جایگاه های سوخت و خطرات زیست محیطی مربوط به آن در سطح شهر شیراز- حسین ابراهیمی؛ محمدهادی قانع؛ محمود بحرانی فرد- مرکز دانش عطران

0

امروزه جایگاه های سوخت در هر شهر به عنوان یکی از نقاط پرخطر آن شهر هم از لحاظ ایمنی و هم از لحاظ زیست محیطی به شمار می رود. وجود جایگاه های سوخت در شهر جهت تامین منابع انرژی برای وسایل نقلیه امری ضروری به شمار می رود.
از این رو می بایست تمهیدات ویژه ای جهت ساخت و احداث این جایگاه ها در نظر گرفت تا خطرات ناشی از آن به حداقل ممکن برسد. در این مقاله به بررسی وضعیت جایگاه های سوخت در شهر شیراز و خطرات ناشی از این جایگاه ها خواهیم پرداخت.
با بررسی استانداردهای موجود، مشاهده می شود که اکثر این جایگاه ها ضوابط لازم در زمان احداث را رعایت ننموده اند. در انتهای این مقاله راهکار مختلفی در خصوص افزایش ضریب ایمنی و همچنین کاهش خطرات زیست محیطی مربوط به این جایگاه ها ارائه خواهد شد.
مقدمه
امروزه نقش جایگاه های سوخت در هر شهر جهت تامین منابع انرژی برای وسایل نقلیه بر هیچ کس پوشیده نیست. روزانه هزاران وسیله ی نقلیه در سطح شهر شیراز با مراجعه به این جایگاه ها نسبت به تامین سوخت خود اقدام می نمایند.
همچنین تعداد زیادی تانکر حمل سوخت جهت تغذیه این جایگاه ها بصورت روزانه در سطح شهر شیراز تردد می نمایند.
طبق تعریف، جایگاه سوخت یا پمپ بنزین محلی است که سوخت و روان‌سازها را برای خودروها عرضه می‌کند. در کشورها و زبان‌های مختلف به اسامی گوناگون مثل پمپ بنزین، پمپ گاز، ایستگاه گاز یا ایستگاه سرویس نامیده می‌شود.
بیشترین محصول عرضه شده در جایگاه سوخت، بنزین است ولی بتدریج سوخت‌های دیگر مثل نفت چراغ، سوخت دیزل، سی‌ان‌جی، هیدروژن فشرده، هیدروژن مایع، سوخت اتانول و انرژی برقی نیز اضافه شده‌است.
سازه اکثر جایگاه‌ها شبیه به هم است و معمولاً مخزن در زیر زمین قرار دارد و سوخت به دستگاه تحویل دهنده پمپ می‌شود،
مخزن به وسیله کامیون باری مخزنی پُر می‌گردد. بعضی جایگاه‌ها بنا به اقتضای کاربرد آن در بنادر ساخته شده‌اند که از آن‌ها برای سوخت رسانی به قایق‌های موتوری استفاده می‌شود.
بسیاری از جایگاه‌ها علاوه بر عرضه سوخت، به خدمات دیگری هم می‌پردازند. خدمات فنی اتوموبیل و عرضه روان‌سازها و ایجاد دکه و فروشگاه و رستوران از خدمات دیگر بعضی از جایگاه‌ها است.
در این مقاله بر روی جایگاه های موجود در سطح شهر شیراز تحقیقاتی صورت گرفته است. مطابق با جدول زیر تعداد جایگاه های سوخت در سطح شهر شیراز به شرح زیر می باشد:
جدول 1- تعداد و نوع جایگاه های سوخت در سطح شهر شیراز

نام تعداد کل جایگاه های سوخت بنزین معمولی سوپر CNG نفت و گاز
تعداد 57 32 7 25 10

بنابراین بدیهی است تدابیری اتخاذ گردد تا خطرات ناشی از این جایگاه در سطح شهر شیراز به حداقل برسد.
در قسمت اول این مقاله ابتدا به مقدمه ای در خصوص اهمیت جایگاه های سوخت و همچنین مخاطرات ناشی از آن پرداخته شده است.
در بخش بعدی این مقاله مروری بر مطالعات انجام شده در این زمینه خواهد بود و در بخش بعدی ضوابط لازم برای داشتن یک جایگاه سوخت ایمن بیان شده است. در انتهای این مقاله نیز نتیجه گیری صورت گرفته است.

  • مروری بر مطالعات قبلی

یکي از مطالب مورد بررسي در دنيا در حال حاضر بررسي آلودگي ناشي از منابع آلاينده غيرنقطه اي است. يکي از اين منابع پمپ بنزين ها هستند که آلودگي ناشي از آن ها مي تواند بر محيط زيست اطراف پمپ بنزين ها خصوصا هنگام بارندگي تاثير بگذارد.
در تحقيقی (حسنی و سجادی، 1388) وضعيت پمپ بنزين هاي شهر تهران مورد بررسي قرار گرفت و پس از تعيين تعداد پمپ بنزين هاي سطح شهر تهران بر روي نقشه جغرافيايي، براي بررسي ميزان آلودگي ناشي از اين پمپ بنزين ها بر محيط زيست اطراف خصوصا منابع آب سطحي بررسی گردیدند.
در تحقیقی دیگر (محمدسیدی، 1393) نحوه انتشار آلاینده‌های هیدروکربنی سبک ناشی از نشت تانک‌های ذخیره یک پمپ بنزین، با استفاده از روش اجزای محدود به صورت دو بعدی شبیه سازی شده است.
در تحقیقی دیگر (ولی پوری و بهرامی، 1393) به بررسی موضوع مکان يابي پمپ بنزين هاي شهر بروجرد با استفاده از سيستم اطلاعات جغرافيايي (GIS) پرداختند.
در اين تحقيق کاربري هاي سازگار و ناسازگار اطراف پمپ بنزين ها مورد بررسي قرارگرفته و سپس با مطالعه شاخص هاي موثر در امرمکان يابي اين جايگاههاي سوخت به انتخاب مناسب ترين مکان ها براي پمپ بنزين شهربروجرد پرداخته شده است.
به غیر از موارد یادشده، پمپ بنزین ها می توانند از نظر ایمنی نیز خطری بالقوه برای اماکن شهری به شمار آیند. وقوع حوادث مختلف در پمپ بنزین ها نشان دهنده ی این حرف می باشد.
وقوع حریق در پمپ بنزین ها می تواند ناشی از نشت سوخت در پمپ بنزین، مشکل در تاسیسات برقی، عدم کارکرد مناسب سیستم ارتینگ و … باشد. بررسی آمارهای سازمان آتش نشانی شیراز نشان می دهد که اکثر حریق های رخ داده در پمپ بنزین ها و بالطبع مشکلات زیست محیطی ناشی از آن، در هنگام ورود و تخلیه ی سوخت توسط نفت کش ها و تانکرهای حمل سوخت بوده است.
از این رو قصد داریم در این تحقیق، موارد و ضوابطی بیان نماییم که نا ایمنی های مربوط به پمپ بنزین ها را تا حدود زیادی کاهش دهد.
ضوابط پیشنهادی برای بهبود وضع موجود
با توجه به استانداردهای موجود از جمله NFPA 30A و NFPA52 ضوابط پیشنهادی زیر به تفکیک زمینه ی مربوطه به شرح زیر پیشنهاد می گردد:
3-1- ضوابط مربوط به تصرفات و راههای خروج اضطراری

  • حریم ایمنی خطوط آب، گاز، برق، فاضلاب با مخازن ذخیره ی بنزین رعایت شده باشد.
  • فواصل ایمنی معمولا حداقل بوده است و باید حریم ایمنی مخازن بر اساس موقعیت هر جایگاه و نوع تصرفات مجاور آن توسط کارشناس ایمنی تعیین گردد.
  • هیچگونه درب و دریچه و پنجره ی بازشویی به منطقه ی حریم وجود نداشته باشد.
  • در تعیین جایگاه های سوخت، اطلاعات سازمان هواشناسی بر مبنای سابقه 30 سال گذشته بر اساس میزان بارندگی و سیلاب مبنا قرار گیرد.
  • در تمامی بحث ها، مرز جایگاه به محدوده ای اطلاق می شود که زمین جایگاه را از سایر املاک جدا می کند.
  • فاصله ی بین سکوهای سوخت گیری حداقل 6 متر باشد. به عبارتی حریم ایمنی هر وسیله ی نقلیه دایره ای به قطر 3 متر در نظر گرفته شود.
  • حریم ایمن ( شعاع 30 متری) جایگاههای سوخت رسانی خالی از تصرفات (مغازه، منزل و غیره) باشد.
  • در خارج از محدوده شعاع حریم ایمنی، درب عبور و مرور و یا پنجره اینگونه تصرفات در فضای غیر مشرف به جایگاه سوخت رسانی احداث شده باشد.
  • تاسیسات دفتری جایگاههای سوخت در محلی از محوطه جایگاه احداث گردیده که خروج کارکنان آن به سرعت و سهولت امکان پذیر باشد.
  • راههای خروج اضطراری و مسیرهای فرار متصرفین در ساختمانهای ایستگاه پمپ بنزین مطابق با ضوابط اماکن پرخطر پیش بینی و طراحی شده باشد.
  • جهت بازشوی تمام درب های ساختمان جایگاه سوخت در جهت مسیر فرار و خروج متصرفین قرار گرفته باشد.
  • مسیر ورودی و خروجی ساختمان در ارتفاع بالاتر از سطح زمین قرار گرفته باشد. (جهت جلوگیری از احتمال ریزش روغن و مواد سوختی )
  • مسیرهای فرار جایگاه سوخت عاری از هرگونه مانع باشد.
  • مسیر راههای خروج به وسیله علائم مخصوص به گونه ای که به آسانی قابل رویت باشد مشخص شده باشد.

3-2- ضوابط مربوط به تاسیسات برقی و روشنایی جایگاه

  • جایگاه سوخت رسانی به سیستم ارتینگ مجهز شده باشد.
  • روشنایی جایگاه داخل حفاظهای ایمن و ضد جرقه قرار گرفته باشد.
  • کلید قطع و وصل روشنایی جایگاه در محل دفتر جایگاه قرار داشته باشد.
  • جعبه تقسیم های برق مقاوم در برابر حریق باشند.
  • کابل حامل جریان فشار قوی برق از بالای پمپ بنزین رد نشده باشد.
  • نورافکن ها و لامپ های روشنایی که بالای پمپ های توزیع کننده /نشان دهنده قرار دارند مجهز به محافظ از نوع مقاوم در مقابل انفجار باشند.
  • جایگاه به ژنراتور برق اضطراری مجهز شده باشد.

3-3- ضوابط مربوط به محوطه جایگاه سوخت

  • اطراف جایگاه کانالهای مناسب جهت هدایت مواد سوختی سرریز شده احتمالی تعبیه شده باشد.
  • کانالهای مزبوراز آبروهای خیابانی و مجاری آب محلی و زیر زمینی جدا باشد.
  • کف جایگاه عاری از آلودگی ها و ضایعات سوختی باشد.
  • کانالها به حوضچه سرپوشیده با ظرفیت حداقل 20000 لیتر هدایت شوند.
  • آبهای ناشی از نزولات جوی و شستشوی محیط از مجاری تخلیه سوخت جدا باشند.
  • پوشش های کف ساختمان از نوع مقاوم در برابر حریق باشند.
  • ساختار سایبان از مصالح غیر قابل احتراق تشکیل شده باشد.
  • کانالهای کف جایگاه با ماسه پوشیده شده باشد.

3-4- ضوابط مربوط به ایمنی مخازن

  • مخازن زیرزمینی جایگاه ایزوله باشند.
  • مخازن زیرزمینی به لوله خروج گاز مجهز باشند.
  • حداقل ارتفاع Vent از سطح زمین 360 سانتی متر در نظر گرفته شود.
  • مخازن نگهداری بنزین دور از پی های ساختمانی قرار داشته باشد.
  • در محل نگهداری مخازن بنزین دیوار جداکننده مقاوم حریق به ارتفاع حداقل 3 متر وجود داشته باشد.
  • اطراف مخزن بنزین به وسیله دیوار بتن به ضخامت حداقل 150 سانتی متر محصور شده باشد.
  • مخزن به وسیله یک پایه بتن مسلح تقویت شده باشد.
  • تا شعاع 100 فوت از مخازن هیچ گونه ساخت و سازی خارج از حریم پمپ بنزین صورت نگیرد.
  • جایگاه مجهز به مخزن جمع آوری مناسب و متناسب با حجم مواد به منظور جلوگیری از هدایت مواد نفتی به خارج از پمپ بنزین باشد.
  • جایگاه مجهز به منبع ذخیره آب با حجم 20000 لیتر باشد.
  • جایگاه مجهز به سیستم فوم پاش برای اطفاء در مواقع حریق باشد.
  • مخازن ذخیره و تانکرهای حمل سوخت از محصولات ضد انفجار موردتایید شرکت ملی نفت استفاده نمایند.

3-5- ضوابط مربوط به خاموش کننده های دستی

  • خاموش کننده های موجود در جایگاه قابل دسترسی جهت مواقع اضطراری باشند.
  • خاموش کننده های مورد نیاز جایگاه دارای تاییدیه مربوطه باشند.
  • ابتدا و انتهای هر یک از سکوهای عرضه سوخت یک دستگاه خاموش کننده پودر و گاز 6 کیلوگرمی نصب شده باشد.
  • در محوطه مخازن سوخت خاموش کننده پودر و گاز 12 کیلوگرمی وجود داشته باشد.
  • در ورودی بخش اداری یک دستگاه خاموش کننده پودر و گاز 6 کیلویی و یک دستگاه co2 شش کیلویی وجود داشته باشد.
  • به فاصله حداقل 2/5 متر از تابلوهای برق اصلی و فرعی دو دستگاه خاموش کننده co2 شش کیلویی وجود داشته باشد.
  • در فاصله حداقل 8 متری پمپ های نشان دهنده و محل استقرار تانکر حمل سوخت خاموش کننده پودر و گاز چرخدار 50 کیلوگرمی وجود داشته باشد.
  • در کنار اتاق برق و یا تابلو برق اصلی یک دستگاه خاموش کننده co2 چرخدار 30 کیلوگرمی وجود داشته باشد.
  • کپسولها دارای تاریخ انقضاء شارژ باشند.

3-6- ضوابط مربوط به سیستم های اعلام و اطفاء حریق

  • جایگاه مجهز به سیستم اعلام حریق خودکار باشد.
  • جایگاه مجهز به سیستم اطفاء حریق خودکار از نوع فوم باشد.
  • جایگاه انتقال سوخت مجهز به شبکه اسپرینکلر فوم با پوشش دهی کامل محدوده مخازن باشد.
  • فاصله هر کارگر تا شاستی دستی اعلام حریق کمتر از 30 متر باشد.
  • آیا جعبه آتش نشانی (Fire box) با پوشش دهی مناسب در ساختمان اداری نصب شده باشد.
  • سوییچ قطع کننده برق مخصوص افراد آتش نشان در جایگاه وجود داشته باشد.

3-7- سایر ضوابط متفرقه

  • در محل جایگاه تابلوهای عدم استعمال دخانیات و علائم هشدار دهنده نصب شده باشد.
  • پرسنل جایگاه از لباسهای نخی ضد جرقه و کفشهای بدون میخ و ایمن استفاده نمایند.
  • به تعداد کافی سطل شن در جایگاه وجود داشته باشد.
  • تابلو عدم استفاده از تلفن همراه در جایگاه نصب شده باشد.
  • ماسه و سایر مواد جذب کننده که برای خشک کردن ، نشت و یا ریزش به کار می روند در جایی امن و دور از منابع احتراق قرار گرفته باشند.
  • کروکی مسیر لوله کشی ها و شیر فلکه و مخازن سوخت تهیه و در اختیار سازمان آتش نشانی قرار گیرد.
  • نتیجه گیری

در این تحقیق ابتدا در خصوص ضرورت دست یابی به ضوابط و مقرراتی برای جلوگیری از وارد شدن آثار زیست محیطی ناشی از جایگاه های سوخت به اماکن شهری مواردی بیان شد. سپس تحقیقات صورت گرفته در این زمینه و مطالعات موجود در این بحث تا حدودی بیان شدند.
سپس در ادامه با بیان ضوابطی در این خصوص، تلاش شده است نا ایمنی های موجود در خصوص احداث جایگاه های سوخت در سطح شهر شیراز به حداقل خود برسد.
این موارد در زمینه های مختلفی از جمله مربوط به تصرفات و خروج اضطراری، حریم های لازم در خصوص احداث جایگاه، بررسی تاسیسات موجود در جایگاه های سوخت، تجهیزات اطفایی مورد نیاز و … بودند.
منابع
حسنی ا.، سجادی گ.، (1388). ” بررسی آلودگی‌های ناشی از پمپ بنزین های سطح شهر تهران بر روان آب های سطحی اطراف پمپ بنزین ها” ، فصلنامه علوم و تکنولوژی محیط زیست، مقاله 15، دوره 11، شماره 4.
محمدسیدی ب.، بدو ک.، (1393). ” بررسی نحوه انتشار آلاینده‌های هیدروکربنی ناشی از نشت از یک پمپ بنزین” ، پایان نامه، دانشگاه ارومیه، دانشکده مهندسی.
ولی پوری م.، بهرامی م.، (1393). ” مکان يابي پمپ بنزين هاي شهر بروجرد با استفاده از سيستم اطلاعات جغرافيايي (GIS) ” ، فصل نامه جغرافيايي چشم انداز زاگرس، دوره 6، شماره 20.
NFPA 30A, Code for Motor Fuel Dispensing Facilities and Repair Garages. Edition 2018.12.11
NFPA 52, Vehicular Natural Gas Fuel Systems Code. Edition 2018.

اشتراک:

درباره نویسنده

نظرات بسته اند

برچسب‌ها : % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % %
Call Now Button