بررسی کیفیت میکروبی آب آشامیدنی روستاهای منطقه انزل از توابع شهرستان ارومیه – روزبه اسکندری، لطف الله اسماعیلی، مبین کاظمی کیا

0

کیفیت میکروبی آب یکی از عوامل مهم محیطی موثر بر سلامت می باشد زیرا آب حاوی میکرو ارگانیسمهای بیماریزا(پاتوژن) می باشد که موجب شیوع بیمارهای منتقله از آب در میان مصرف کنندگان می شود. کمیت ناکافی، کیفیت نامناسب آب آشامیدنی و بهسازی ضعیف از جمله اصلی ترین علل بروز و شیوع مرگ و میر در دنیا می باشند. بطور کلی آب آشامیدنی سالم نمی بایست دارای خطر عفونی باشد یا نباید حاوی غلظت های غیر قابل قبول مواد شیمیایی خطرناک برای سلامت باشد و می بایست از لحاظ زیبایی شناختی برای مصرف کننده قابل پذیرش باشد.

گسترش خطر میکروبی آب با آلودگی مدفوعی انسان و حیوان مرتبط است و تخلیه فاضلاب در محیط های آبی، منبع اصلی میکروارگانیسمهای مدفوعی بویژه پاتوژن ها در آب شرب می باشد. این مطالعه از نوع توصیفی مقطعی می باشد که با هدف بررسی و مقایسه با استاندارد، کیفیت میکروبی آب شرب در شبکه توزیع تعدادی از روستاهای منطقه انزل شهرستان ارومیه براساس پارامترهای کل کلیفرم (TC) کلیفرم مدفوعی (FC) اشرشیاکلی (E.coli)و شمارش میکروبی هتروتروفیک (HPC) صورت گرفته.

میانگین و انحراف معیار کلر باقیمانده آب به ترتیب برابر 0.4و0.32 میانگین و انحراف معیار دمای آب به ترتیب برابر18.7و4.05، میانگین و انحراف معیار PH به ترتیب برابر 7.3و0.22 می باشد میانگین و انحراف معیار پارامترهای کل کلیفرم و کلیفرم مدفوع و اشرشیا کلی هر سه مساوی و به ترتیب برابر صفر و0.13 می باشد در واقع از کل نمونه های مورد سنجش فقط دو مورد آلوده و بقیه موارد بدون آلودگی میکروبی بودند. که نشانگر وضعیت مطلوب آب آشامیدنی از نظر میکروبی در منطقه می باشد.

کلمات کليدي:آب، کلیفرم، اشرشیاکلی، شمارش میکروبی هتروتروفیک،

 

  • مقدمه

آب یکی از مهمترین ترکیبات در محیط زیست می باشد و ارتباط مستقیمی بین کیفیت آب با محیط وجود دارد آلودگی آب به یک معنا، تغییر عامل های تعیین کننده کیفیت آب به مقادیر بیش از حدود تعیین شده در کاربری تعریف شده آب است، Martin(1990)Holdgate آلودگی را در مفهوم عام آن چنین تعریف کرده است: مواد و یا انرژی ناشی از فعالیتهای انسانی یا رخدادهای طبیعی که برای انسان و دیگر موجودات زنده زیان آور بوده، سبب تداخل در اکوسیستم و تخریب اموال و دارایی ها شده و یا در استفاده های مجاز (قانونی) از محیط وقفه ایجاد کند.

کیفیت میکروبی آب یکی از عوامل مهم محیطی موثر بر سلامت می باشد زیرا آب حاوی میکروارگانیسمهای بیماریزا(پاتوژن)، موجب شیوع بیمارهای منتقله از آب در میان مصرف کنندگان می شود.(پیر صاحب و همکاران،1392)، (قنادی،1380).تامین آب آشامیدنی سالم یکی از هشت جزء مصوب کنفرانس بین المللی بهداشت در آلما آتا سال 1978 بود.

سازمان جهانی بهداشت گزارش نموده است در سال 2005 حدود 1.6 میلیون کودک زیر 5سال (بطور متوسط4500 کودک در روز) در اثر آب ناسالم و بهداشت ناکافی جان خود را از دست داده اندودر سال 2008 میزان مرگ و میر مرتبط با بیماریهای منتقله آب بیش از 5 میلیون نفر درسال بوده است.

بر این اساس کمیت ناکافی، کیفیت نامناسب آب آشامیدنی و بهسازی ضعیف از جمله اصلی ترین علل بروز و شیوع مرگ و میر در دنیا می باشند. (پیر صاحب و همکاران،1392، حیدری و همکاران ،1389)

سابقه جستجوی میکروبها در آب از سال 1774 و در پی اثبات ارتباط شیوع بیماری وبا و حصبه با آب، تلاش برای شناسایی و تعیین مقدار عامل های بیماریزا در آب آغاز شد؛ اما در عمل به رغم تمهیدهای بسیار، جست وجو و شمارش عامل های بیماریزا در آب، به عنوان آزمونهای رایج و روزانه، به دلیل تعداد اندک عامل های بیماریزا و در نتیجه نیاز به برداشت حجم زیاد نمونه، طول عمر به نسبت کوتاه عامل های بیماریزا در آب و الزام به تکرار نمونه برداری و آزمون در حداقل زمان، نیاز به تجهیزات ویژه و کارکنان مجرب، موجب گردید پژوهشگران در جستجوی یافتن میکروارگانیسمی برآیند که بتواند ضمن برخورداری از ویژگیهای باکتریهای مدفوعی و دارا بودن منشاء گوارشی نشانگر حضور عامل های بیماری زا در آب باشد.

ارزیابی جامع کیفیت میکروبی آب مستلزم بررسی تمام پاتوژن هایی است که پتانسیل عفونت انسان را دارند. این پاتوژن ها می توانند به گروه های باکتری ها، پروتوزوا و ویروس ها تقسیم شوند.از عمده میکرو ارگانیسمهایی که بررسی و مطالعه آن حائز اهمیت است شامل : سالمونلا تیفی عامل بیماری تب حصبه، شیگلا دیسانتری عامل اسهال خونی، اشرشیا کلی و کمپیلو باکتر عامل التهاب معده و روده و ویروسهای هپاتیت A عامل عفونت هپاتیتی، پلیو عامل فلج اطفال، انواع تک یاخته ها و سایر میکروارگانیسمهای خانواده انترو باکتریاسه می باشند.

(قنادی،1380) مشکلات و هزینه های مرتبط با تست تک تک پاتوژن ها، عموما منجر به استفاده از ارگانیسمها با منشاء روده ای به عنوان اندیکاتور جهت برآورد و تعیین سرنوشت پاتوژن های روده ای در محیط می شوند سرانجام گروه کلیفرم ها که اغلب و نه تمامی  ویژگیهای باکتری شاخص را دارد، به عنوان مشخصه آلودگی آب به مدفوع حیوانات خونگرم برگزیده شد. وجود باکتریهای شاخص در آب به معنی حضور میکروارگانیسمهای بیماری زا می باشد.

بطور کلی آب آشامیدنی سالم نمی بایست دارای خطر عفونی باشد یا نباید حاوی غلظت های غیر قابل قبول مواد شیمیایی خطرناک برای سلامت باشد و می بایست از لحاظ زیبایی شناختی برای مصرف کننده قابل پذیرش باشد. گسترش خطر میکروبی آب با آلودگی مدفوعی انسان و حیوان مرتبط است و تخلیه فاضلاب در محیط های آبی، منبع اصلی میکروارگانیسمهای مدفوعی بویژه پاتوژن ها در آب شرب می باشد. (پیر صاحب و همکاران،1392)

از معیارهای اولویت دار سازمان جهانی بهداشت پایش مداوم آب شرب از نظر میکروب شناختی است. که بایستی از منابع آب متناسب با جمعیت، نمونه برداری و آزمایشات میکروبی صورت گیرد. ارزیابی کیفیت میکروبی آب شرب می تواند به حفاظت از مصرف کنندگان از بیماریهایی که بعلت مصرف آب منتقل می شوند، کمک کند. این مسئله امروزه یکی از مهمترین چالش های پیش روی مدیریت کیفیت آب می باشد. (الماسی و همکاران، 1392)

اگرچه کل کلیفرم ها به طور وسیعی به عنوان اساس ارزیابی کیفیت آب آشامیدنی مورد استفاده قرار گرفته است، اما توانایی آن ها در بقا در محیط یا در سیستم توزیع آب آشامیدنی، آنها را به عنوان یک شاخص غیر قابل اعتماد آلودگی مدفوعی معرفی می کند. شمارش بشقابی هتروتروفیک یا HPC نیز اندیکاتوری برای کیفیت عمومی آب در داخل سیستم توزیع در نظر گرفته می شود(حیدری و همکاران، 1389)؛ و در موارد ذیل کاربرد دارد:

ارزیابی کار آمدی فرآیندهای تصفیه آب (انعقاد، گندزدایی)

کنترل کیفیت میکروبی آب تصفیه شده در مخازن و شبکه تعیین نیاز و یا عدم نیاز به شست و شوی شبکه و مخزن

تعیین کار آمدی شست و شوی شبکه و مخزن

تعیین وقوع و میزان رشد میکروبی در تاسیسات

تعیین احتمال وقوع رشد مجدد در شبکه توزیع

تعیین کیفیت آبهای بطری شده .

مطابق استاندارد ایران (آب آشامیدنی- ویژگیهای میکروبیولوژی)، نتیجه آزمایش باکتریولوژیک کلیه آبهای آشامیدنی، آب تصفیه شده برای سیستم توزیع باید از نظر کلیفرم مدفوعی منفی باشد. با توجه به اینکه کیفیت میکروبی آب در شهر و روستا متاثر از عوامل زیادی از قبیل نوع منبع (چشمه، چاه، رودخانه)، بهسازی منابع، ذخیره آب در مخازن، نوع و قدمت شبکه انتقال و توزیع، شرایط جغرافیایی، نزدیکی به منابع آلاینده می باشد، مطلوب بودن پارامترهای میکروبی بسیار حائز اهمیت است.

در جوامع روستایی به دلیل عدم توسعه یافتگی، پایین بودن سطح بهداشت و منابع نامطمئن کودکان بیشتر در معرض بیماریهای منتقله از آب می باشند.(الماسی و همکاران، 1392) (پیر صاحب و همکاران،1392)

تحقیقات زیادی در زمینه کیفیت میکروبی آب آشامیدنی در کشورمان انجام شده است. در تحقیقی که سید مسعود هاشمی و همکاران سال 1390 در خصوص تعیین میزان آلودگی کلیفرم مدفوعی منابع آب برخی روستاهای شهرستان ساری انجام داده اند مشخص شده است که میزان آلودگی مدفوعی آب چاه های مورد مطالعه خیلی زیاد است و کیفیت میکروبیولوژیکی مطابق استاندارهای آب شرب سازمان جهانی بهداشت نمی باشد، بنابراین نوشیدن مصرف آب این چاه های خانگی می تواند سلامت مصرف کنندگان را تهدید کند.

در تحقیقی که توسط محسن حیدری و همکاران در بررسی کیفیت میکروبی آب آشامیدنی روستاهای شهرستان کاشان صورت گرفته است نتایج حاصله بیانگر آن است که وضعیت روستاهای تحت پوشش آب و فاضلاب از لحاظ آلودگی مدفوعی بسیار عالی است، ولی برای روستاهای غیر تحت پوشش شرایطی نامناسب حاکم است. (حیدری و همکاران ،1389)

در بررسی صورت گرفته بر روی پارامترهای شیمیایی و میکروبی نمونه های آب ارسالی به آزمایشگاه آب و مواد غذایی نزاجا  4.9 نمونه ها از نظر کلی فرم و 2.9 آنها از نظر ایکولای مثبت بودند و در هیچکدام از نمونه ها انگل یا تک یاخته مشاهده نگردیده و در مجموع کیفیت آبهای مورد بررسی رضایت بخش بوده است .(کوهیان و همکاران، 1390)

2-مواد و روشها

این مطالعه از نوع توصیفی مقطعی می باشد که با هدف بررسی و مقایسه با استاندارد، کیفیت میکروبی آب شرب در شبکه توزیع تعدادی از روستاهای منطقه انزل شهرستان ارومیه براساس پارامترهای کل کلیفرم (TC) کلیفرم مدفوعی (FC) اشرشیاکلی (E.coli)و شمارش میکروبی هتروتروفیک (HPC) صورت گرفته. بخش انزل از توابع شهر ارومیه در استان آذربایجان غربی است که از طرف جنوب به بخش نازلو از شمال به شهرستان سلماس از شرق به دریاچه ارومیه و از غرب به بخش صومای برادوست منتهی می شود مساحت این بخش 647 کیلومتر مربع میباشد.

استریل نمودن ظروف، نمونه برداری و حمل و نقل و نگهداری نمونه ها براساس استاندارد شماره 4028موسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران و استاندارد متد و انجام آزمایشات بر اساس راهنمای روشهای استاندارد آزمایشهای آب و فاضلاب ویرایش بیستم صورت گرفت.و بر این اساس جهت نمونه برداری میکروبی، از ظروف شیشه ای استریل حاوی تیوسولفات سدیم استفاده شد.

نمونه ها در مجاورت یخ جهت انجام آزمایشات بلافاصله به آزمایشگاه منتقل گردیدند PH و کلر آزاد باقیمانده در محل نمونه برداری سنجش گردید جهت سنجش PH از کیت و معرف فنل رد و جهت سنجش کلر آزاد باقیمانده نیز از کیت کلر سنج و معرف DPD استفاده گردید.با توجه به اینکه جمعیت روستاهای منطقه کمتر از 5000 نفر می باشد از هریک از روستاها در طول هر ماه یک نمونه گرفته شده و نمونه گیری ها اغلب از انتهای شبکه و به مدت 6ماه از فروردین تا شهریور ماه سال 94  صورت گرفته است.

3-بحث و نتایج

  فراسنجهای آماری میانگین، حداقل، حداکثر، انحراف معیار و واریانس پارامترهای میکروبی، دما، کلر باقیمانده، PH  در جدول شماره 1 ارائه شده است. میانگین و انحراف معیار کلر باقیمانده آب به ترتیب برابر 0.4و0.32 میانگین و انحراف معیار دمای آب به ترتیب برابر18.7و4.05، میانگین و انحراف معیار PH به ترتیب برابر 7.3و0.22 می باشد؛ میانگین و انحراف معیار پارامترهای کل کلیفرم و کلیفرم مدفوع و اشرشیا کلی هر سه مساوی و به ترتیب برابر صفر و0.13 می باشد در واقع از کل نمونه های مورد سنجش فقط دو مورد آلوده بودند و بقیه موارد بدون آلودگی میکروبی بودند؛ میانگین و انحراف معیار HPC نیز به ترتیب برابر 76.8و366 می باشد که از بین کل نمونه های مورد سنجش صدو ده مورد زیر100و هشت مورد مابین 100و 500و دو مورد بالاتر 500 می باشند .

 جدول1:فراسنجهای آماری داده های شیمیایی نمونه های آب منطقه نازلو در طول سال 93

انحراف معیار میانگین حداکثر حداقل فراسنج
0.32 0.4 1 0 کلر باقیمانده
4.05 18.7 28.1 11.8 دما
0.22 7.3 7.4 6.8 PH
366.4 76.8 3600 1 HPC
0.13 0 1 0 کل کیفرم
0.13 0 1 0 کلیفرم مدفوعی
0.13 0 1 0 اشرشیا کلی

 

در جدول شماره 2 میانگین ماتریس همبستگی بین کلر باقیمانده و سایر آیتمهای میکروبی را نشان می دهد و جدول شماره 3 ماتریس همبستگی بین PH و آیتمهای مربوطه را نشان می دهد.که میزان همبستگی HPC با کلر باقیمانده برابر 0.18- و بین PHبرابر 0.06 می باشد.

ضریب همبستگی در بین کل کلیفرم ، اشرشیا کلی، کلیفرم مدفوعی با کلر باقیمانده برابر 0.14- و با PHبرابر 0.04 می باشد. جدول شماره 4 نشانگر میانگین پارامترهای های اندازه گیری شده بر مبنای کد ایستگاه می باشد. و نمودار شماره 1 نشانگر میانگین HPC بر مبنای ایستگاه می باشدکه فقط در ایستگاه شماره 17 میانگین آن بالاتر از 500 می باشد و در ایستگاه شماره 12 بالای 100 در مابقی ایستگاه ها میانگین HPC پایین تر از 100 می باشد .

 

جدول2: ماتریس همبستگی بین کلر باقیمانده وسایر آیتمهای میکروبی به شرح ذیل می باشد.

F.coli E.coli T.coliform HPC
0.14- 0.14- 0.14- 0.18 –

جدول3: ماتریس همبستگی بین PHوسایر آیتمهای میکروبی به شرح ذیل می باشد.

F.coli E.coli T.coliform HPC
0.04 0.04 0.04 0.06

 

جدول4: میانگین مقادیر پارامترهای اندازه گیری شده در ایستگاه های مختلف بر اساس کد ایستگاه

دما pH کلر باقیمانده E.coli F.coli T.coli HPC شماره منبع
18.6 7.4 0.6 0 0 0 15.3 1
18.6 7.4 0.6 0 0 0 11.2 2
19.5 7.3 0.6 0 0 0 16.3 3
16.7 7 0.5 0 0 0 10.5 4
18.3 7.2 0.7 0 0 0 21.2 5
18.7 7.3 0.6 0 0 0 47.5 6
18.6 7.2 0.4 0 0 0 78 7
18.5 7.3 0.4 0 0 0 19.3 8
19.2 7.3 0.5 0 0 0 8.3 9
18.9 7.4 0.4 0 0 0 15.3 10
16.5 7.2 0.6 0 0 0 13.3 11
20 7.5 0.5 0 0 0 314.3 12
19.7 7.4 0 0 0 0 48.3 13
18.1 7.4 0.2 0 0 0 20.2 14
18.2 7.5 0.2 0.2 00.2 0.2 41.8 15
17.9 7.2 0.7 0 0 0 15.8 16
20.2 7.5 0.5 0 0 0 625.8 17
18.6 7.4 0.3 0.2 0.2 0.2 72.5 18
18.9 6.9 0.3 0 0 0 62.7 19
19.8 7.5 0 0 0 0 77.5 20

نتيجه­ گيري

بر اساس استاندارد آب آشامیدنی ایران کلیه آب های آشامیدنی باید فاقد باکتری شاخص اشرشیاکلی گرما پای باشد و ورود این باکتریها نشان دهنده ناکافی بودن فرآیند تصفیه، همچنین آلودگی متناوب و اخیر با مدفوع انسان و حیوان می باشد. بر این مبنا تنها در 1.6 درصد از نمونه های مورد آزمایش (دو مورد) کلی فرم و اشرشیا مشاهده گردیده است.

بر طبق اعلام سازمان حفاظت محیط زیست ایالات متحده (EPA) حداکثر تعداد مجاز HPC  در شبکه توزیع   CFU/100ml 500 است و در صورتی که این مقدار به 1500 کلنی در هر میلی لیتر فزونی یابد، نشانة نقص در تأسیسات آبرسانی و به احتمال زیاد نیاز به شستشوی شبکه و مخزن است؛ که در میانگین نمونه های مورد آزمایش فقط یک مورد بالاتر از 500 می باشد.

در نهایت مطالعه حاضر نشانگر آن است که روستاهای تحت پوشش شرکت آب و فاضلاب روستایی در منطقه انزل از کیفیت میکروبی مناسبی برخورداراندکه علت اصلی آن می تواند بهسازی مناسب شبکه های توزیع آب ، کنترل و کلر زنی مناسب باشد.

 

منابع

الماسی علی ،اسدی فاطمه، بررسى تأثير وجود شبكه توزيع آب آشاميدنى در ميزان مطلوبيت كيفيت ميكروبى و وضعيت كلرزنى آن در اجتماعات كوچك – مطالعه موردى: روستاهاى استان كرمانشاه، فصلنامه بهداشت در عرصه-دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي-دانشكده بهداشت، دوره ۱، شماره ۲، تابستان ۱۳۹۲ ، صفحات ۱۷ تا ۲

پیر صاحب مقداد،مرادی مسعود،بررسى ارتباط كيفيت ميكروبى آب آشاميدنى و شيوع مقطعى بيماريهاى مرتبط با آن – مطالعه موردی شهرستان کنگاور (1385-1389)،  فصلنامه بهداشت در عرصه، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، دانشکده بهداشت،دوره1،شماره2،تابستان 1392،صفحات 9-16

حیدری محسن، مصداقی نیا علیرضا،بررسی کیفیت میکروبی آب آشامیدنی روستاهای شهرستان کاشان و نقش شرکت آب و فاضلاب روستایی در بهبود آن،مجله تحقیقات نظام سلامت ،سال ششم ،1389،صفحات 898،906

قنادی مجید ، معیارها و رهنمودهای تحلیل کیفیت میکروبی آب آشامیدنی ، نشریه: آب‌ و محیط زیست،شماره نشریه: 49 – 48، 1380، صفحات 4تا 10

کوهیان کیوان و همکاران، بررسي پارامترهاي ميكروبي و شيميايي نمونه هاي آب ارسالي به آزمايشگاه مواد غذايي اداره بهداشت و درمان نزاجا در سال 1389، فصلنامه پرستار و پزشك در رزم، شماره چهاردهم تابستان 1390،صفحات 16الی 18

اشتراک:

درباره نویسنده

نظرات بسته اند

برچسب‌ها : % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % %
Call Now Button