تاثیر احداث سد ها و توسعه کشاورزی بر روی کاهش آب ورودی به دریاچه ارومیه- نسرین فرمانبردار- مرکز دانش عطران

0

سد دریاچه ارومیه بزرگترین دریاچه داخلی ایران، بزرگترین دریاچه آب شور در خاورمیانه، ششمین دریاچه بزرگ آب شور دنیا و همچنین پنجمین دریاچه بزرگ دنیا از نظر مساحت است.

وجود رودخانه های متعدد نظیر زرینه رود، سیمینه رود، آجی چای(تلخه رود) که از ورودی های اصلی به دریاچه و تامین کننده آب در سده های گذشته بوده اند و مسئله شوری آب دریاچه ارومیه را کنترل می نموده اند.

اما طی ده های گذشته با احداث سدهای مختلف بر روی حوزه آبخیز دریاچه ارومیه و توسعه کشاورزی و محصولات پرمصرف آبی، شاهد کاهش حجم آب ورودی به دریاچه و به دنبال آن بالا رفتن شوری آن شدیم.

طی بررسی های اتجام شده مشخص شد که در طی دهه های اخیر قریب به ۸۰ سد در حوضه دریاچه ارومیه ساخته شده و یا در دست ساخت است که این امر به صورت مستقیم بر شوری آب دریاچه و حیات آن اثرگذار بوده است.

چنانچه شوری بیش از حد دریاچه خود باعث ایجاد مشکلات بسیاری از قبیل نابودی زمینها و محصولات کشاورزی، بحران کمبود آب قابل شرب برای استفاده عوامل انسانی، شروع بادهای نمکی و ایجاد مشکلات تنفسی و… می شود.

راه حلی که در اینجا پیشنهاد می شود این است که تعداد بسیاری از سدهای اصلی ورودی دریاچه باز شوند که این امر می تواند به صورت چرخشی بین سدهای مختلف انجام شود، از ساخت سدهای جدید که در لیست مربوطه به صورت کامل آمده اند جلوگیری به عمل آید تا مشکلاتی از قبیل بحران کمبود آب در بخش کشاورزی، آب قابل شرب شهری و ایجاد چاه های غیرمجاز نشود، تغییر در روند کشت محصولات کشاورزی از قبیل کشت محصولات کم مصرف آب با تولید محصولات با کیفیت نظیر کاشت زعفران و سنجد و بهبود بخشیدن وضعیت اقتصادی کشور، تغییر نحوه آبیاری باغات و زمینهای کشاورزی از روش سنتی به روش مکانیزه البته تغییر در نوع کشت مهمتر است.

در واقع با توجه به امر حفاظت از میراث طبیعی و نقش انسان در این حفاظت جایگاه ویژه ای دارد و برای تعادل بخشیدن به حیات انسانها و تامین نیازهای اساسی ارتقا سطح کیفیت زندگی برای همه افراد توسعه پایدار را به دنبال خواهد داشت. سه عنصر اصلی توسعه پایدار شامل جامعه، اقتصاد، محیط زیست می باشد.

توجه به مطالعات زیست محیطی و به طور مشخص انجام مطالعات ارزیابی اثرات زیست محیطی در مرحله امکان سنجی، مکان یابی و قبل از اجرای پروژه های عمرانی در شهر به عنوان موثرترین روشهای مدیریت در کاهش اثرات زیست محیطی و ابزاری در راه رسیدن به توسعه پایدار شهری به شمار می رود.(حیدرزاده، محمدهادی. جعفری ورامینی، امیرحسین. خوشنام، هاشم. ۱۳۸۵).

واژه های کلیدی: دریاچه ارومیه، توسعه کشاورزی، میراث طبیعی، توسعه پایدار، سد، حوضه آبخیز.

 مقدمه:

با بالا آمدن آتشفشان کوه سهند، دو چاله ایجاد شد که در یکی از این چاله ها در آن زمان آب جمع شده و به دریاچه ارومیه تبدیل شد. دریاچه ارومیه بزرگترین دریاچه کشور ایران در غرب فلات ایران، در پارسی کهن این دریاچه چی چست نامیده شده به معنای سپید و درخشان، دلیل آن هم وجود املاح معدنی کریستال که حالت سفید و درخشان ایجاد کرده، دریاچه ارومیه قلب زندگی در غرب سرزمین ایران جایی بین تبریز و ارومیه که سواحل شرقی این دریاچه به تبریز نزدیکتر است و سواحل غربی آن همجوار با شهر ارومیه است و مسیرهایی که به دریاچه ارومیه راه دارند سه مسیر اول ارومیه، شیخ تیمور، بوربور و مسیر دوم تبریز، سرد رود، خسروشاه، ایلخچی، خورخور است.

در سال ۱۳۲۵ که برای شناسایی آب مملکت اقدام کردند، مجبور بودند دست به تقسیم بندی بزنند و ایران را به ۶ حوضه آبریز تقسیم کردند یکی از این حوضه ها، رودهایی بودند که به دریاچه ارومیه می ریزند و از همین جا میتوان فهمید که تا چه حد این دریاچه بزرگ و مهم بود و به تنهایی یک حوضه آبریز بود و غیر از بارندگی سطحی خودش، ده ها رود از رودهای آذربایجان غربی و آذربایجان شرقی و کردستان و همینطور سیمینه رود و زرینه رود به آن سرازیر می شدند و ابهای زیرزمینی هم به آن می ریختند.

آن زمان آنقدر این دریاچه آب داشت که حتی از سطحش بالاتر می زد. این دریاچه حکم تضمین حیات برای مناطق اطراف خودش را دارد. سواحل زیبای آن محل تلاقی دو محیط متفاوت خشکی و دریا است لجن مخصوص سواحل دریاچه از لحاظ درمانی حائز اهمیت همگان است به همین خاطر همه ساله گردشگران زیادی از سرتاسر ایران به اینجا آمده تا از خواص درمانی آن استفاده کنند.

این دریاچه زمانی مرکز مهاجرت فلامینگوها و پلیکان ها از آفریقا و روسیه بود و محل پرورش میگوی ریز آرتمیا و جلبکی که در دریاچه نمک یوتا هم رشد می کند، بود. این دریاچه در سال ۱۳۵۲ در فهرست پارکهای ملی ایران به ثبت رسیده که از زیستگاه های طبیعی جانوران در ایران می باشد همچنین یکی از ۹ ذخیره گاه زیست کره در ایران است و در سال ۱۳۴۶ خورشیدی به عنوان منطقه حفاظت شده در کشور معرفی شد کمی بعد تبدیل به پارک ملی شد و سال ۱۳۵۵ یونسکو نامش را در فهرست مناطق زیست کره منتشر کرد.

 تاثیر احداث سدها و انسداد آب ورودی رودخانه ها به دریاچه ارومیه:

دریاچه ها نقش بسیار حیاتی را در اکوسیستم های طبیعی به عهده دارند چرا که منابع بسیار غنی از نظر منابع آبی غذایی، تفریحی، توریستی و زیست محیطی به شمار می روند. بعد از انقلاب و با توسعه شهر، صنعت و کشاورزی، نیاز جامعه به آب بیشتر شد و شروع به سد سازی کردند.

گسترش سد سازی بر روی رودخانه های ورودی دریاچه ارومیه به همراه تغییرات اقلیمی، کاهش بارش، خشکسالی پیاپی استفاده بی رویه از آبهای زیرزمینی و عدم استفاده از روشها و الگوهای کشت مدرن، زمینه پسروی و خشکیدن تدریجی دریاچه را از سال ۱۳۷۶ فراهم کرده است سهم آب ورودی به دریاچه ارومیه از رودهای استان آذربایجان غربی، 85 درصد (منشا برخی از این رودها استان کردستان است) و رودهای استان آذربایجان شرقی، ۱۵ درصد است. (فنی، زهره. ۱۳۸۵).

وقتی سدها ساخته شد آب کشاورزی که تازه می خواستند آن را توسعه بدهند تا به آمریکا وابسته نباشند، کم شد. امکانات برای کشاورزی فراهم شده بود و وزارت جهاد و کشاورزی کود و سم و غیره در اختیار کشاورزان می گذاشت و وزارت نیرو هم اجازه زدن چاه را داد. با این روند، آب دریاچه را با استفاده از این چاه ها کشیدند و حدود ۱۴ سال پیش، مردم و مسئولان کم کم متوجه کم شدن آب دریاچه شدند.

توسعه زمینهای کشاورزی در اطراف دریاچه ارومیه و افزایش تعداد سدهای این منطقه علل اصلی خشک شدن دریاچه ارومیه است اگر به مقایسه دو دریاچه ارومیه و دریاچه وان ترکیه بپردازیم. دریاچه وان در ۱۵۰ کیلومتری دریاچه ارومیه است اگر گرم شدن زمین و اقلیم به طور کلی موجب خشک شدن دریاچه ارومیه شده باشد این وضع باید دامن گیر دریاچه وان هم می شد.

چرا که این دو دریاچه در یک اقلیم آب و هوایی قرار دارند اگر خشکسالی و کمبود بارش باشد هردو دریاچه از آن متاثر می شوند نه اینکه یکی به حال احتضار درآید و دیگری در شرایط طبیعی سیر کند. پارک ملی دریاچه ارومیه مسکن ۶۲ گونه باکتری و آرکئوباکتر، ۴۲ گونه قارچهای میکروسکوپی، ۲۰ گونه جلبک، ۳۱۱ گونه گیاه، ۵ گونه نرم تنان دوکفه ای(رودخانه های جزایر)، ۲۲۶ گونه از پرندگان، ۲۷ گونه خزنده و دوزیست و ۲۴ گونه از پستانداران می باشد دست کم فسیل ۴۷ گونه یافته شده است این زیست بوم به صورت بین المللی توسط یونسکو به عنوان منطقه تحت حفاظت به ثبت رسیده اما متاسفانه این دریاچه از اواسط دهه ۸۰ شروع به خشک شدن کرد و امروزه در خطر خشک کامل قرار دارد.

پدیده خشکسالی از واقعیت های مهم ایستگاه های اطراف پارک ملی دریاچه ارومیه است.(زاهدی و قویدل، ۱۳۸۶). در دو دهه اخیر ۲۲ سد در حوزه ارومیه احداث شده که البته ۸ سد به بهره برداری رسیده و مابقی در مرحله مطالعه و اجرا هستند. در منطقه آبریز دریاچه ارومیه در آذربایجان شرقی، ۳۶ سد احداث شده و ۲۲ سد به بهره برداری رسیده همه این سدها را وزارت نیرو احداث نکرده بلکه تعداد زیادی از آنها سدهای کوچکتری هستند که از سوی وزارت کشاورزی احداث شده و مورد بهره برداری قرار گرفته اند. ۴ سد هم در کردستان ایجاد شده و یا در دست احداث است. سدسازی عامل وخیم شدن وضعیت دریاچه ارومیه است.

اگر چه عوامل مختلفی در وضعیت کنونی این دریاچه دخیل است اما در گزارش های وزارت نیرو آمده که در رودخانه های منتهی به دریاچه ارومیه ۴۴ سد زده شده و در برنامه است که این تعداد به ۹۰ سد برسد. وضعیت دریاچه ارومیه بیش از هر چیز متاثر از فعالیتهای انسانی صورت گرفته از سال ۱۳۷۷ به بعد است که عمده آنها مربوط به سدسازی در مسیر رودخانه و ذخیره آب رودها در پشت سدها برمی گردد.

اگر از ساخت سدهای جدید و در دست احداث جلوگیری به عمل آید و تعداد از سدهای ورودی دریاچه باز شوند و آب جریان پیدا کند شاید بتوان از خشک شدن کامل دریاچه جلوگیری کرد و حال وخیم آن را کمی بهبود بخشیم. زرینه رود، سیمینه رود، آجی چای(تلخه رود) از ورودی های اصلی به دریاچه ارومیه هستند که آب بخشی از دریاچه ارومیه را تامین می کنند.

اگرچه سدها عامل مهمی در خشکی دریاچه ارومیه هستند اما بزرگترین عامل نابودی آن پل میان گذر است که پیش از آن آب جریان داشت و دریاچه می توانست تنظیم دما کند. پل میان گذر در خطرناکترین مکان دریاچه در گودال لجنی و بین دو گسل اصلی ایجاد شده است و در زیر آن حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ متر لجن یا رس قرار دارد که موجب تداوم نشست سطح دریاچه در این محل شده است. در چنین شرایطی به جای ایجاد پل در این مکان و پر کردن محل آن با سنگ بهتر بود که پل میان گذر با یک کیلومتر فاصله و از سمت گمیچی رد می شد تا منجر به این مشکل و تخریب دریاچه نمی شد.

جاده میان گذر جریان آب و تنظیم دما را متوقف کرده است و این منجر به افزایش تبخیر، شوری و تغییر اکوسیستم شده است. دریاچه ارومیه، که تا همین چند وقت پیش “نگین فیروزه ای ایران” خوانده می شد، به دلیل زیبایی طبیعی و جزایر بکری که در وسط آن قرار داشتند، مورد توجه همگان بود و در زمان رژیم پهلوی نیز اشرف پهلوی در ساحل شرقی جزیره کبودان دریاچه، ویلای کوچکی ساخته بود که این ویلای کوچک در سال ۱۳۵۳ در کنار محیط بانی اداره کل حفاظت محیط زیست آذربایجان غربی در جزیره کبودان احداث شده است که هم اکنون در اختیار اداره کل حفاظت محیط زیست آذربایجان غربی است.

در زمان پهلوی طرحی برای شیرین سازی آب دریاچه پیش بینی شده بود. در حالی که برای درمان این دریاچه مریض، متخصصین ۵ کشور را که با مشکلات دریاچه هایی نظیر آرال و وان ترکیه آشنایی داشتند، آوردند اما هیچ کس نتوانست درمانش کند چرا که تا کنون بیش از ۱۲۰۰ چاه غیر مجاز هم حفر شده که این خود باعث وخیم تر شدن وضعیت دریاچه ارومیه می شود. حال برای دریاچه شرایط سخت تر می شود چرا که روز به روز بیشتر شهرها و کشاورزی و صنعت در حال توسعه یافتن است.

 توسعه کشاورزی، محصولات پرمصرف و کم مصرف آب و آثار مخرب آنها بر وضعیت دریاچه ارومیه:

با توجه به اقلیم خشک و نیمه خشک ایران و کمبود منابع آب در استان، آب به عنوان یکی از عوامل محدود کننده تولید، نقش مهمی را در تعیین نوع فعالیتهای زراعی ایفا می کند‌(کمال شمس، مصطفی؛ منوچهر یوسف زاده و فرزاد سلیم زاده، ۱۳۹۲) از آنجا که بخش کشاورزی مهمترین مصرف کننده آب در حوضه آبریز دریاچه ارومیه است، با توجه به وضعیت کنونی و بحرانی دریاچه، مهمترین عامل انسانی موثر در کاهش عمق آب دریاچه ارومیه استفاده بی رویه و غیر اصولی آبیاری کشاورزی از منابع آبی است.

آسیب پذیری سفره های آب زیرزمینی در اثر برداشت بی رویه از منابع آب، اتمام پتانسیل قابل توسعه بهره برداری از آبهای زیرزمینی برای مصارف کشاورزی و پایین بودن راندمان آبیاری لزوم اصلاح الگوی مصرف آب را ضروری می سازد هم اکنون دو سوم دریاچه ارومیه خشک و تبدیل به شوره زار شده است. شوری آب این دریاچه به وضعیت فوق اشباع رسیده است. بارش ها تاثیر چندانی ایجاد نمی کند چرا که میزان تبخیر از میزان آب ورودی به دریاچه بیشتر است.(کمال شمس، یوسف زاده و سلیم زاده، ۱۳۹۲).

برای کاهش مصرف آب در این بخش، شیوه آبیاری کشاورزی باید اصلاح شود همین شیوه غلط آبیاری کشاورزی باعث کاهش آبهای زیرزمینی شده و این خود باعث کاهش آبهای ورودی رودخانه های اصلی به دریاچه و از بین رفتن رودخانه های اصلی آن می شود و البته نباید خشکسالی را از یاد برد اگر شیوه آبیاری را حل کنیم و از طرفی با یاری خدا با بارندگی های بیشتر مشکل خشکسالی هم حل می شود و با کاهش سطح زیر کشت در منطقه کاهش مصرف آب به حداقل می رسد که می توان یکی از راههای نجات دریاچه ارومیه باشد.

شاید اگر کشاورزان هم با پی بردن به عمق فاجعه و وضعیت حاد دریاچه و نتایج و آثار زیان بار و غیرقابل جبران پذیر بودن آن، شروع به تغییر در نحوه کشت و نوع محصولات تولیدی و با کیفیت کنند تا بتوان سد معبر پیشروی بیشتر دریاچه به خشکی و ثابت ماندن وضعیت کنونی آن شد. یکی از بهترین و موثرترین راهها در کاهش مصرف آب، تغییر الگوی کشت مناسب با استفاده از محصولات کم مصرف آب نظیر کشت زعفران و سنجد است.

 کاشت زعفران:

زعفران گیاهی چندساله که دارای پیاز می باشد. این گیاه در تابستان به آب نیاز ندارد و در پاییز و زمستان بارندگی ها باعث آبیاری این محصول می شود و در طول سال به آب بسیار کم نیاز دارد این گیاه بعد از اینکه کاشته شد و محصول داد حداقل تا ۱۰ سال نیاز به کشت مجدد ندارد و هر ساله می توان با حفاظتهای لازم از آن محصول برداشت کرد.

با یک برنامه ریزی مشخص می توان کشت زعفران در سالهای مختلف را توسعه داد تا به یک الگوی کشت مناسب با استفاده از محصولات کم مصرف آب دست یافت. گیاه زعفران در فصولی از سال از جمله تابستان که گیاهان نیاز به آب فراوان دارند، در خواب است و نیازی به آب ندارد. این گیاه سالانه به ۲ تا ۳ نوبت آبیاری لازم دارد(در حالی که ساقه های گندم محصول پرمصرف آب است و به منابع آبی بسیار زیادی نیاز دارد) با توجه به وضعیت خشکسالی و کمبود آب؛ کشت زعفران بهترین الگوی جایگزین کشت است.

ادامه: پیام به پشتیبانی

اشتراک:

درباره نویسنده

نظرات بسته اند

برچسب‌ها : % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % %
Call Now Button