تأثیر توسعه مترو بر صرفه جویی انرژی و کاهش آلودگی هوا (مطالعه موردی: خط یک مترو کلانشهر شیراز)- اسداله حاجی زمانی؛ آرش محمدی؛ زینب جوکار- مرکز دانش عطران

0

رشد و توسعه شهرها تابع معادلات گسترده بوده و از یک روند جهانی تبعیت می کند. کشورهای در حال توسعه با توجه به رشد تساعدی تعداد ساکنین و تعداد خودروها و استفاده بی رویه آن، از تراکم ترافیک رنج برده و این مهم به جهت اتلاف منابع انرژی غیرقابل تجدید، بروز اثرات گلخانه ای، عدم رضایت شهروندان از میزان بالای آلودگی های صوتی، هوا و …. تأثیر منفی در زندگی شهرنشینی گذاشته است. در این مقاله سعی شده با محاسبه صرفه جویی ناشی از مصرف سوخت و کاهش آلاینده ها در سطح شهر عواید حاصل از ایجاد و توسعه یکی از سامانه های حمل و نقل عمومی را بررسی و ارائه نماید. لازم بذکر است محاسبات مذکور با فرض نرخ های سال 95 و پس از آن با یک رشد مورد تأیید مرکز آمار ایران ارائه گردیده است.

کلمات کليدي: : اقتصاد شهری، ترافیک، حمل و نقل پایدار

  1. مقدمه

در شهرهای توسعه یافته استفاده از حمل و نقل عمومی بیشتر است. سیستم حمل و نقل عمومی‌ همانند اتوبوس،مترو و… باید به‌گونه‌ای برنامه‌ریزی و طراحی شوند که امکان ایجاد فرصت‌های رشد آتی شهر در آن ها دیده شود. شرایط مطلوب سرویس‌های خدماتی مانند وجود ایستگاه‌های قابل دسترس، پایانه‌های حمل و نقل و قیمت مناسب، موجب تمایل بیشتر مردم به استفاده از حمل و نقل عمومی است. یکی از مواردی که به بحران ترافیک در شهر‌های بزرگ کمک می‌کند استفاده از وسایل حمل و نقل عمومی‌است. این امکان بدلیل داشتن مزایای زیر مورد استقبال کلانشهرها قرار می گیرد.

1-  نداشتن مشکل ترافیک

2- نداشتن آلودگی هوا

3- ایمنی بسیار بالا

4- راحتی و آسایش مسافران

5- کاهش مصرف انرژی

6- سرعت مناسب

7- قیمت پایین حمل مسافر در مقایسه با خودروهای شخصی

8- کاهش زمان و هزینه درسفرهای درون شهری

9- سهولت در جابجایی

10- کاهش تصادفات رانندگی

مترو یکی ازمهم‌ترین راهکار‌های حل مشکل ترافیک و آلودگی هوا در جهان شناخته شده است. توسعه سریع و گسترش خطوط قطار درون شهری، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر و از نیازهای اصلی شهر است و از نظر اقتصادی، اجتماعی، بهداشتی و ترافیک شهری غیر قابل اغماض است.

مترو به عنوان پاک‌ترین، سالم‌ترین، سریع‌ترین، ایمن‌ترین و به طور کلی کارآمدترین شبکه حمل و نقل، نقش انکارناپذیری در حل مسائل اقتصادی، اجتماعی و محیط زیستی ناشی از معضل ترافیک دارد.

توسعه صنعت مترو در كشور پس از آنكه در پايتخت توانست حرف اول را در جابه‌جايي مسافران و افزايش ظرفيت آمد و شد شهري بزند به عنوان اولويت برنامه مديريت شهري قرار گرفته است تا آنجايي كه با گسترش خطوط مختلف مترو در پايتخت و ساير كلانشهرهاي كشور، علاوه بر افزايش دانش سازماني در حوزه مترو سبب هم‌افزايي ارتقاي دانش فني در زمينه مترو شده است. مترو فقط يك وسيله حمل و نقل عمومي ايمن و سريع نيست بلكه به عنوان يك صنعت توانسته در شرايط تحريم ارتباط دانش مهندسي و فني در بخش سخت‌افزاري و نرم‌افزاري را مستحكم كند.
در حقيقت توسعه و احداث خطوط و ايستگاه‌هاي مترو در زمان تحريم هيچ‌گاه متوقف نشد بلكه سبب افزايش تجربه و دانش‌ سازندگان شده است به گونه‌اي كه حالا اين صنعت نوپا در كشور علاوه بر جذب دانش‌آموختگان حوزه صنعت زمينه بومي‌سازي آن را نيز پررنگ‌تر كرده است. افزايش سرعت احداث خطوط مترو از حفاري گرفته تا ريل‌گذاري و تا افتتاح ايستگاه‌ها ريل‌گذاري در مسير صنعت در اين حوزه به همراه داشته است. در كنار مزاياي فراوان توسعه مترو و شبكه حمل و نقل ريلي درون شهري، صنعت مترو سبب ايجاد اشتغال، افزايش هم‌افزايي مراكز علمي و صنعتي شده است و در كنار اين مزيت‌ها توسعه صنعت مترو به نوعي ارتقاي زندگي شهرنشيني را به همراه داشته است.

مطالعات انجام شده در شهرهاي مختلف نشان داده شده است که در شهرهاي داراي سيستم حمل و نقل قطار شهري، متوسط سهم استفاده از حمل و نقل عمومي شامل شبکه قطار شهري و اتوبوس در حدود 5/1 برابر شهرهاي فاقد سيستم حمل و نقل قطار شهري مي‎باشد. در زير درصد استفاده از حمل و نقل عمومي در تعدادي از شهرها نشان داده شده است.

شکل شماره: 1 ميانگين سهم حمل و نقل همگاني در شهرهاي فاقد مترو

شکل شماره: 2 ميانگين سهم حمل و نقل همگاني در شهرهاي داراي مترو

در مقايسه سهم حمل و نقل عمومي در شهرهاي داراي شبکه قطار شهري و بدون قطار شهري، همان‎طور که مشاهده مي‎شود، در شهرهاي فاقد شبکه قطار شهري متوسط سهم حمل و نقل عمومي برابر 29 درصد است و در شهرهاي داراي شبکه قطار شهري اين سهم به 44 درصد مي‎رسد.

1-1- هدف پژوهش

ارزیابی نتایج حاصل از بهره برداری سامانه مترو یکی از اهداف این تحقیق می باشد. از آنجا که معضل آلودگی هوا یکی از مشکلات ناشی از مصرف سوخت خودروهاست، در این تحقیق برآنیم تا با محاسبه صرفه جویی حاصل از مصرف سوخت خودروها در کلانشهر شیراز را در نتیجه استفاده عمومی از مترو بدست آوریم. در نتیجه این بررسی نتایج کاهش خسارت حاصل از کاهش آلودگی هوا نیز بصورت تقریبی برآورد و ارائه می شود.

  • بررسی و تحقیق

مصرف سوخت يکي از فاکتورهاي اساسي در انتخاب يک سيستم حمل و نقل بهينه است. هم اکنون در کشور، بر اساس مطالعات انجام شده 51490 ميليارد ريال سوبسيد (يارانه) بابت بنزين، گازوئيل، نفت سفيد پرداخت مي‎گردد. از 220 ميليون ليتر در توليد پالايشگاه و واردات سوخت که صرف داخلي مي‎شود، 145 ميليون ليتر توسط مردم استفاده مي‎شود و مابقي آن توسط کارخانجات مصرف مي‎گردد. مصرف گازوئيل در سال 1381 به طور متوسط روزانه 70 ميليون ليتر، مصرف بنزين 49 ميليون ليتر و مصرف نفت سفيد 5/26 ميليون ليتر بوده است.به دليل عدم وجود ترافيک در شبکه و استفاده از روند حرکتي مناسب و استهلاک کم و همچنين به نسبت تعداد مسافر جا‌به‌جا شده بازدهي انرژي در شبکه قطار شهري بالا بوده و اين امر به صرفه‎جويي در مصرف انرژي منجر خواهد شد. معادل مقدار انرژي مصرفي براي هر مسافر در هر کيلومتر بين سه وسيله رفت و آمد متداول شهري مترو، اتوبوس و اتومبيل به صورت زير است:

– براي اتومبيل شخصي معادل 50 گرم نفت

– براي مترو يا اتوبوس معادل 8 تا 15 گرم نفت

به دليل اين که شبکه قطار شهري از انرژي الکتريکي استفاده مي‎کند، آلودگي هوا به همراه نداشته و به دليل استفاده از تونل‎هاي زيرزميني آلودگي صوتي در حداقل ممکن مي‎باشد.  علاوه بر آن در کشورهاي پيشرفته، معاينه فني خودروها به دقت انجام مي‎شود، ولي در کشورهاي در حال توسعه که مشکل طراحي وسايل نقليه وحتي تامين و تعويض قطعات يدکي را دارند، وضعيت به مراتب بدتر است. نتايج اين مطالب در جدول زير آمده است‌:

جدول شماره1: سهم منابع عمده آلوده کننده هوا

منابع آلودگي درصد وزني
وسايل نقليه 7/18
منابع توليدي 7/18
نيروگاهها 5/12
مصارف خانگي وتجاري 3/6
دفع زباله‎اي شهري 6/2

آلودگي‌ هوا در شهر از دو جنبه باعث ضرر و زيان مي‌شود،‌ يكي بيماري‎هاي ناشي از آلودگي هوا كه از نظر سلامتي افراد را دچار مشكل مي‌كند، و ديگري از نظر افزايش مصرف دارو كه باعث افزايش واردات دارو شده و از نظر اقتصادي مشكل‌ساز مي‌شود.

آمار برداشت شده طبق سرشماری سال 95 جمعیت کلانشهر شیراز، 1 میلیون و 800 هزار نفر است که با قراردادن نرخ رشد سالانه 1.03 محاسبه افزایش جمعیت امکان پذیر می گردد.

میانگین سهم سفر هر نفر در روز 1.5 سفر است که با نرخ رشد سهم سفر هر نفر 0.013 در سال 1400 به 1.57 خواهد رسید.

تعداد سفرهای انجام شده با حمل و نقل عمومی روزانه در سال 1395، 1.4میلیون سفر نفر است که درصد استفاده از مترو در مسیر خط یک 30 درصد می باشد. طبق بررسی های انجام شده مصرف بنزین در هر سفر نفر 0.6 لیتر است که مبنای قیمت آن هر لیتر 1000 تومان محاسبه گردیده است. طبق این فرضیات و با پیش بینی نرخ رشد جمعیت و رشد سفر، عواید حاصل از صرفه جویی سوخت پیش بینی گردیده است.

1- میزان صرفه جویی سالانه در مصرف سوخت عبارت است از:

تعداد سفر مترویی روزانه× میزان صرفه جویی سوخت در هر سفر-نفر(لیتر)× قیمت هرلیتر سوخت× تعداد روز کاری در سال

از آنجا که کاهش مصرف سوخت، کاهش آلایندگی هوا را نیز در پی خواهد داشت و با توجه به این موضوع که خسارت آلایندگی به ازای هر لیتر سوخت720 تومان با دلار 3200 تومان است لذا پیش بینی خسارت ناشی از بهره برداری از مترو و عواید حاصل از کاهش آلودگی هوا ممکن می گردد.

2- محاسبه صرفه جویی ناشی از کاهش آلایندگی هوا:

تعداد سفر مترویی روزانه× میزان مصرف سوخت در هرسفر-نفر (لیتر)× خسارت ناشی از آلودگی هوا برای هر لیتر سوخت× تعداد روز کاری در سال

سال کیلومتراژ بهره برداری شده جمعیت (میلیون نفر) میانگین سهم سفر هر نفر تعداد کل سفر روزانه (میلیون) تعداد سفر-نفر با مترو (میلیون-روزانه) عواید (براساس تعداد سفر مترویی)
کاهش مصرف سوخت (میلیارد ریال) کاهش آلایندگی (میلیارد ریال)
1395 10.5 1.8 1.5 2.7 .09 186 132
1396 10.5 1.854 1.51 2.8 .09 194 137
1397 25 1.910 1.53 2.9 .22 479 340
1398 25 1.967 1.54 3 .3 657 466
1399 25 2.026 1.55 3.1 .38 827 587
1400 25 2.087 1.57 3.3 .44 967 686
    3- نتیجه گیری سلامت جامعه شهری بستگی به سیاست گذاری های کلان در امر برنامه ریزی شهری و بخصوص برنامه ریزی حمل و نقل دارد، لذا توجه ویژه به میزان آلایندگی ناشی از استفاده بی رویه خودروها، ایجاب می نماید تا به حمل ونقل عمومی به عنوان یک ضرورت زندگی اهمیت داده و اقدامات لازم برای ارتقای سطح کیفی زندگی در مناطق شهری انجام پذیرد. یکی از مسائل عمده کلان شهرهای کشور نظیر شهر شیراز، حمل و نقل ریلی درون شهری (مترو) می باشد. مترو به دلیل داشتن مزایای فراوان برای مردم و شهر شیراز از یک سو ضرورتی اجتناب ناپذیر بوده و از سوی دیگر به دلیل نیاز به منابع مالی زیاد، چالشی برای شهرداری شیراز تلقی می گردد. بنابراین، در چنين شرايطي محاسبه و پیش بینی کمی و کیفی عواید حاصل از توسعه مترو می تواند به عنوان ابزاری مناسب جهت توجیه اختصاص هزینه های مورد نیاز باشد.   

جدول2. محاسبه عواید حاصل از بهره برداری مترو در مصرف سوخت و کاهش آلودگی هوا

منابع

1- بررسی اهداف وبرنامههاي توسعه حمل ونقل ریلی درون شهري و حومه(سومین کنفرانس بین المللی پیشرفتهاي اخیر در مهندسی راه آهن)-اردیبهشت 1392

2- متروي کلانشهرها؛زیرساخت اساسی براي توسعه اقتصاد ملی( رمضان حیدري)

3- سرشماري سال 1395خورشیدي(مرکزآمار ایران)

اشتراک:

درباره نویسنده

نظرات بسته اند

برچسب‌ها : % % % % % % % % % %
Call Now Button