16، زﻣﺴﺘﺎن 1387.

ﮔﻞﻣﺤﻤﺪی، ﻓﺮﻫﻮد. (1389). ﺑﺮرﺳﯽ ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﻮرد ﻧﯿﺎز در دﺳﺘﯿﺎﺑﯽ ﺑﻪ توسعه ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار و ارﮔﺎﻧﯿﮏ وضعیت‌ها و ﻣﺸﮑﻠﺎت (مطالعه‌ی ﻣﻮردی اﺳــﺘﺎن اﺻــﻔﻬﺎن). ﭘﻨﺠﻤﯿﻦ ﻫﻤﺎﯾﺶ ﻣﻠﯽ اﯾﺪهﻫﺎی ﻧﻮ در ﮐﺸــﺎورزی، داﻧﺸــﮕﺎه آزاد اﺳــﻠﺎﻣﯽ واﺣﺪ ﺧﻮراﺳــﮕﺎن اﺻﻔﻬﺎن (دانشکده‌ی ﮐﺸﺎورزی، ﺑﻬﻤﻦ 1389).

ﺟﻤﺸـﯿﺪی، ﻋﻠﯿﺮﺿـﺎ. ﺟﻤﺸـﯿﺪی، ﻣﻌﺼﻮﻣﻪ. ﻓﺘﺤﯽ، ﻋﻔﺖ. ﻧﻮری، ﺳﯿﺪ ﻫﺪاﯾﺖ اﻟﻠﻪ. ﻫﺪاﯾﺘﯽ ﻣﻘﺪم، زﻫﺮا. (1393). “ﺑﺮرﺳﯽ ﻋﻮاﻣﻞ مؤثر ﺑﺮ ﭘﺬﯾﺮش اﻗﺪاﻣﺎت ﺣﻔﺎﻇﺘﯽ ﺧﺎک، ﮔﺎﻣﯽ در ﺟﻬﺖ توسعه ﭘﺎﯾﺪار ﮐﺸــﺎورزی (مطالعه‌ی ﻣﻮردی ﺷــﻬﺮﺳــﺘﺎن ﺷــﯿﺮوان و ﭼﺮداول)”، ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت اﻗﺘﺼﺎد و ﺗﻮﺳﻌﻪی ﮐﺸﺎورزی اﯾﺮان، دوره‌ی 45، شماره‌ی 1، ﺑﻬﺎر 1393.

ﻣﺤﻤﺪﻋﻠﯽ ﭘﻮر، رﺳﻮل، “ﺷﺎﺧﺺﻫﺎی توسعه ﭘﺎﯾﺪار”. 5 اردﯾﺒﻬﺸﺖ 1391. ﺻـﺪﯾﻘﯽ، ﺣﺴـﻦ. ﯾﻌﻘﻮﺑﯽ، ﺳﯿﺪ ﻧﺎﺻﺮ. (1395). “ﺑﺮرﺳﯽ ﻋﻮاﻣﻞ مؤثر ﺑﺮ ﭘﺬﯾﺮش روشﻫﺎی ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار از دﯾﺪﮔﺎه گندم کاران (ﻣﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ: روﺳـﺘﺎﻫﺎی دﻫﺴـﺘﺎن آﺟﯽ ﭼﺎی ﺷﻬﺮﺳﺘﺎن ﺗﺒﺮﯾﺰ)”، مجله‌ی ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت اﻗﺘﺼﺎد و توسعه ﮐﺸﺎورزی اﯾﺮان، دوره‌ی

47-2، ﺷﻤﺎره 1.

ﮐﻮﭼﮑﯽ، ﻋﻠﯿﺮﺿـﺎ. ﻣﺮادی، روح اﻟﻠﻪ. ﻣﻨﺼـﻮری، ﺣﺎﻣﺪ. ﻧﺼﯿﺮی ﻣﺤﻠﺎﺗﯽ، ﻣﻬﺪی. (1392). “پهنه‌بندی وﺿﻌﯿﺖ توسعه ﮐﺸﺎورزی ﭘﺎﯾﺪار در اﯾﺮان و ارائه‌ی راﻫﺒﺮدﻫﺎی ﭘﺎﯾﺪاری” ﻧﺸﺮﯾﻪی داﻧﺶ ﮐﺸﺎورزی و ﺗﻮﻟﯿﺪ ﭘﺎﯾﺪار، ﺟﻠﺪ 23، ﺷﻤﺎره 4.

دﻣﺎری، ﺑﻬﺰاد. ﺳــﻠﻄﺎﻧﯽ ﭘﻮر، ﻓﺮزاﻧﻪ. (1395). “وﺿــﻌﯿﺖ توسعه ﭘﺎﯾﺪار در اﯾﺮان”، مجله‌ی دانشکده‌ی ﺑﻬﺪاﺷــﺖ و اﻧﺴــﺘﯿﺘﻮ ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت ﺑﻬﺪاﺷﺘﯽ، دوره‌ی 14، شماره‌ی 4، زﻣﺴﺘﺎن 1395.

پیشرفت پیشرفت پیشرفت پیشرفت پیشرفت پیشرفت پیشرفت پیشرفت پیشرفت پیشرفت پیشرفت پیشرفت پیشرفت پیشرفت پیشرفت پیشرفت

دریافت فایل همراه با اشکال و جداول

مطلب مرتبط

اشتراک:

درباره نویسنده

نظرات بسته اند

برچسب‌ها : % % % % % % % % % % % % % % % %
Call Now Button