ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﺆﺛﺮ ﺑﺮ آﻟﻮدﮔﯽ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ اﯾﺮان ﻃﯽ دوره 1392- 1353

0

ﻣﺤﯿﻂ

ﻣﺤﻤﺪﺣﺴﯿﻦ ﻣﻬﺪوي ﻋﺎدﻟﯽ- ﯾﺪاﻟﻪ دادﮔﺮ

ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ آسیب‌های ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺘﯽ ﻧﺎﺷﯽ از ﺑﺨﺶ اﻧﺮژي در روﻧﺪ ﺣﺮﮐﺖ ﺟﻬﺎﻧﯽ ﺑﻪ ﺳﻮي ﺗﻮﺳﻌﻪ ﭘﺎﯾﺪار، ﺿﺮوري اﺳﺖ. ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ، ﺗﻌﯿﯿﻦ اﺛﺮﮔﺬاري ﻋﻮاﻣـﻞ ﻣﺨﺘﻠـﻒ ﺑـﺮ آﻟـﻮدﮔﯽ ﻣﺤـﯿﻂ زﯾﺴﺖ از ﻟﺤﺎظ ﻧﻈﺮي، ﻋﻤﻠﯽ و سیاست‌گذاری در ﺟﻬﺖ رﺷﺪ اﻗﺘﺼﺎدي ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ ﺑﺎ اﻫـﺪاف ﺗﻮﺳـﻌﻪ ﭘﺎﯾﺪار اﺟﺘﻨﺎب ﻧﺎﭘﺬﯾﺮ اﺳﺖ. از اﯾﻦ روي اﯾﻦ ﻣﻘﺎﻟﻪ ﺑﻪ ﺑﺮرﺳﯽ ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﺆﺛﺮ ﺑﺮ آﻟﻮدﮔﯽ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ اﯾﺮان ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ دو دﯾﺪﮔﺎه اﻗﺘﺼﺎدي-اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ و ﻓﺮاﺳﻨﺞ ﻫﺎي اﻗﻠﯿﻤــﯽ و ﺑــﺎ اﺳــﺘﻔﺎده از داده‌های 1353-1392 و ﺑــﻪ روش ﮔﺸــﺘﺎورﻫﺎي ﺗﻌﻤﯿﻢ ﯾﺎﻓﺘﻪ (GMM) می‌پردازد. ﻧﺘـﺎﯾﺞ ﻣﻄﺎﻟﻌـﻪ ﺣـﺎﮐﯽ از آن است ﮐـﻪ اﺛـﺮ ﻣﺘﻐﯿﺮﻫﺎي رﺷﺪ اﻗﺘﺼﺎدي، درﺟﻪ ﺗﺮاﮐﻢ، ﻣﺼﺮف اﻧﺮژي و ﺗﻌﺪاد ﺧﻮدروﻫﺎ ﺑﺮ آﻟﻮدﮔﯽ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ ﻣﺜﺒﺖ و ﻣﻌﻨﺎدار اﺳﺖ. اﻣﺎ درﺟﮥ باز بودن اﻗﺘﺼﺎد ﮐﺸﻮر، درﺟﻪ ﺣﺮارت و ﻣﯿﺰان ﺑﺎرﻧﺪﮔﯽ ﺑﺎ ﻣﯿﺰان آﻟﻮدﮔﯽ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ راﺑﻄﻪ ﻣﻨﻔﯽ و ﻣﻌﻨﯽ دار داﺷﺘﻪ اﺳﺖ.

1- ﻣﻘﺪﻣﻪ

ﻃﯽ دهه‌های اﺧﯿﺮ، ﻣﺴﺎﺋﻞ زیست‌محیطی از جنبه‌های ﻣﺨﺘﻠﻔﯽ ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ. از دﻫـﻪ 1960 ﺗﻮﺟـﻪ ﺑـﻪ ﻣﺴـﺎﺋﻞ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺘﯽ آﻏﺎز ﺷﺪ و ﺗﻤﺮﮐﺰ ﻋﻤـﺪه آن‌ها ﺑـﺮ آلودگی‌های ﺻﻨﻌﺘﯽ، ﺑـﻪ دﻟﯿـﻞ رﺷـﺪ روزاﻓـﺰون اﻗﺘﺼـﺎدﻫﺎي ﺻـﻨﻌﺘﯽ ﺑـﻮد (ﻫﻮﻟﯿﻨﮕﺮ 8:2008،1). در اواﺧـﺮ دﻫـﻪ 1970 ﻣـﯿﻼدي ﻣﺴـﺎﺋﻞ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺗﺠﺎرت و ﻣﺤـﯿﻂ زﯾﺴـﺖ 2 اوج ﮔﺮﻓـﺖ و ﻃﺮﻓـﺪاران ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ در اﻋﺘﺮاض ﺑﻪ وﺿﻌﯿﺖ اﺳـﻔﻨﺎك زیست‌محیطی ﺣﺎﺻﻞ از ﺗﻮﺳﻌﻪ روزاﻓﺰون ﺗﺠﺎرت، مخالفت‌ها و نشست‌های گسترده‌ای در ﻧﻘﺎط ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺟﻬﺎن ﺗﺮﺗﯿﺐ دادﻧﺪ. ﺑﻪ ﻋﻘﯿﺪه آﻧـﺎن در اﺛﺮ آزادﺳﺎزي ﺗﺠﺎري و اﻓﺰاﯾﺶ ﺻﺎدرات، ﻣﯿﺰان فعالیت‌های اﻗﺘﺼﺎدي و از ﺟﻤﻠﻪ فعالیت‌های آﻻﯾﻨﺪه ﮔﺴﺘﺮش ﯾﺎﻓﺘﻪ و اﺳﺘﻔﺎده از ﻣﻨﺎﺑﻊ و اﻧﺮژي ﺑﻪ ﺷﮑﻞ ﻧﺎﻣﻨﺎﺳﺒﯽ اﻓﺰاﯾﺶ ﭘﯿﺪا می‌کند (ﺧﻠﯿﻞ و اﻧﺎم 3، 2006: 1189).

در بیش‌تر ﮐﺸﻮرﻫﺎ و ﺑﻪ ﺧﺼﻮص ﮐﺸﻮرﻫﺎي در ﺣﺎل ﺗﻮﺳﻌﻪ، رﺷﺪ اﻗﺘﺼﺎدي ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺮﮐﺰ برنامه‌ریزی‌ها ﻗﻠﻤـﺪاد می‌شود ﻣﺘﺄﺳﻔﺎﻧﻪ رﺷﺪ اﻗﺘﺼﺎدي، ﭘﯿﺎﻣﺪﻫﺎي ﻧﺎﮔﻮاري ﺑﻪ ﺧﺼﻮص در زﻣﯿﻨﻪ ﻣﺤـﯿﻂ زﯾﺴـﺖ ﺑـﻪ ﻫﻤـﺮاه داﺷـﺘﻪ اﺳـﺖ، زﯾﺮا ﺑﺴـﺘﺮ بیش‌تر فعالیت‌های اﻗﺘﺼـﺎدي، ﻣﺤـﯿﻂ زﯾﺴـﺖ اﺳـﺖ و در ﺣﻘﯿﻘـﺖ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ و رﺷﺪ اﻗﺘﺼﺎدي در اﺑﺘﺪاﺋﯽ ﺗﺮﯾﻦ ﺳﻄﺢ ﺑﻪ ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ وابسته‌اند. از اﯾـﻦ روي در ﭼﻨـﺪ ﺳـﺎل ﮔﺬﺷـﺘﻪ ﺟﻬـﺎن ﺷـﺎﻫﺪ ﺗﻐﯿﯿﺮات زیست‌محیطی ﺑﺰرگ و ﻧﺎﻣﻄﻠﻮﺑﯽ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ اﻓﺰاﯾﺶ ﻣﯿﺰان اﻧﺘﺸﺎر ﮔﺎزﻫﺎي گلخانه‌ای ﺷﺪه اﺳﺖ. ﮐﺸﻮرﻫﺎي در ﺣﺎل ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺑﺮ ﺳﺮ ﯾﮏ دو راﻫﯽ اﻧﺘﺨﺎب ﻗﺮار دارﻧﺪ. رﺷﺪ ﺳـﺮﯾﻊ اﻗﺘﺼـﺎدي ﺑﺪون ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻋﻮاﻗﺐ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺘﯽ آن، ﯾﺎ اﺗﺨﺎذ راﻫﺒﺮد ﺗﻮﺳـﻌﻪ ﺻﻨﻌﺘﯽ ﭘﺎﯾﺪار ﻣﺒﺘﻨﯽ ﺑﺮ ﺗﻠﻔﯿﻖ ﻣﻼﺣﻈﺎت اﮐﻮﻟﻮژﯾﮑﯽ و اﻗﺘﺼـﺎدي اﻧﺘﺨﺎب را ﺑﺮاي اﯾـﻦ ﮐﺸـﻮرﻫﺎ دﺷـﻮار ﮐـﺮده اﺳـﺖ (ﯾﻬﺪﮔﻮ 4، 1995: 143). ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت اﻧﺠﺎم ﮔﺮﻓﺘﻪ در اﯾﻦ زﻣﯿﻨﻪ ﺳﺒﺐ ﺷﺪه ﺗﺎ فرضیه‌ای ﺑﻪ ﻧﺎم ﻓﺮﺿﯿﮥ ﻣﻨﺤﻨﯽ ﮐﻮزﻧﺘﺲ زیست‌محیطی ﺑﻪ وﺟﻮد آﯾﺪ. ﭘﯿﺶ ﺑﯿﻨﯽ اﯾﻦ ﻓﺮﺿﯿﻪ ﺑﺮ اﯾﻦ اﺳﺎس اﺳﺖ ﮐﻪ در اﺑﺘﺪا اﻓﺰاﯾﺶ درآﻣﺪ ﺳﺮاﻧﻪ ﺳﺒﺐ ِﺗﺨﺮﯾﺐ ﺷﺪﯾﺪ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ می‌شود، اﻣﺎ ﺑﻌـﺪ از ﻃﯽ ﻣﺮاﺣﻞ رﺷﺪ، اﯾﻦ ﺗﺨﺮﯾﺐ ﺷﺮوع ﺑﻪ ﮐﺎﻫﺶ ﺧﻮاﻫﺪ ﮐﺮد. ﭘﺲ اﮔﺮ اﯾﻦ ﻓﺮﺿﯿﻪ درﺳﺖ ﺑﺎﺷﺪ، می‌توان از رﺷﺪ اﻗﺘﺼﺎدي ﺑـﻪ ﻋﻨﻮان ﯾﮏ راه ﺣﻞ ﺑﺮاي ﻣﺸﮑﻼت زیست‌محیطی ﻧﺎم ﺑﺮد، ﯾـﺎ ﺑـﻪ ﺗﻌﺒﯿﺮي دﯾﮕﺮ ﺗﻘﺎﺿـﺎ ﺑـﺮاي ﮐﯿﻔﯿـﺖ ﻣﺤـﯿﻂ زﯾﺴـﺖ، در رﺷـﺪ اﻗﺘﺼﺎدي ﻧﻬﻔﺘﻪ اﺳﺖ (دﯾﻨﺪا و ﮐﻮﻧﺪو 168:2006،6). ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ ﯾﮑﯽ از ارﮐـﺎن ﺑﺴـﯿﺎر ﻣﻬـﻢ ﺣﯿـﺎت و ﺗﻮﺳـﻌﻪ ﻣﺤﺴﻮب می‌شود، زﯾﺮا نقش‌های ﻣﺘﻌﺪدي را ﺑﺮاي اﯾﺠﺎد ﺗﻌـﺎدل در مؤلفه‌های ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺣﯿﺎت ﺑﺎزي می‌کند. اﻣﺎ ﻫـﻢ اﮐﻨـﻮن اﯾـﻦ ﻣﺆﻟﻔﻪ ﺑﻪ دﻟﯿﻞ ﻓﻘﺪان ﻗﻮاﻧﯿﻦ، ﻣﻘﺮرات وﯾﮋه و ﻋﺪم ﺗﻌﺮﯾـﻒ ﻣﺎﻟﮑﯿـﺖ ﺧـﺎص ﺑـﺮاي آن، ﺑـﻪ ﻃـﻮر آزاد و ﻧﺎﻣﺤــﺪود ﻣــﻮرد بهره‌برداری ﻗﺮار می‌گیرد، ﮐﻪ ﻧﺘﯿﺠﮥ آن ﺗﺨﺮﯾﺐ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ و اﯾﺠﺎد آلودگی‌های ﻣﺨﺘﻠـﻒ در اﯾـﻦ ﺣـﻮزه اﺳـﺖ (ﻗﺮﺑـﺎﻧﯽ و ﻓﯿﺮوز زارع، 1387: 15). ﺗﺠﺮﺑﮥ ﺗﻮﺳﻌﻪ اﻗﺘﺼﺎدي در اﯾﺮان ﻧﺸـﺎن می‌دهد ﮐـﻪ ﻧﻘـﺶ دوﻟـﺖ در اﻣـﻮر ﺗﻮﻟﯿـﺪي و سرمایه‌گذاری ﮔﺴﺘﺮده ﺑﻮده اﺳﺖ، به‌گونه‌ای ﮐـﻪ در فعالیت‌های اﻗﺘﺼـﺎدي ﻧﻘﺸﯽ ﺗﻌﯿﯿﻦ ﮐﻨﻨﺪه اﯾﻔﺎ می‌کند. اﯾﻦ اﻣـﺮ ﺳـﺒﺐ ﺷـﺪه اﺳـﺖ ﮐـﻪ دوﻟﺖ ﺑﺎ ﻫﺪف ﺑﺮﻃﺮف ﮐﺮدن ﻧﯿﺎزﻫﺎي ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻪ ﺗﻮﻟﯿﺪ ﮐﺎﻻﻫﺎﯾﯽ ﻣﺒــﺎدرت ورزد ﮐــﻪ در ﻓﺮاﯾﻨــﺪ ﺗﻮﻟﯿــﺪ آن‌ها اﺳـﺘﺎﻧﺪاردﻫﺎي زیست‌محیطی رﻋﺎﯾﺖ ﻧﺸﺪه اﺳﺖ. ﯾﮑﯽ از ﻧﺘﺎﯾﺞ اﯾﻦ برنامه‌ها و سیاست‌ها، اﻓﺰاﯾﺶ آﻟﻮدﮔﯽ ﻫﻮاﺳﺖ، ﮐﻪ ﺑﺎﯾﺴـﺘﯽ ﺑـﺎ اﺑﺰارﻫـﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ آن را ﮐﺎﻫﺶ داد. ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑـﻪ اﻫﻤﯿـﺖ آﻟـﻮدﮔﯽ ﻣﺤـﯿﻂ زﯾﺴﺖ، در ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﺣﺎﺿﺮ ﺑﻪ ﺑﺮرﺳﯽ ﻋﻮاﻣـﻞ ﻣـﺆﺛﺮ ﺑـﺮ آن از دو دﯾﺪﮔﺎه اﻗﺘﺼـﺎدي – اجتماعی و ﻓﺮاﺳـﻨﺞ ﻫﺎي اﻗﻠﯿﻤﯽ ﭘﺮداﺧﺘﻪ می‌شود.

2- ﺗﻐﯿﯿﺮات آب‌وهواﯾﯽ: از ﭘﺮوﺗﮑـﻞ ﮐﯿﻮﺗـﻮ تا پاریس

ﺗﻐﯿﯿﺮ آب‌وهوا ﺑﺎ ﻣﺴﺌﻠﻪ وﺟﻮد ﮔﺎزﻫﺎي گلخانه‌ای در اﺗﻤﺴـﻔﺮ ﮔﺮه ﺧﻮرده اﺳﺖ (ﯾﺎﻣﯿﻦ و دﭘﻠﯿﺞ 3، 173:2004). ﻣﺬاﮐﺮات ﺑﺮاي اﻟﺤﺎق ﭘﺮوﺗﮑﻠﯽ ﺑﻪ ﮐﻨﻮاﻧﺴـﯿﻮن ﺗﻐﯿﯿﺮات آب‌وهوا در ﺳـﺎل 1995، ﭘﺲ از اوﻟﯿﻦ ﮐﻨﻔـﺮاﻧﺲ اﻋﻀﺎ آﻏﺎز ﺷﺪ. دﺳـﺘﻮراﻟﻌﻤﻞ ﺑﺮﻟﯿﻦ در اوﻟﯿﻦ ﻧﺸﺴﺖ ﮐﻨﻔﺮاﻧﺲ اﻋﻀﺎ، ﮔﺮوه وﯾﮋه دﺳـﺘﻮراﻟﻌﻤﻞ ﺑﺮﻟﯿﻦ را ﺑـﻪ ﻣﻨﻈـﻮر ﺗﺪوﯾﻦ ﭘﺮوﺗﮑـﻞ اﻟﺤﺎﻗﯽ اﯾﺠـﺎد ﮐﺮد. در ﮐﻨﻔﺮاﻧﺲ ﺳﻮم در ﮐﯿﻮﺗﻮي ژاﭘﻦ ﻣﺘﻦ ﭘﺮوﺗﮑـﻞ ﮐﯿﻮﺗـﻮ 5 در ﺳـﺎل 1997، ﺑﻪ اﺗﻔﺎق آرا ﺗﺼﻮﯾﺐ و در ﺳﺎل 2005، ﻗﺪرت اﺟﺮاﯾﯽ ﭘﯿﺪا ﮐﺮد. در ﭘﺮوﺗﮑﻞ ﮐﯿﻮﺗﻮ ﺗﻌﻬﺪات و روش‌های انعطاف‌پذیر ﺟﻬﺖ ﮐﺎﻫﺶ ﻧﺸﺮ آﻟﻮدﮔﯽ ﻣﺪﻧﻈﺮ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ.

                                           

اﻟﻒ) ﺗﻌﻬﺪات دولت‌های ﻋﻀﻮ

ﭘﺮوﺗﮑﻞ ﮐﯿﻮﺗﻮ ﺗﻌﻬﺪات ﻣﺨﺘﻠﻔﯽ را وﺿﻊ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ ﮐﻪ ﻗﺴﻤﺖ عمده آن ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﮐﺸﻮرﻫﺎي ﻋﻀﻮ ﺿﻤﯿﻤﻪ ﯾﮏ اﺳﺖ. دو ﻣﺎده از ﭘﺮوﺗﮑـﻞ ﻧﯿﺰ ﺑـﺮاي ﮐﺸــﻮرﻫﺎي ﻋﻀـﻮ ﺿـﻤﯿﻤﻪ دو و ﮐﻠﯿــﮥ ﮐﺸﻮرﻫﺎي ﻋﻀﻮ الزام‌آور اﺳﺖ. در ماده 10 اقدام‌هایی ﺑـﻪ اﯾـﻦ ﺷﺮح در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ: 1- ﺗﻨﻈﯿﻢ برنامه‌هاي ﻣﻠـﯽ ﯾـﺎ در ﺻﻮرت اﻗﺘﻀﺎ منطقه‌ای ﻣﻘﺮون ﺑﻪ ﺻﺮﻓﻪ ﺑـﺮاي ارﺗﻘـﺎي ﮐﯿﻔﯿـﺖ ﻋﻮاﻣﻞ ﮐﺎﻫﺶ ﻧﺸﺮ آﻟﻮدﮔﯽ؛ 2- ارﺗﻘﺎي اﻟﮕﻮﻫﺎي ﻣﺆﺛﺮ ﺗﻮﺳﻌﻪ؛ 3- ﻫﻤﮑﺎري ﻋﻠﻤﯽ و ﻓﻨﯽ در تحقیق‌ها و ﺣﻔﻆ و ﺗﻮﺳﻌﻪ نظام‌های ﻧﻈـﺎرﺗﯽ؛ 4- ﺗﻮﺳـﻌﻪ و اﺟﺮاي برنامه‌های آﻣﻮزﺷﯽ، ﺗﺮﺑﯿﺖ ﮐﺎرﺷﻨﺎﺳﺎن، ﺗﻘﻮﯾﺖ ﻇﺮﻓﯿﺖ ﺳﺎزي ﻣﻠﯽ و دﺳﺘﺮﺳﯽ ﺑﻪ اﻃﻼﻋﺎت؛ 5- اﻧﺘﻘﺎل ﻣﺆﺛﺮ فناوری‌های بی‌خطر از ﻧﻈـﺮ ﻣﺤـﯿﻂ زﯾﺴـﺘﯽ.

دﺳﺘﺎورد عمده ﭘﺮوﺗﮑﻞ ﮐﯿﻮﺗﻮ ﺗﻌﻬﺪ ﮐﺸﻮرﻫﺎي ﻋﻀﻮ ﺿـﻤﯿﻤﮥ ﺑﻪ ﮐﺎﻫﺶ ﮐﻤﯽ اﻧﺘﺸـﺎر ﮔﺎزﻫﺎي گلخانه‌ای و ﯾﮏ ﭼـﺎرﭼﻮب زﻣﺎﻧﯽ ﺑﺮاي ﻧﯿﻞ ﺑﻪ آن ﺑﻮد. ﺑﺮ اﯾﻦ اﺳﺎس، ﮐﺸﻮرﻫﺎ ﺑﺎﯾـﺪ اﻧﺘﺸـﺎر ﮔﺎزﻫﺎ در ﺳﻄﺢ ﺟﻬﺎﻧﯽ را ﺑﻪ ﻣﯿﺰان ﺣﺪاﻗﻞ 5 درﺻﺪ زﯾـﺮ ﻣﯿـﺰان اﻧﺘﺸﺎر ﺳﺎل 1990، در دوره ﺑﯿﻦ 2008 ﺗﺎ 2012، ﺑﺮﺳﺎﻧﻨﺪ. از ﻃﺮﻓﯽ دﯾﮕﺮ، ﻫﺮﮐﺪام از اﯾﻦ ﮐﺸﻮرﻫﺎ ﺑﺎﯾﺪ سیاست‌ها و اقدام‌هایی را در اﻧﻄﺒﺎق ﺑﺎ اوﺿﺎع و اﺣﻮال ﻣﻠﯽ ﺧﻮد اﺗﺨﺎذ ﮐﻨﻨﺪ. ﻓﻬﺮﺳﺘﯽ از اقدام‌های ﻣﻬﻤﯽ ﮐﻪ ﺑﺎﯾﺪ اﻧﺠـﺎم ﺷـﻮد عبارت‌اند از اﻓﺰاﯾﺶ بهره‌وری اﻧﺮژي، ﺣﻔﺎﻇﺖ و اﻓﺰاﯾﺶ چاهک‌ها، ﺗﺮﻏﯿـﺐ اﺷﮑﺎل ﭘﺎﯾﺪار ﮐﺸﺎورزي ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر ﻧﯿﻞ ﺑﻪ محدودیت‌های ﮐﻤـﯽ اﻣﺎ ﺗﻌﻬﺪات ﮐﺸﻮرﻫﺎي ﻋﻀﻮ ﺿﻤﯿﻤﮥ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺟﻨﺒﻪ ﻣﺎﻟﯽ دارد (ﻋﺒﺪاﻟﻠﻬﯽ، 208:1389) و اﯾﻦ ﮐﺸﻮرﻫﺎ ﺑﺎﯾﺪ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺟﺪﯾﺪ و ﺑﯿﺸﺘﺮي ﺑﺮاي ﺗﺄﻣﯿﻦ هزینه‌ها و اﻧﺘﻘﺎل ﺗﮑﻨﻮﻟﻮژي ﺑـﻪ ﮐﺸـﻮرﻫﺎي در ﺣﺎل ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻓﺮاﻫﻢ ﮐﻨﻨﺪ.

ب) روش‌های انعطاف‌پذیر

روش‌های انعطاف‌پذیر در ﭘﺮوﺗﮑﻞ ﮐﯿﻮﺗﻮ ﺑﻪ روش‌هایی اﻃـﻼق می‌شود ﮐﻪ بر اساس آن ﮐﺸﻮرﻫﺎي ﺗﻮﺳﻌﻪ ﯾﺎﻓﺘﻪ می‌توانند ﺑﺨﺸـﯽ از ﺗﻌﻬﺪات ﺧﻮد ﻣﺒﻨﯽ ﺑﺮ ﮐﺎﻫﺶ اﻧﺘﺸﺎر ﮔﺎزﻫﺎي گلخانه‌ای را از ﻃﺮﯾﻖ اﺟﺮاي پروژه‌های ﺑﺮون ﻣﺮزي اﯾﻔﺎ ﮐﻨﻨﺪ (ﺷـﯿﺮوي، 1390: 215). در ﭘﺮوﺗﮑﻞ ﮐﯿﻮﺗﻮ ﺳﻪ ﺳﺎز و ﮐﺎر ﻣﺒﺘﻨﯽ ﺑﺮ ﺑﺎزار ﺑﻪ ﻋﻨـﻮان ﺳﺎز و ﮐﺎرﻫﺎي انعطاف‌پذیر ﺟﻬﺖ ﮐﺎﻫﺶ ﮔﺎزﻫﺎي گلخانه‌ای ﺑﻪ ﺷﺮح زﯾـﺮ در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ:

1- اﺟﺮاي ﻣﺸﺘﺮك: پروژه‌هایی ﻫﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺗﺠﺎرب ﺗﮑﻨﻮﻟﻮژﯾﮑﯽ ﮐﺸﻮرﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ، ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر اﺟﺮاي ﺗﻌﻬﺪ ﯾﺎ اﺧﺬ ﮔﻮاﻫﯽ ﺗﻮﺳﻂ ﺑﺮﺧﯽ از ﮐﺸﻮرﻫﺎي ﺻﻨﻌﺘﯽ در ﺳﺎﯾﺮ ﮐﺸـﻮرﻫﺎي ﺗﻮﺳﻌﻪ ﯾﺎﻓﺘﻪ اﺟﺮا می‌گردند.

2- ﺗﺠﺎرت اﻧﺘﺸﺎر: ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﯾﻨﮑﻪ ﮐﺸﻮرﻫﺎي ﺻﻨﻌﺘﯽ ﺗﺤﺖ ﭘﺮوﺗﮑﻞ ﮐﯿﻮﺗـﻮ ﻣﺘﻌﻬـﺪ ﺑـﻪ ﮐـﺎﻫﺶ اﻧﺘﺸـﺎر ﮔﺎزﻫـﺎي گلخانه‌ای ﻫﺴﺘﻨﺪ، ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ، در راﺳﺘﺎي اﯾﻦ ﺗﻌﻬﺪات اﮔـﺮ ﮐﺸـﻮري ﻧﺘﻮاﻧـﺪ ﺳﻬﻢ ﺧﻮد از ﺗﻌﻬﺪات ﮐﺎﻫﺶ اﻧﺘﺸﺎر را ﺑﺮآورده ﻧﻤﺎﯾﺪ، می‌تواند از ﮐﺸﻮرﻫﺎي ﺻﻨﻌﺘﯽ دﯾﮕﺮ ﮐﻪ ﺑﯿﺶ از ﺳﻬﻢ ﺗﻌﻬﺪ ﺧﻮد ﮐﺎﻫﺶ اﻧﺘﺸﺎر داشته‌اند، ﻣﺠﻮز اﻧﺘﺸﺎر را ﺧﺮﯾﺪاري ﻧﻤﺎﯾﺪ ﮐﻪ اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع را ﺗﺠﺎرت اﻧﺘﺸﺎر می‌گویند.

3- ﻣﮑﺎﻧﯿﺰم ﺗﻮﺳﻌﻪ ﭘﺎك: پروژه‌هایی ﮐﻪ ﮐﺸﻮرﻫﺎي ﺗﻮﺳﻌﻪ ﯾﺎﻓﺘﻪ ﺟﻬﺖ ﺗﺤﻘﻖ ﺗﻌﻬﺪات ﺧﻮد در ﮐﺎﻫﺶ اﻧﺘﺸﺎر و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﮐﻤﮏ ﺑﻪ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﭘﺎﯾﺪار در ﮐﺸﻮرﻫﺎي در ﺣﺎل ﺗﻮﺳﻌﻪ اﺟﺮا می‌نمایند و ﺑﻪ ازاي ﮐﺎﻫﺶ اﻧﺘﺸـﺎر ﻣﻌـﯿﻦ، ﮔـﻮاﻫﯽ ﮐـﺎﻫﺶ اﻧﺘﺸـﺎر درﯾﺎﻓـﺖ می‌نمایند.

ﺑﺮاي ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﺑﺎر در ﺑﯿﺴﺘﻤﯿﻦ ﮐﻨﻔﺮاﻧﺲ ﺗﻐﯿﯿﺮ اﻗﻠﯿﻢ در ﻟﯿﻤﺎي ﭘﺮو در ﺳﺎل 2014، 196 ﮐﺸﻮر ﻣﺘﻌﻬﺪ ﺑﻪ ﮐﺎﻫﺶ اﻧﺘﺸﺎر ﮔﺎزﻫﺎي گلخانه‌ای و ﮐﺎﻫﺶ آﺛﺎر ﺗﻐﯿﯿﺮ اﻗﻠﯿﻢ ﮔﺮدﯾﺪﻧﺪ. اﯾﻦ موافقت‌نامه ﻗﺮار اﺳﺖ در ﮐﻨﻔﺮاﻧﺲ ﺑﯿﺴﺖ و ﯾﮑـﻢ اﻋﻀـﺎ در ﭘـﺎرﯾﺲ در دﺳﺎﻣﺒﺮ 2015 ﺑﻪ ﺗﺼـﻮﯾﺐ ﺑﺮﺳﺪ و از ﺳـﺎل 2020 لازم‌الاجرا ﮔﺮدد. ﺳﻨﺪ ﻣﺬﮐﻮر ﺿﻤﻦ ﺗﺄﮐﯿﺪ ﺑـﺮ ﻟـﺰوم ﻋـﺪم اﻓـﺰاﯾﺶ دﻣـﺎي ﺟﻬﺎﻧﯽ ﺑﯿﺶ از 2 درﺟﻪ (ﺑﯿﻦ 1/5 ﺗﺎ دو درﺻﺪ)، ﺷﺎﻣﻞ ﻣﻘﺮراﺗﯽ ﺑﺮاي ﺗﻀﻤﯿﻦ ﮐﺎﻫﺶ اﻧﺘﺸﺎر ﮔﺎزﻫﺎي گلخانه‌ای ﺑﻪ ﺻﻔﺮ ﺗـﺎ ﺳـﺎل 2050 ﺑﻮده اﺳﺖ. از نوآوری‌های اﯾﻦ ﺳﻨﺪ، ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﺟﺒﺮان ﺧﺴﺎرت در ﻗﺒﺎل ﺿﺮرﻫﺎي وارده ﺑﻪ واﺳﻄﻪ ﺗﻐﯿﯿﺮ اﻗﻠـﯿﻢ اﺳـﺖ ﮐـﻪ ﻫﻤـﻮاره ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﮐﺸﻮرﻫﺎي در ﺣﺎل ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺑﻮده اﺳﺖ. در ﺗﻮاﻓﻖ ﻟﯿﻤﺎ ﭘﯿﺶ ﺑﯿﻨﯽ ﺷﺪه ﮐﻪ ﻣﻘﺮراﺗﯽ در ﻣﻮرد ﻣﻮﺿﻮع ﺿـﺮر و ﺧﺴـﺎرت ﻣﺪﻧﻈﺮ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﻮد. از دﯾﮕﺮ ﻧﮑﺎت ﺟﺪﯾﺪ موافقت‌نامه ﻟﯿﻤﺎ ﺗﺸﻮﯾﻖ ﮐﺸﻮرﻫﺎ ﺑﻪ ﺗﻮﺳﻌﻪ راﻫﺒﺮدﻫﺎي آﻣﻮزﺷـﯽ ﺑـﺎ ﻣﺤﻮرﯾـﺖ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﺗﻐﯿﯿﺮ اﻗﻠﯿﻢ ﺑﻮده اﺳﺖ. ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ، ﺑﻪ ﮐﺸـﻮرﻫﺎ ﺗﻮﺻـﯿﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ ﮐﻪ «اﻓﺰاﯾﺶ آﮔﺎﻫﯽ ﺑﺨﺸﯽ» در زﻣﯿﻨﻪ ﺗﻐﯿﯿـﺮ اﻗﻠـﯿﻢ را در راﻫﺒﺮدﻫﺎي ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻣﻠﯽ ﺧﻮد ﺑﮕﻨﺠﺎﻧﻨﺪ. ﺳﻨﺪ ﻟﯿﻤﺎ ﻣﻘﺮر ﮐـﺮده اﺳﺖ ﮐﻪ ﮐﺸﻮرﻫﺎ برنامه‌هاي رﺳﻤﯽ ﺧﻮد ﺑﺮاي ﮐﺎﻫﺶ اﻧﺘﺸـﺎر و ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ ﺗﻐﯿﯿﺮ اﻗﻠﯿﻢ را ﺗﺎ ﭘﺎﯾﺎن ﻣـﺎه ﻣـﺎرس 2015 ﺑـﻪ دﺑﯿﺮﺧﺎﻧـﻪ ﮐﻨﻮاﻧﺴﯿﻮن اراﺋﻪ دﻫﻨﺪ. اﯾﻦ ﺗﻮاﻓﻖ ﮔﺎﻣﯽ ﺑﻪ ﺟﻠﻮ در ﺟﻬﺖ رﺳﯿﺪن ﺑﻪ ﺗﻮاﻓﻖ ﺟﺎﻣﻊ ﺑﺮاي ﻣﺒﺎرزه ﺑﺎ اﻓﺰاﯾﺶ دﻣـﺎي زﻣـﯿﻦ در ﻧﺸﺴـﺖ 2015 ﭘﺎرﯾﺲ ارزﯾﺎﺑﯽ و ﭘﯿﺶ ﺑﯿﻨﯽ ﺷـﺪه اﺳـﺖ (اﮐﻮﻧﻮﻣﯿﺴـﺖ، 2014). ﺑﺮ اﯾﻦ اﺳﺎس ﮐﺸﻮرﻫﺎ ﻣﻠﺰم ﺑﻪ رﻋﺎﯾﺖ و ﮐﺎﻫﺶ اﻧﺘﺸﺎر شده‌اند و ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﻣﯿﺰان آن را ﮐﺎﻫﺶ ﻧﺪﻫﻨﺪ، ﻣﺸﻤﻮل جریمه‌های ﺳﻨﮕﯿﻦ ﺷـﺪه و ﺑـﺎ دادرسی‌های ﺣﻘـﻮﻗﯽ ﻣﻮاﺟـﻪ می‌شوند. ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﻣﺴﺌﻮﻻن ﮐﺸﻮر ﺑﺎﯾﺪ اﯾﻦ اﻣﺮ را در ﻧﻈﺮ ﺑﮕﯿﺮﻧﺪ ﮐﻪ ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﺑﻪ ﮐﺎﻫﺶ اﻧﺘﺸﺎر ﮔﺎزﻫﺎي گلخانه‌ای روي ﻧﯿﺎورﻧﺪ، ﺑﺮ اﺳﺎس ﭘﯿﻤﺎن ﮐﯿﻮﺗﻮ از ﺳﺎل 2020 ﻣﺸﻤﻮل جریمه‌هایی ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺷﺪ.

ج) اﺑﺰارﻫﺎ و سیاست‌هاي غیر الزامی

اﺑﺰارﻫﺎ و سیاست‌هاي غیر الزامی ﺑﻪ سیاست‌هاﯾﯽ ﮔﻔﺘﻪ می‌شود ﮐﻪ مشارکت‌کننده‌ها ﺑﻪ ﻧﺘﺎﯾﺞ ﻣﻀﺮ اﺟﺮاي آن ﻣﺘﻌﻬﺪ نشده‌اند و اﻧﮕﯿﺰه ﻣﺎﻟﯽ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻮﺟﻬﯽ ﻧﯿﺰ ﺑﺮاي اﺟـﺮاي آن ﻧﺪارﻧـﺪ. اﺑـﺰار در دﺳﺘﺮس ﺑﺮاي دﻧﺒﺎل ﮐﺮدن ﭼﻨﯿﻦ سیاست‌هاﯾﯽ ﻣﻌﻤﻮﻻً ﺗﻮﺳﻌﻪ و ﺗﺤﻘﯿﻖ، ﺗﺒﻠﯿﻐﺎت، اﺗﯿﮑﺖ، ﺗﺼﺪﯾﻖ و ﮔﻮاﻫﯽ دادن، ﻓﺮاﻫﻢ ﻧﻤـﻮدن پروژه‌های اﺛﺒﺎﺗﯽ و ﻏﯿﺮه می‌باشد. اﻋﻤﺎﻟﯽ ﻫﻤﭽﻮن ﺑﺎزارﯾﺎﺑﯽ ﺳﺒﺰ، اتیکت‌های ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ ﯾﺎ ﺗﺤﺮﯾﻢ ﻣﺼﺮف کننده‌های ﻣﺨـﺮب ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻃﺒﯿﻌﯽ از ﺟﻤﻠﻪ ﻧﺘﺎﯾﺞ ﭼﻨﯿﻦ سیاست‌هاﯾﯽ ﻫﺴﺘﻨﺪ (ﺟﮑﺎرد و ﻫﻤﮑﺎران 4، 2002: 198- 175 و رﻫﺎن و ﻧﻬﺪي 5، 2005: 109).

ﺑﺮرﺳﯽ اﺳﻨﺎد ﺣﻘﻮﻗﯽ بین‌المللی ﻣـﺮﺗﺒﻂ ﺑـﺎ ﺗﻐﯿﯿﺮات آب‌وهواﯾﯽ ﻧﺸﺎن دﻫﻨﺪه اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ بین‌المللی ﺑـﻪ ﻣﻨﻈـﻮر روﯾﺎروﯾﯽ ﺑﺎ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﺗﻐﯿﯿﺮات آب‌وهواﯾﯽ، ﺳﻪ روﯾﮑﺮد را ﺗﻌﻘﯿﺐ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ. روﯾﮑﺮد ﻧﺨﺴـﺖ، ﺗﺜﺒﯿـﺖ ﻣﯿﺰان اﻧﺘﺸﺎر ﮔﺎزﻫـﺎي گلخانه‌ای ﺑﻪ ﺳﻄﺢ اﻧﺘﺸﺎر ﺳـﺎل 1990 و روﯾﮑـﺮد دوم، ﺗـﻼش ﺑﺮاي ﮐﺎﻫﺶ ﻣﯿﺰان ﺗﻮﻟﯿﺪ ﮔﺎزﻫﺎي گلخانه‌ای و روﯾﮑﺮد ﺳﻮم، ﺳﺎزﮔﺎري ﺑﺎ پیامدهای ﻧﺎﺷﯽ از ﺗﻐﯿﯿﺮات آب‌وهواﯾﯽ اﺳـﺖ (ﻧﻮاري، 1393: 56).

3- ﻣﺮوري ﺑﺮ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﺗﺠﺮﺑﯽ

در اﯾﻦ ﻗﺴﻤﺖ ﺑﻪ ﺑﺮرﺳﯽ ﻣﻄﺎﻟﻌـﺎت ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺘﻪ در زﻣﯿﻨـﻪ ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﺆﺛﺮ ﺑﺮ آﻟﻮدﮔﯽ ﭘﺮداﺧﺘﻪ می‌شود: اﯾﮕﻦ و ﻫﻤﮑﺎران ﺑﻪ ﺑﺮرﺳﯽ ارﺗﺒـﺎط ﺑـﯿﻦ آﻟـﻮدﮔﯽ ﻫـﻮا و ﺗﺮﮐﯿﺐ ﺑﺎرش ﺑﺎ اﺳـﺘﻔﺎده از داده‌های ﻣﺎﻫﺎﻧـﻪ ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ. ﻧﺘﯿﺠـﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ آن‌ها ﻧﺸﺎن داد ﮐﻪ ﺗﺮﮐﯿﺐ ﺑﺎرش ﺑﻪ ﮐﯿﻔﯿـﺖ ﻫـﻮا ﺑﺴﺘﮕﯽ دارد (اﯾﮕﻦ و ﻫﻤﮑﺎران، 95-100:2003).

رﯾﭽﻤﻨﺪ و ﮐﺎﻓﻤﻦ در مطالعه‌ای ﺑﻪ اﯾﻦ ﻧﺘﯿﺠﻪ رﺳـﯿﺪﻧﺪ ﮐـﻪ ﯾﮏ راﺑﻄﻪ ﻋﻠﯿﺖ ﻣﯿﺎن درآﻣﺪ و ﻣﺼﺮف اﻧﺮژي و اﻧﺘﺸﺎر آﻟـﻮدﮔﯽ وﺟﻮد دارد (رﯾﭽﻤﻨﺪ و ﮐﺎﻓﻤﻦ، 176-189:2006).

ﺧﻠﯿﻞ و ﻫﻤﮑﺎران ﺑﻪ ﺑﺮرﺳﯽ اﺛﺮات آزادﺳﺎزي ﺗﺠﺎري ﺑﺮ ﻣﯿﺰان آﻟﻮدﮔﯽ ﻫﻮا و آب در ﮐﺸﻮر ﭘﺎﮐﺴﺘﺎن ﻃﯽ سال‌های 1972-2001 ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ. ﻧﺘﺎﯾﺞ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﺑﯿﺎﻧﮕﺮ آن است ﮐﻪ اﻓﺰاﯾﺶ درﺟﻪ ﺑﺎز ﺑﻮدن ﺗﺠﺎرت ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ اﻓﺰاﯾﺶ آﻟﻮدﮔﯽ ﻫﻮا و آب‌شده و اﻓﺰاﯾﺶ ﺗﻮﻟﯿﺪ ﻧﺎﺧﺎﻟﺺ داﺧﻠﯽ، اﺛﺮ ﻣﻨﻔﯽ ﺑﺮ شاخص‌های ﮐﯿﻔﯿﺖ زیست‌محیطی داﺷﺘﻪ اﺳﺖ (ﺧﻠﯿﻞ و ﻫﻤﮑﺎران، 2007: 645-655).

ﻧﺼﯿﺮ و رِﺣﻤﺎن راﺑﻄﻪ ﺑﯿﻦ اﻧﺘﺸﺎر دی‌اکسید ﮐﺮﺑﻦ، درآﻣـﺪ، ﻣﺼﺮف اﻧﺮژي و ﺗﺠـﺎرت ﺧـﺎرﺟﯽ ﺑـﺮاي دوره زﻣـﺎﻧﯽ 2008-1972 در ﮐﺸﻮر ﭘﺎﮐﺴﺘﺎن را ﺑﺮرﺳﯽ ﻧﻤﻮدﻧﺪ. ﻧﺘﯿﺠﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ آن‌ها ﺣﺎﮐﯽ از وﺟﻮد راﺑﻄﻪ ﺑﻠﻨﺪﻣﺪت ﺑﯿﻦ اﻧﺘﺸﺎر دی‌اکسید ﮐـﺮﺑﻦ و درآﻣﺪ ﺑﻮد و اﺛﺮ ﻣﺘﻐﯿﺮﻫﺎي ﻣﺼﺮف اﻧﺮژي و ﺗﺠﺎرت ﺧﺎرﺟﯽ ﺑـ ﺮ اﻧﺘﺸﺎر دی‌اکسید ﮐﺮﺑﻦ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺜﺒﺖ ﺑﺮآورد ﺷﺪه اﺳﺖ (ﻧﺼﯿﺮ و رِﺣﻤﺎن، 1857-1864:2011). مقابله ﺑﻪ ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ ﺗﺎﺑﻊ اﻧﺘﺸﺎر دی‌اکسید ﮐـﺮﺑﻦ در ﻣﺎﻟﺰي ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از ﻣﺘﻐﯿﺮﻫﺎي ﺗﻮﻟﯿﺪ ﻧﺎﺧﺎﻟﺺ داﺧﻠﯽ و ﻣﺼـﺮف اﻧﺮژي ﺑﺮاي دوره زﻣﺎﻧﯽ 1971-2012 ﭘﺮداﺧﺖ. ﻧﺘـﺎﯾﺞ ﻣﻄﺎﻟﻌـﻪ وي ﻧﺸﺎن داد ﮐﻪ ﯾﮏ راﺑﻄﻪ ﺑﻠﻨﺪﻣﺪت ﺑﯿﻦ ﻣﺘﻐﯿﺮﻫﺎي ﻣﺪل اﻧﺘﺸﺎر 2CO وﺟﻮد دارد. اﺛﺮ ﻣﺼﺮف اﻧﺮژي و تولید ناخالص داﺧﻠـﯽ ﺑﺮ اﻧﺘﺸﺎر 2CO ﻣﺜﺒﺖ و ﻣﻌﻨﯽ دار ﺑﻮده اﺳـﺖ (مقابله، 2013 571-580). ﻣﺤﻤﺪ و ﻫﻤﮑﺎران ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از داده‌های سال‌های 2011-1975 ﮐﺸﻮر اﻧﺪوﻧﺰي ﺑﻪ اﯾﻦ ﻧﺘﯿﺠﻪ رﺳﯿﺪﻧﺪ ﮐﻪ ﺑـﯿﻦ ﻣﺘﻐﯿﺮﻫـﺎي رﺷﺪ اﻗﺘﺼﺎدي، ﻣﺼﺮف اﻧﺮژي، ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻣﺎﻟﯽ، ﺑﺎز ﺑﻮدن ﺗﺠﺎرت و اﻧﺘﺸﺎر 2CO ﯾﮏ راﺑﻄﻪ ﺑﻠﻨﺪﻣﺪت وﺟﻮد دارد. ﻫﻤﭽﻨـﯿﻦ رﺷﺪ اﻗﺘﺼﺎدي و ﻣﺼﺮف اﻧﺮژي در ﮐﻮﺗـﺎه ﻣﺪت و در ﺑﻠﻨﺪﻣﺪت اﺛﺮ ﻣﺜﺒﺖ و ﻣﻌﻨﺎداري ﺑﺮ اﻧﺘﺸـﺎر 2CO دارد (ﻣﺤﻤﺪ و ﻫﻤﮑﺎران، 109-121:2013).

ﺳﺒﺮي و ﺻﺎﻟﺤﺎ در مطالعه‌ای ﺑﺮاي ﮔﺮوه ﮐﺸــﻮرﻫﺎي ﺑﺮﯾﮑﺲ در دوره زﻣﺎﻧﯽ 1971-2010 ﺑﻪ اﯾﻦ ﻧﺘﯿﺠﻪ رﺳﯿﺪﻧﺪ ﮐﻪ ﯾﮏ راﺑﻄﻪ ﺑﻠﻨﺪﻣﺪت ﺑـﯿﻦ ﻣﺘﻐﯿﺮﻫـﺎي رﺷﺪ اﻗﺘﺼـﺎدي، ﻣﺼـﺮف انرژی‌های تجدید پذیر، ﺑﺎز ﺑﻮدن ﺗﺠـﺎرت و اﻧﺘﺸـﺎر دی‌اکسید ﮐﺮﺑﻦ وﺟﻮد دارد (ﺳﺒﺮي و ﺻﺎﻟﺤﺎ، 14-23:2013).

آروﯾﺮي و ﻫﻤﮑﺎران ﺑﻪ ﺑﺮرﺳﯽ ﻣﻨﺤﻨـﯽ ﮐـﻮزﻧﺘﺲ زیست‌محیطی ﺑﺮاي ﮐﺸﻮر ﺗﺎﯾﻠﻨﺪ در دوره زﻣﺎﻧﯽ 1971-2010 ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ. ﻧﺘﺎﯾﺞ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ آن‌ها ﻧﺸﺎن داد ﮐﻪ ﯾﮏ راﺑﻄﻪ ﺑﻠﻨﺪﻣﺪت ﻣﯿﺎن رﺷﺪ اﻗﺘﺼﺎدي، ﻣﺼﺮف اﻧﺮژي، ﺑﺎز ﺑﻮدن ﺗﺠﺎرت، ﺷﻬﺮﻧﺸﯿﻨﯽ و آﻟﻮدﮔﯽ اﻧﺮژي وﺟﻮد دارد و ﻣﻨﺤﻨﯽ ﮐﻮزﻧﺘﺲ ﻣﻮرد ﺗﺄﯾﯿﺪ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ (آروﯾﺮي و ﻫﻤﮑﺎران، 1-34:2014).

آﮐﻔﺎن و آﺑﺎﻧﮓ ارﺗﺒﺎط ﺑﯿﻦ ﮐﯿﻔﯿﺖ ﻣﺤـﯿﻂ زﯾﺴـﺖ و رﺷﺪ اﻗﺘﺼﺎدي را در 47 ﮐﺸﻮر ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از داده‌های ﺳـﺎﻻﻧﻪ 2008-1970 ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﯽ قراردادند. ﻧﺘﺎﯾﺞ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ آن‌ها ﻧﺸﺎن داد ﮐـﻪ رﺷﺪ اﻗﺘﺼﺎدي، ﻗﯿﻤﺖ اﻧﺮژي، ﻧﺴﺒﺖ ﺻﺎدرات ﺑﻪ ﺗﻮﻟﯿﺪ ﻧﺎﺧﺎﻟﺺ داﺧﻠﯽ و ﻣﺼﺮف اﻧﺮژي ﺑﺮ اﻧﺘﺸﺎر دی‌اکسید ﮐﺮﺑﻦ اﺛﺮ ﻣﺜﺒﺖ و ﻣﻌﻨﺎداري دارد اﻣﺎ ﻧﺮخ رﺷﺪ ﺟﻤﻌﯿﺖ و ﻧﺴﺒﺖ واردات ﺑﻪ ﺗﻮﻟﯿـﺪ ﻧﺎﺧﺎﻟﺺ داﺧﻠﯽ اﺛﺮ ﻣﻨﻔﯽ و ﻣﻌﻨﺎداري ﺑﺮ آﻟﻮدﮔﯽ دارد (آﮐﻔـﺎن و آﺑﺎﻧﮓ، 1-22:2014).

ﺣﯿﺪري و ﻫﻤﮑﺎران در ﺑﺮرﺳﯽ ﺑـﺮاي 5 ﮐﺸـﻮر آﺳـﻪ آن 10 ﻧﺸﺎن دادﻧﺪ ﮐﻪ ﻓﺮﺿﯿﻪ زیست‌محیطی ﮐﻮزﻧﺘﺲ ﺑﺮاي ﮐﺸـﻮرﻫﺎي ﻣﺬﮐﻮر ﻣﻮرد ﺗﺄﯾﯿـﺪ ﺑـﻮده اﺳـﺖ (حیدری و ﻫﻤﮑﺎران، 2015: 785-791).

آل مولایی و ﻫﻤﮑﺎران ﺑــﻪ ﺑﺮرﺳﯽ وﺟﻮد ﻣﻨﺤﻨﯽ زیست‌محیطی ﮐﻮزﻧﺘﺲ در دوره زﻣـﺎﻧﯽ 1981-2011 ﺑﺮاي ﮐﺸﻮر وﯾﺘﻨﺎم ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ. ﻧﺘﺎﯾﺞ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ آن‌ها ﻧﺸﺎن داد ﮐﻪ ﺑﯿﻦ ﺗﻮﻟﯿﺪ ﻧﺎﺧﺎﻟﺺ داﺧﻠﯽ و آﻟﻮدﮔﯽ در ﮐﻮﺗﺎه ﻣﺪت و در ﺑﻠﻨﺪﻣﺪت راﺑﻄـﻪ ﻣﺜﺒﺖ وﺟﻮد دارد و ﻓﺮﺿﯿﻪ زیست‌محیطی ﮐﻮزﻧﺘﺲ ﺑﺮاي ﮐﺸـﻮر وﯾﺘﻨﺎم ﺗﺄﯾﯿﺪ نمی‌گردد (آل مولایی و ﻫﻤﮑـﺎران 123-131:2015)

ﺑﮕﻮم و ﻫﻤﮑﺎران ﺑﻪ ﺑﺮرﺳـﯽ اﺛﺮات ﭘﻮﯾﺎ از رﺷﺪ ﺗﻮﻟﯿﺪ ﻧﺎﺧﺎﻟﺺ داﺧﻠﯽ، ﻣﺼﺮف اﻧﺮژي و رﺷﺪ ﺟﻤﻌﯿﺖ ﺑﺮ ﺗﻮﻟﯿﺪ اﻧﺘﺸﺎر 2CO ﺑﺮاي ﮐﺸﻮر ﻣﺎﻟﺰي ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ. ﻧﺘﺎﯾﺞ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ آن‌ها ﻧﺸـﺎن داد ﻓﺮﺿﯿﻪ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺘﯽ ﮐﻮزﻧﺘﺲ ﻣﻮرد ﺗﺄﯾﯿـﺪ ﻗﺮار ﻧﮕﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ ﯾﮑﯽ از ﻧﺘﺎﯾﺞ ﻣﻬﻢ اﯾﻦ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ اﺛﺮات ﻣﺨﺮب رﺷﺪ اﻗﺘﺼـﺎدي ﺑـﺮ اﻧﺘﺸﺎر 2CO در ﺑﻠﻨﺪﻣﺪت ﺑﻮده اﺳﺖ (ﺑﮕﻮم و ﻫﻤﮑﺎران، 2015: 594-601). در اﯾﺮان، ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت اﻧﺪﮐﯽ در ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﯽ ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﺆﺛﺮ ﺑﺮ آﻟﻮدﮔﯽ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ اﻧﺠﺎم ﺷﺪه اﺳﺖ. در اداﻣﻪ ﺑﻪ ﺑﺮرﺳﯽ اﯾـﻦ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت می‌پردازیم:

ﭘﻮراﺣﻤﺪ در مقاله‌ای ﺑﻪ ﺑﺮرﺳﯽ ﺗﺄﺛﯿﺮ اﻗﻠﯿﻢ و ﺳﺎﺧﺘﺎر ﺟﻐﺮاﻓﯿﺎﯾﯽ در آﻟﻮدﮔﯽ ﻫـﻮاي ﺷـﻬﺮ ﺗﻬـﺮان ﭘﺮداﺧﺘـﻪ اﺳﺖ. به‌گونه‌ای ﮐﻪ ﺗﺄﺛﯿﺮ ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ و ﺳﺎﺧﺘﺎر ﺟﻐﺮاﻓﯿـﺎﯾﯽ ﺷـﻬﺮ ﺗﻬﺮان و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻧﻘﺶ ﻋﻮاﻣﻞ اﻗﻠﯿﻤﯽ ﻫﻤﭽﻮن ﺑﺎد، ﺑﺎران، ﻣـﻪ و واروﻧﮕﯽ را ﺑﺮ آﻟﻮدﮔﯽ ﻣﺪﻧﻈﺮ ﻗﺮار داده اﺳﺖ (ﭘﻮراﺣﻤﺪ، 1377: 38-53). ﺻــﻔﻮي و ﻋﻠﯿﺠﺎﻧﯽ در مطالعه‌ای ﺑــﻪ ﺑﺮرﺳــﯽ ﻋﻮاﻣــﻞ ﺟﻐﺮاﻓﯿﺎﯾﯽ در آﻟﻮدﮔﯽ ﻫﻮاي ﺗﻬﺮان ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ. آن‌ها ﺑﯿﺎن می‌کنند ﮐــﻪ ﻋﻮاﻣــﻞ ﻣﺘﻌــﺪدي در آﻟﻮدﮔﯽ ﻧﻘـﺶ دارد. اﻣﺎ اﺛﺮ ﻋﻮاﻣﻞ ﺟﻐﺮاﻓﯿﺎﯾﯽ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺑﻮده اﺳﺖ. ﻧﺘﺎﯾﺞ ﻣﻄﺎﻟﻌـﻪ آن‌ها ﻧﺸﺎن داد ﮐـﻪ ﻋﻮاﻣﻞ ﺟﻐﺮاﻓﯿﺎﯾﯽ ﻧﻈﯿﺮ ﺑﺎد، واروﻧﮕﯽ دﻣﺎ، ﺷﺪت و ﻓﺮاواﻧﯽ ﺑﺎرﻧﺪﮔﯽ اﺛﺮ ﺑﺴﯿﺎر زﯾﺎدي ﺑﺮ آﻟـﻮدﮔﯽ ﻫـﻮاي ﺷـﻬﺮ ﺗﻬـﺮان دارد (ﺻﻔﻮي و ﻋﻠﯿﺠﺎﻧﯽ، 99-112:1385).

زﯾﺒﺎﯾﯽ و ﺷﯿﺦ زین‌الدین در مطالعه‌ای راﺑﻄـﮥ ﻣﯿـﺎن ﺗﻨـﻮع زیست‌محیطی و رﺷﺪ اﻗﺘﺼﺎدي را ﺑﺎ اﺳـﺘﻔﺎده از شاخص‌های ﺗﻨـﻮع گونه‌ها و درآﻣـﺪ ﺳﺮاﻧﻪ ﺑـﻪ ﻋﻨـﻮان ﻧﻤﺎﯾﻨﺪه ﺗﻨﻮع زیست‌محیطی و رﺷـﺪ اﻗﺘﺼـﺎدي ﻣـﻮرد ﺑﺮرﺳـﯽ قراردادند ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ آﺛﺎر ارزش‌افزوده ﺑﺨﺶ ﮐﺸﺎورزي ﺑﻪ ﺻﻮرت درﺻﺪي از ﺗﻮﻟﯿﺪ ﻧﺎﺧﺎﻟﺺ داﺧﻠﯽ، ﺷﺎﺧﺺ آزادي ﺗﺠﺎرت، ﻧﺮخ ﻣﺒﺎدﻟـﻪ ﺟﻤﻌﯿﺖ، درﺻﺪ اراﺿﯽ ﺗﺨﺼﯿﺺ ﯾﺎﻓﺘﻪ ﺑـﻪ ﺑﺨـﺶ ﮐﺸـﺎورزي اراﺿﯽ ﻣﺤﺎﻓﻈﺖ ﺷﺪه و ﻣﺘﻐﯿﺮ اﻗﻠﯿﻢ ﺑﺮ ﺗﻨـﻮع زیست‌محیطی را ﺑﺮرﺳﯽ ﻧﻤﻮدﻧﺪ. ﻧﺘـﺎﯾﺞ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ آن‌ها ﻧﺸـﺎن داد ﮐـﻪ ﻣﺘﻐﯿﺮﻫـﺎي اﻗﺘﺼﺎدي ﻧﻈﯿﺮ رﺷﺪ اﻗﺘﺼﺎدي، ارزش اﻓﺰوده ﺑﺨﺶ ﮐﺸﺎورزي، ﺷﺎﺧﺺ آزادي ﺗﺠﺎرت و ﻧﺮخ ﻣﺒﺎدﻟﻪ اﺛﺮ ﻣﻨﻔﯽ ﻣﻌﻨﯽ دار ﺑﺮ ﺗﻨﻮع زیست‌محیطی دارﻧﺪ (زﯾﺒﺎﯾﯽ و ﺷﯿﺦ زین‌الدین، 61-72:1388).

ﻓﻄﺮس و ﻓﺘﺤﯽ در مقاله‌ای ﺑﻪ ﺑﺮرﺳﯽ ﺷﻬﺮﻧﺸﯿﻨﯽ و آﻟﻮدﮔﯽ ﻫﻮا در اﯾﺮان در دوره زﻣﺎﻧﯽ 1350-1386 ﺑـﺎ اﺳـﺘﻔﺎده از روش خود رگرسیون ﺑﺮداري ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ. ﻧﺘﺎﯾﺞ ﻧﺸﺎن داد ﮐﻪ ﻧـﺮخ ﺑـﺎﻻي رﺷﺪ ﺟﻤﻌﯿﺖ و رﺷﺪ ﺑﺎﻻي ﺷﻬﺮ و ﺷﻬﺮﻧﺸﯿﻨﯽ و اﻓﺰاﯾﺶ ﺗﻌـﺪاد وﺳﺎﯾﻞ ﻧﻘﻠﯿﻪ از ﻣﻮارد اﻓﺰاﯾﺶ ﻣﺼﺮف اﻧﺮژي و در ﻧﺘﯿﺠﻪ آﻟﻮدﮔﯽ ﻫﻮا می‌باشند (ﻓﻄﺮس و ﻓﺘﺤﯽ، 1-16:1390). ﻓﻄﺮس و ﺑﺮزﮔﺮ در مطالعه‌ای اﺛﺮ رﺷﺪ اﻗﺘﺼـﺎدي، ﺟﻤﻌﯿـﺖ ﺷﻬﺮي، درﺟﻪ ﺑﺎز ﺑﻮدن اﻗﺘﺼﺎد و ﻧﺎﺑﺮاﺑﺮي درآﻣﺪ را ﺑﺮ اﻧﺘﺸـﺎر ﮔﺎز دی‌اکسید ﮐﺮﺑﻦ ﮐﺸﻮرﻫﺎي آﺳﯿﺎي ﻣﺮﮐﺰي ﺷﺎﻣﻞ اﯾﺮان ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﯽ ﻗﺮار دادﻧﺪ. ﻧﺘﺎﯾﺞ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ آن‌ها ﻧﺸﺎن داد ﮐﻪ رﺷﺪ اﻗﺘﺼﺎدي اﺛﺮ ﻣﺜﺒﺖ و معنی‌داری ﺑﺮ آﻟﻮدﮔﯽ ﻫﻮا در ﮐﺸﻮرﻫﺎي ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ دارد (ﻓﻄﺮس و ﺑﺮزﮔﺮ، 141-158:1392).

ﺑﻬﺒﻮدي و ﻫﻤﮑﺎران ﺑـﻪ ﺑﺮرﺳﯽ ﺗﺄﺛﯿﺮ رﺷﺪ اﻗﺘﺼﺎدي ﺑﺮ آﻟﻮدﮔﯽ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ ﺑﺮاي 21 ﮐﺸﻮر ﻧﻔﺘـﯽ از ﺟﻤﻠـﻪ اﯾـﺮان در دوره زﻣﺎﻧﯽ 1980-2004 ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ. ﻧﺘﺎﯾﺞ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ آن‌ها ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از دو ﻣﺪل ﺧﻄـﯽ و ﻟﮕﺎرﯾﺘﻤﯽ ﻧﺸﺎن داد ﮐـﻪ ﻓﺮﺿـﯿﻪ زیست‌محیطی ﮐﻮزﻧﺘﺲ ﺑﺮاي ﻧﻤﻮﻧﻪ ﺗﺤﺖ ﺑﺮرﺳﯽ تأییدشده اﺳـﺖ (ﺑﻬﺒﻮدي و ﻫﻤﮑﺎران، 37-52:1393).

4- ادﺑﯿﺎت ﻧﻈﺮي و مدل‌های ﻣﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ

همان‌طور ﮐﻪ ﻣﻄﺮح ﺷﺪ در ﻣﻘﺎﻟﻪ ﺣﺎﺿﺮ ﺳﻌﯽ ﺑﺮ آن اﺳﺖ ﮐﻪ از دو دﯾﺪﮔﺎه اﻗﺘﺼﺎدي- اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ و ﻓﺮاﺳﻨﺞ ﻫﺎي اﻗﻠﯿﻤﯽ ﺑﻪ ﻣﺴـﺌﻠﻪ آﻟﻮدﮔﯽ ﻫﻮاي اﯾﺮان ﭘﺮداﺧﺘﻪ ﺷﻮد. ﺑﻪ ﻫﻤﯿﻦ ﻣﻨﻈﻮر در اداﻣﻪ ﺑﻪ ﺑﺮرﺳﯽ ﻣﺒﺎﻧﯽ ﻧﻈﺮي ﻣﺮﺗﺒﻂ و همین‌طور ﺗﺼﺮﯾﺢ مدل‌های ﻣﺒﺘﻨﯽ ﺑﺮ دو دﯾﺪﮔﺎه ﭘﺮداﺧﺘﻪ می‌شود.

4-1 ﻣﺪل ﺑﺎ دﯾﺪﮔﺎه اﻗﺘﺼﺎدي- اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ

در ﺣﺪود 60 درﺻﺪ از آﺛﺎر گلخانه‌ای ﻧﺎﺷﯽ از فعالیت‌های ﺑﺸﺮ، ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ انتشار گاز 2CO اﺳﺖ (ﺗﺮﻧﺮ و ﻫﻤﮑﺎران، 1374: 359). ﻣﻨﺒﻊ اﺻﻠﯽ اﻧﺘﺸﺎر اﯾﻦ ﮔﺎز، ﺳﻮزاﻧﺪن سوخت‌های ﻓﺴﯿﻠﯽ اﺳـﺖ ﮐﻪ ﯾﮑﯽ از ﻣﻠﺰوﻣﺎت اﺻﻠﯽ ﺗﻮﻟﯿﺪ اﻧﺮژي می‌باشد. ﺗﻮﻟﯿﺪ اﻧﺮژي، از ﻋﻮاﻣﻞ اﺳﺎﺳﯽ در دﺳﺘﯿﺎﺑﯽ ﺑـﻪ ﺗﻮﺳـﻌﻪ اﻗﺘﺼـﺎدي ﺑـﻮده و در ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﭘﯿﺸﺮﻓﺖ ﮐﺸﻮرﻫﺎ از نهاده‌های اﺻﻠﯽ و ﻣﻬﻢ ﺑﻮده اﺳﺖ اﻟﺒﺘﻪ اﻧﺘﺸﺎر ﮐﺮﺑﻦ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﻋﻠﺖ اﺳﺘﻔﺎده از سوخت‌های ﻓﺴـﯿﻠﯽ ﻧﺒﻮده ﺑﻠﮑﻪ ﻣﻌﻠﻮل ﻋﻠﻠﯽ دﯾﮕﺮ از ﺟﻤﻠﻪ ﻗﻄـﻊ درﺧﺘـﺎن ﺟﻨﮕﻠﯽ می‌باشد. ﮔﺎزﻫﺎي آلوده‌کننده از ﺟﻤﻠـﻪ ﺿـﺎﯾﻌﺎﺗﯽ ﻫﺴـﺘﻨﺪ ﮐـﻪ ﻣﻮﺟﺐ ﺑﺮوز ﺗﻐﯿﯿﺮات ﺑﯿﻮﻟﻮژﯾﮑﯽ در ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ ﺷﺪه و ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ آﺳﯿﺐ رﺳﺎﻧﺪن ﺑﻪ ﮔﯿﺎﻫﺎن و ﺣﯿﻮاﻧﺎت و اﮐﻮﺳﯿﺴﺘﻢ می‌شوند در ﺻﻮرﺗﯽ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺧﺴﺎرات زیست‌محیطی ﺑـﻪ ﺳـﻼﻣﺖ و ﺑﻬﺪاﺷﺖ اﻧﺴﺎن آﺳﯿﺐ رﺳﺎﻧﻨﺪ و ﺑﺎﻋﺚ ﮐﺎﻫﺶ رﻓﺎه ﺑﺸـﺮ ﮔﺮدﻧـﺪ، اﻗﺘﺼﺎدداﻧﺎن از آن ﺑﻪ ﻋﻨﻮان آﻟﻮدﮔﯽ اﻗﺘﺼﺎدي ﯾﺎد می‌کنند. ﺑـﻪ ﻣﻨﻈﻮر ﺑﺮرﺳﯽ ﺗﺄﺛﯿﺮ ﻋﻮاﻣﻞ اﻗﺘﺼﺎدي-اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﻣﺆﺛﺮ ﺑﺮ آﻟـﻮدﮔﯽ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ اﯾﺮان از ﻣﺘﻐﯿﺮﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ در ﺑﺨﺶ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﺗﺠﺮﺑﯽ اﺳﺘﻔﺎده ﺷﺪه ﺑﺎ ﺗﻌﺪﯾﻼﺗﯽ از ﺟﻤﻠﻪ وارد ﮐﺮدن ﻣﺘﻐﯿﺮﻫﺎي ﻣﺠﺎزي اﺳﺘﻔﺎده ﮔﺮدﯾﺪه اﺳﺖ. در ﻧﻬﺎﯾﺖ ﻣﺪل زﯾﺮ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺪل ﻧﻬـﺎﯾﯽ اﯾﻦ ﭘﮋوﻫﺶ اﻧﺘﺨﺎب ﮔﺮدﯾﺪ:

ﮐﻪ در آن، (2CO) ﺑﯿﺎﻧﮕﺮ ﻣﺘﻐﯿﺮ آﻟﻮدﮔﯽ می‌باشد ﮐﻪ از ﺷﺎﺧﺺ ﻣﯿﺰان ﺳﺮاﻧﻪ اﻧﺘﺸﺎر دی‌اکسید ﮐﺮﺑﻦ (ﻫـﺰار ﺗـﻦ) اﺳـﺘﻔﺎده ﺷـﺪه اﺳﺖ؛ GDP ﺗﻮﻟﯿﺪ ﻧﺎﺧﺎﻟﺺ داﺧﻠﯽ ﺣﻘﯿﻘـﯽ ﺑـﻪ ﻗﯿﻤـﺖ ﭘﺎﯾﻪ ﺳﺎل 1383، PD درﺟﻪ ﺗﺮاﮐﻢ، OPEN درﺟﻪ ﺑﺎز ﺑـﻮدن اﻗﺘﺼﺎد (ﺳﻬﻢ ﻣﺠﻤـﻮع ﺻـﺎدرات و واردات از ﺗﻮﻟﯿـﺪ ﻧﺎﺧﺎﻟﺺ داﺧﻠﯽ)، EC  ﻣﺼﺮف اﻧﺮژي، D ﻣﺘﻐﯿﺮ ﻣﺠﺎزي سال‌های 1377 و 1378 می‌باشند. در ﺗﺨﻤﯿﻦ ﻣﺪل ﺑﻪ ﻧﮑﺎت زﯾﺮ ﺗﻮﺟﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ:

1- دوره زﻣﺎﻧﯽ ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﯽ سال‌های 1353-1392 ﺑـﻮده و داده‌ها و اﻃﻼﻋﺎت آﻣﺎري ﻣﻮرد ﻧﯿﺎز ﺑﺮاي ﺑـﺮآورد ﻣـﺪل از ﻟـﻮح ﻓﺸــﺮده اﻃﻼﻋــﺎت ﺑﺎﻧــﮏ ﺟﻬــﺎﻧﯽ (2014) و ﺑﺎﻧﮏ ﻣﺮﮐﺰي ﺟﻤﻬﻮري اﺳﻼﻣﯽ اﯾﺮان اﺳﺘﺨﺮاج ﺷﺪه اﺳﺖ.

2- در اﯾﻦ ﻣﻘﺎﻟﻪ آﻟﻮدﮔﯽ ﻫﻮا بر اساس ﺷﺎﺧﺺ اﻧﺘﺸﺎر 2CO ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺷﺎﺧﺺ زیست‌محیطی اﺳﺘﻔﺎده ﺷﺪه اﺳﺖ.

3- ارﺗﺒﺎط ﺑﯿﻦ رﺷﺪ اﻗﺘﺼﺎدي و ﮐﯿﻔﯿﺖ ﻣﺤـﯿﻂ زﯾﺴـﺖ در دوره زﻣﺎﻧﯽ ﺑﻠﻨﺪﻣﺪت می‌تواند ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ، ﻣﻌﮑﻮس ﯾﺎ ﺗﺮﮐﯿﺒﯽ از ﻫﺮ دو ﺑﺎﺷﺪ. ﺑﺮرﺳﯽ ﺟﺮﯾﺎن شکل‌گیری راﺑﻄـﻪ ﻣﯿـﺎن رﺷـﺪ اﻗﺘﺼﺎدي و ﮐﯿﻔﯿﺖ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴـﺖ ﺣﮑﺎﯾـﺖ از آن دارد ﮐـﻪ ﻃـﯽ ﭼﻨﺪ دﻫﻪ اﺧﯿﺮ دو ﺟﺮﯾﺎن فکری ﮐﻠﯽ در اﯾـﻦ ﺣـﻮزه وﺟـﻮد داﺷﺘﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ در ﻧﻬﺎﯾﺖ ﺑﻪ روﯾﮑﺮد ﺳﻮم ﺗﺒـﺪﯾﻞ شده‌اند. در دﯾﺪﮔﺎه اول، از ﻧﻈﺮ ﺑﺴـﯿﺎري از داﻧﺸـﻤﻨﺪان ﻋﻠـﻮم اﺟﺘﻤـﺎﻋﯽ و ﻋﻠﻮم ﻃﺒﯿﻌﯽ، ﺳﻄﻮح ﺑﺎﻻﺗﺮي از ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ اﻗﺘﺼﺎدي (ﺗﻮﻟﯿﺪ ﯾﺎ ﻣﺼﺮف) ﻧﯿﺎزﻣﻨﺪ اﻧﺮژي و ﻣﻮاد اوﻟﯿﻪ ﺑﯿﺸﺘﺮي اﺳـﺖ و در ﻧﺘﯿﺠـﻪ ﻣﻘﺎدﯾﺮ ﺑﯿﺸﺘﺮي از ﻣﻮاد زاﺋﺪ ﻓﺮﻋﯽ اﯾﺠﺎد می‌گردد. اﺳـﺘﺨﺮاج رو ﺑﻪ اﻓﺰاﯾﺶ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻃﺒﯿﻌﯽ، ﺗﺠﻤﻊ ﻣﻮاد زاﺋﺪ و ﺗﻤﺮﮐﺰ آلاینده‌ها از ﻇﺮﻓﯿﺖ ﺗﺤﻤﻞ زﯾﺴﺖ ﮐﺮه ﺑﺎﻻﺗﺮ رﻓﺘـﻪ و ﻣﻨﺠـﺮ ﺑﻪ ﺗﺨﺮﯾﺐ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ ﺷﺪه اﺳﺖ. ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ، ﺗﺨﺮﯾﺐ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻃﺒﯿﻌﯽ ﻧﻬﺎﯾﺘﺎً ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ اﻗﺘﺼﺎدي را ﺑﺎ ﺧﻄﺮ ﻣﻮاﺟﻪ می‌کند. از اﯾﻦ رو ﺑﺮاي ﺣﻔﺎﻇﺖ از ﻣﺤـﯿﻂ زﯾﺴـﺖ و ﺣﺘﯽ ﺣﻔـﻆ فعالیت‌های اﻗﺘﺼﺎدي ﺑﺎﯾﺪ رﺷﺪ اﻗﺘﺼﺎدي ﻣﺘﻮﻗﻒ ﺷﺪه و اﻗﺘﺼﺎد ﺑﻪ وﺿـﻌﯿﺖ ﭘﺎﯾﺪار ﺣﺮﮐﺖ ﻧﻤﺎﯾﺪ (ﭘﺎﻧﺎﯾﻮﺗﻮ 1:2000،1). دﯾﺪﮔﺎه دوم ﺑﯿﺎﻧﮕﺮ آن است ﮐﻪ سریع‌ترین راه ﺑﺮاي ﺑﻬﺒﻮد ﮐﯿﻔﯿﺖ ﻣﺤـﯿﻂ زﯾﺴـﺖ در اﻣﺘـﺪاد ﻣﺴـﯿﺮ رﺷﺪ اﻗﺘﺼﺎدي ﻗﺮار دارد و ﺑﻪ ﻣﻨﻈــﻮر ﺑﻬﺒـﻮد اﺳﺘﺎﻧﺪاردﻫﺎي زیست‌محیطی ﺑﺎﯾﺪ در ﺟﺮﯾﺎن رﺷﺪ اﻗﺘﺼﺎدي ﮔـﺎم ﻧﻬﺎد. ﭼﺮا ﮐﻪ اﺻـﻮﻻً ﺳـﻄﺢ ﺑـﺎﻻﺗﺮي از درآﻣـﺪ ﺑﺎﻋـﺚ اﻓـﺰاﯾﺶ ﺗﻘﺎﺿﺎ ﺑﺮاي ﮐﺎﻻﯾﯽ می‌شود ﮐﻪ از ﺳﻄﺢ کم‌تری از ﻣـﻮاد اوﻟﯿـﻪ اﺳﺘﻔﺎده می‌کند و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ اﻓﺰاﯾﺶ درآﻣﺪ ﺑﺎﻋﺚ اﻓﺰاﯾﺶ ﺗﻘﺎﺿﺎي ﮐﯿﻔﯿﺖ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ می‌شود و اﯾﻦ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﯽ ﭘﺬﯾﺮش ﻣﻌﯿﺎرﻫـﺎ و ﺿــﻮاﺑﻂ ﺣﻔــﺎﻇﺘﯽ زیست‌محیطی ﺑﻮده اﺳﺖ (ﭘﮋوﯾﺎن و مراد حاصل، 143:1386). اﻣﺎ دﯾﺪﮔﺎه ﺳﻮم ﮐﻪ از اواﯾﻞ دﻫـﻪ 90 ﻣﻄﺮح ﺷﺪ، ﺑﻪ ﻣﻨﺤﻨﯽ ﮐـﻮزﻧﺘﺲ زیست‌محیطی ﻣﺸـﻬﻮر ﺷـﺪه اﺳﺖ. ﺑﺮ ﻃﺒﻖ اﯾﻦ ﻧﻈﺮﯾﻪ، راﺑﻄﻪ ﻣﯿﺎن درآﻣﺪ ﺳـﺮاﻧﻪ و ﻣﻌﯿﺎرﻫـﺎي ﺗﺨﺮﯾﺐ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﯾﮏ راﺑﻄﻪ U ﺑﺮﻋﮑﺲ اﺳـﺖ ﺑﺮ اﺳﺎس اﯾﻦ ﻓﺮﺿﯿﻪ، راﺑﻄﻪ ﻣﯿﺎن رﺷﺪ اﻗﺘﺼﺎدي و ﮐﯿﻔﯿﺖ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ، ﭼﻪ ﻣﺜﺒﺖ و ﭼﻪ ﻣﻨﻔﯽ، در ﻃﻮل ﻣﺴﯿﺮ ﺗﻮﺳﻌﮥ ﯾﮏ ﮐﺸﻮر ﺛﺎﺑﺖ ﻧﯿﺴﺖ. در ﺣﻘﯿﻘﺖ ﻫﻨﮕﺎﻣﯽ ﮐﻪ ﮐﺸﻮر ﺑﻪ ﺳﻄﺤﯽ از درآﻣـﺪ می‌رسد ﮐﻪ ﺗﻘﺎﺿﺎي ﻣﺮدم ﺑﺮاي ﯾﮏ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ پاکیزه‌تر و ﺗﻼش آﻧﺎن ﺑﺮاي زیرساخت‌های ﮐﺎراﺗﺮ ﺑﯿﺸﺘﺮ می‌گردد، ﻋﻼﻣـﺖ اﯾـﻦ راﺑﻄـﻪ از ﻣﺜﺒـﺖ ﺑـﻪ ﻣﻨﻔـﯽ ﺗﻐﯿﯿـﺮ می‌یابد (ﻧﺼـﺮاﻟﻠﻬﯽ و ﻏﻔﺎري ﮔﻮﻟﮏ، 79:1389). همان‌طور ﮐﻪ از ﻧﻤﻮدار (1) ﻣﺸﺎﻫﺪه می‌شود، ﮐﺸـﻮرﻫﺎي در ﺣﺎل ﺗﻮﺳﻌﻪ در ﺷﯿﺐ اﻓﺰاﯾﺸﯽ ﻣﻨﺤﻨﯽ ﻗﺮار دارﻧﺪ. اﯾﻦ ﮐﺸـﻮرﻫﺎ از اﻗﺘﺼﺎد ﻣﺒﺘﻨﯽ ﺑﺮ ﮐﺸﺎورزي ﺑﻪ ﺳﻤﺖ ﯾﮏ اﻗﺘﺼـﺎد ﺻـﻨﻌﺘﯽ در ﺣﺎل اﻧﺘﻘﺎل ﻫﺴﺘﻨﺪ. ﻧﺮخ ﺑﺎﻻي رﺷﺪ ﺟﻤﻌﯿﺖ، رﺷﺪ ﺳﺮﯾﻊ ﺻﻨﻌﺘﯽ ﺷﺪن، ﻣﺒﺎدﻻت ﺻﻨﻌﺘﯽ و اﻓﺰاﯾﺶ ﺗﻌﺪاد وﺳﺎﯾﻞ ﻧﻘﻠﯿﻪ، ﻫﻤﮕـﯽ از ﻣﻮاردي ﻫﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﺎﻋﺚ اﻓﺰاﯾﺶ ﻣﺼﺮف اﻧﺮژي در اﯾﻦ ﮐﺸﻮرﻫﺎ می‌شوند. اﻣﺎ ﺑﺨﺶ اﻧﺮژي علی‌رغم ﻧﻘـﺶ اﺳﺎﺳﯽ در ﻓﺮاﯾﻨﺪ ﺗﻮﺳﻌﻪ، ﻣﺸﮑﻼت زیست‌محیطی را ﻧﯿﺰ ﺑﻪ دﻧﺒﺎل دارد، ﺑﻪ ﻃـﻮري ﮐﻪ اﻣﺮوزه ﯾﮑﯽ از چالش‌های اﺻﻠﯽ و ﺿﺮوري در ﺑﻌﺪ ﺟﻬـﺎﻧﯽ از ﺑﺤﺚ اﻧﺮژي ﺑﺮاي ﺗﻮﺳﻌﻪ ﭘﺎﯾﺪار، ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺻﻨﻌﺘﯽ، آﻟﻮدﮔﯽ ﻫﻮا و ﺗﻐﯿﯿﺮ آب‌وهوا ﻧﺸﺄت می‌گیرد.

4- ﺑﺤﺚ درﺑﺎره اﺛﺮ ﺗﺠﺎرت و درﺟﻪ ﺑﺎز ﺑﻮدن ﺗﺠﺎرت ﺑﺮ ﻣﺤﯿﻂ

زﯾﺴﺖ در دو دﯾﺪﮔﺎه ﻣﺘﻔﺎوت ﻣﺘﻤﺮﮐﺰ اﺳﺖ. ﯾﮏ دﯾﺪﮔﺎه ادﻋﺎ می‌کند ﮐﻪ اﻓﺰاﯾﺶ و آزادﺳﺎزي ﺗﺠﺎرت اﺛﺮات زیان‌بار ﺑﺮ ﺷﺮاﯾﻂ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﮔﺬاﺷـﺖ. اوﻟﯿﻦ ﻧﮕﺮاﻧﯽ ﻃﺮﻓﺪاران اﯾﻦ دﯾﺪﮔﺎه اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﺠﺎرت آزاد ﺑـﻪ دﻟﯿـﻞ ﮐـﺎﻫﺶ هزینه‌های ﻣﻘﺮرات زیست‌محیطی و ﻣﻘﺮرات زداﯾﯽ رﻗـﺎﺑﺘﯽ ﻣﻤﮑـﻦ اﺳـﺖ ﻣﻮﺟﺐ اﻓﺖ ﮐﻠﯽ اﺳﺘﺎﻧﺪاردﻫﺎي زیست‌محیطی بین‌المللی ﮔﺮدد. در اﯾﻦ ﺷﺮاﯾﻂ ﻣﻘﺮرات زیست‌محیطی کم‌تر سخت‌گیرانه در ﯾﮏ ﮐﺸﻮر، ﻫﺰﯾﻨﻪ ﻧﺴﺒﯽ ﺗﻮﻟﯿﺪ را در ﺑﯿﻦ ﺳـﺎﯾﺮ ﺷـﺮﮐﺎي ﺗﺠـﺎري ﻣﺨﺘﻞ ﮐﺮده و در ﺗﻮﻟﯿﺪ ﮐﺎﻻﻫﺎي آﻻﯾﻨـﺪه، ﻣﺰﯾـﺖ ﻧﺴـﺒﯽ اﯾﺠـﺎد می‌نمایند ﮐﻪ ﺧﻮد می‌تواند ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﺗﺨﺼـﺺ در ﺻـﺎدرات آن ﮐﺎﻻﻫﺎ ﮔﺮدد. ﯾﮑﯽ دﯾﮕﺮ از نگرانی‌ها، اﻧﺘﻘـﺎل ﺻـﻨﺎﯾﻊ ﻧﺎﭘـﺎك (آﻻﯾﻨﺪه) ﺑﻪ ﮐﺸﻮرﻫﺎﯾﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ سیاست‌هاي زیست‌محیطی در آن‌ها ﺳﻬﻞ و آﺳﺎن ﻫﺴﺘﻨﺪ. ﻓﺮﺿﯿﻪ ﻧﻘﻞ ﻣﮑﺎن ﺑﻪ اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع اﺷﺎره دارد ﮐﻪ ﻣﻘﺮرات زیست‌محیطی ﻣﻤﮑﻦ اﺳـﺖ اﺛـﺮات ﭘﻮﯾـﺎ ﺑـﺮ ﺟﺮﯾﺎن ﺳﺮﻣﺎﯾﻪ داﺷﺘﻪ و ﺻﻨﺎﯾﻊ آﻻﯾﻨﺪه را ﺑـﻪ اﻧﺘﻘـﺎل ﺑـﻪ ﺳـﻮي ﮐﺸﻮرﻫﺎﯾﯽ ﺑﺎ ﻣﻘﺮرات زیست‌محیطی آﺳﺎن ﺗﺸﻮﯾﻖ ﮐﻨﺪ. در اﯾﻦ روﯾﮑﺮد، رﺷﺪ اﻗﺘﺼﺎدي ﻣﺘﮑﯽ ﺑﺮ ﺻﺎدرات ﮐﻪ از ﻣﻮاﻓﻘﺘﻨﺎﻣﻪ ﻫﺎي ﺗﺠﺎرت آزاد ﺣﺎﺻﻞ می‌شود، ﻣﺸﻮق اﺳﺘﺨﺮاج ﺳﺮﯾﻊ و ﻧﺎﭘﺎﯾـﺪار از ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻃﺒﯿﻌﯽ می‌باشد. ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ اﻓﺰاﯾﺶ ﺗﻮﻟﯿﺪ و ﺣﺠﻢ ﺗﺠﺎرت، ﻣﺼﺮف اﻧﺮژي را در ﺑﺨﺶ ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ ﮐﺎﻻ ﺗﺸﺪﯾﺪ می‌کند. از ﻃﺮف دﯾﮕﺮ، روﯾﮑﺮد خوش‌بینانه در ارﺗﺒﺎط ﺑﯿﻦ ﺗﺠﺎرت و ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﺳﺖ ﮐﻪ اﻓﺰاﯾﺶ ﺗﺠﺎرت، ﮐﯿﻔﯿﺖ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ را در ﮐﺸﻮرﻫﺎي در ﺣﺎل ﺗﻮﺳﻌﻪ ارﺗﻘﺎ می‌بخشد. ﻃﺮﻓـﺪاران اﯾـﻦ دﯾﺪﮔﺎه ﻣﻌﺘﻘﺪ ﻫﺴـﺘﻨﺪ ﮐـﻪ ﺗﺠـﺎرت آزاد از ﻃﺮﯾـﻖ ﺗﺨﺼـﯿﺺ و ﻣﺼﺮف ﮐﺎرآﻣﺪﺗﺮ ﻣﻨﺎﺑﻊ، ﺑﻪ ﮐﺸﻮرﻫﺎ اﺟﺎزه می‌دهند در ﺗﻮﻟﯿﺪ ﮐﺎﻻ و ﺧﺪﻣﺎﺗﯽ ﮐﻪ در آن‌ها داراي ﻣﺰﯾﺖ ﻧﺴﺒﯽ ﻫﺴﺘﻨﺪ، ﺗﺨﺼﺺ ﯾﺎﻓﺘﻪ و از اﯾﻦ رو، ﻣﯿﺰان ﺗﻮﻟﯿﺪ را ﺑﻪ ازاي ﺳﻄﻮح ﻣﺸـﺨﺺ اﻧـﺮژي و ﻣﻮاد ﺣﺪاﮐﺜﺮ ﺳﺎزﻧﺪ. اﯾﻦ اﺳﺘﺪﻻل ﺑﺮ ﺗﻮاﻧـﺎﯾﯽ ﺗﺠـﺎرت آزاد در اﻓﺰاﯾﺶ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻣﺎﻟﯽ در دﺳﺘﺮس ﺑﺮاي ﺣﻔﺎﻇﺖ از ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ از ﻃﺮﯾﻖ ارﺗﻘﺎي ﻇﺮﻓﯿﺖ ﺗﻮﻟﯿﺪ ﺗﺄﮐﯿﺪ دارد و ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺗﻮﺟﯿﻬﯽ ﺑﺮاي ﻓﺮﺿﯿﻪ ﻣﻨﺤﻨﯽ زیست‌محیطی ﮐﻮزﻧﺘﺲ ﻣﻄﺮح ﺷﺪه اﺳﺖ. ﻣﻄﺎﺑﻖ اﯾﻦ ﻓﺮﺿﯿﻪ در ﮐﺸـﻮرﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠـﻒ در ﺳـﻄﺢ ﺑـﺎﻻﺗﺮ از ﺳـﻄﺢ ﺑﺤﺮاﻧﯽ درآﻣﺪ ﺳﺮاﻧﻪ، ﮐﯿﻔﯿﺖ زیست‌محیطی اﻓـﺰاﯾﺶ می‌یابد (ﺗﺎﺳﮑﯿﻦ و زﻋﯿﻢ 2:2001،2).

5- از ﺟﻤﻠﻪ ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﺆﺛﺮ دﯾﮕﺮ ﺑﺮ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ، ﻣﺼﺮف اﻧﺮژي اﺳـﺖ. ﭼﮕـﻮﻧﮕﯽ ﺗﻮﻟﯿـﺪ و اﺳـﺘﻔﺎده از حامل‌های اﻧــﺮژي در بخش‌های ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ آﻟﻮدﮔﯽ در ﻣﻘﯿﺎس ﻣﺤﻠﯽ، منطقه‌ای و بین‌المللی می‌گردد. ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺗﺠﺎرت از ﻃﺮﯾﻖ ﻣﺰﯾـﺖ ﻧﺴـﺒﯽ دو ﮐﺸﻮر، ﺳﯿﺎﺳﺖ زیست‌محیطی و آﺛـﺎر رﻓـﺎﻫﯽ ﺑـﺮ ﻣﺤـﯿﻂ زﯾﺴﺖ اﺛﺮ ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﮔﺬاﺷﺖ. ﯾﮑـﯽ دﯾﮕـﺮ ﻣﺘﻐﯿﺮﻫـﺎي ﻣـﺆﺛﺮ ﺑـﺮ آﻟﻮدﮔﯽ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ ﺗﺮاﮐﻢ ﺟﻤﻌﯿﺖ (ﺗﻌـﺪاد ﺟﻤﻌﯿـﺖ در ﻫـﺮ کیلومترمربع) ﺑﻮده اﺳﺖ.

6- ﺗﻤﺎﻣﯽ ﻣﺘﻐﯿﺮﻫﺎي ﻣﺪل ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻧﺮخ رﺷﺪ dLog اﺳﺘﻔﺎده شده‌اند.

4-2 ﻣﺪل ﺑﺎ دﯾﺪﮔﺎه ﻓﺮاﺳﻨﺞ ﻫﺎي اﻗﻠﯿﻤﯽ

اﻗﻠﯿﻢ از ﻃﺮﯾﻖ ﺗﻐﯿﯿﺮ ﻋﻨﺎﺻﺮ آن ﻣﺎﻧﻨﺪ دﻣﺎ، ﺑﺎرش، ﻓﺸﺎر و ﺑﺎد ﺑـﺮ ﻣﯿﺰان آﻟﻮدﮔﯽ ﺗﺄﺛﯿﺮ می‌گذارد. در اﯾﻦ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ از ﻋﻨﺼﺮ ﺑـﺎرش و درﺟﻪ ﺣﺮارت و ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ ﺑﺮ آﻟﻮدﮔﯽ استفاده ﺷـﺪه ﮐـﻪ در اداﻣﻪ ﺑﻪ ﺑﯿﺎن ﺗﺄﺛﯿﺮ آن‌ها ﭘﺮداﺧﺘﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ:

اﻟﻒ) ﺑﺎرش: از ﻣﺆﺛﺮﺗﺮﯾﻦ ﻋﻮاﻣﻞ ﺟﻮي در ﭘﺎك ﻧﻤـﻮدن ﻫـﻮا از ﻋﻮاﻣﻞ آﻟﻮده ﮐﻨﻨﺪه، ﺑﺎرﻧﺪﮔﯽ اﺳﺖ. ﮔﺎزﻫﺎي آلاینده‌ای ﮐﻪ در ﻫﻮا وﺟﻮد دارد اﮔﺮ در آب ﺑﺎران ﺣﻞ ﺷﻮﻧﺪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺟـﺬب ﮔـﺎز در ﻣﺎﯾﻊ درآﻣﺪه و ﺷﺴﺘﻪ می‌شوند و ذرات ﻣﻌﻠﻖ ﻣﻮﺟﻮد در ﻫﻮا را ﻫﻤﺮاه ﺧﻮد ﺑﻪ زﻣﯿﻦ ﺑﺮ می‌گرداند. ﻣﯿـﺰان ﺣـﺬف آلاینده‌ها ﺗﻮﺳﻂ ﻧﺰوﻻت ﺑﻪ وﯾﮋه ﺑﺎران ﺑﻪ ﻋﻮاﻣﻞ ﺷﺪت ﺑﺎرﻧـﺪﮔﯽ، ﺷـﺪت آﻟﻮدﮔﯽ و اﻧﺪازه ﻗﻄﺮات ﺑﺎران ﺑﺴـﺘﮕﯽ دارد (ﭘﻮراﺣﻤـﺪ، 1377: 43-44، ﺗﺮﯾﻮدي، 158:1389).

ب) درﺟﻪ ﺣﺮارت: در ﺣﺎﻟـﺖ وﻗـﻮع واروﻧﮕﯽ ﯾـﺎ اﯾﻦ ورژن دﻣﺎﯾﯽ، ﻫﻮا ﭘﺎﯾﺪار ﺷـﺪه و ذرات در ﻣﺤـﺪوده ﻻﯾـﻪ واروﻧﮕـﯽ ﺗﺠﻤﻊ ﭘﯿﺪا ﮐﺮده و ﺑﺮ ﺷﺪت آﻟـﻮدﮔﯽ ﻫـﻮا می‌افزاید. وﺟـﻮد واروﻧﮕﯽ ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﭘﺎﯾﺪاري ﺷﺪﯾﺪ ﻫﻮاﺳﺖ. ﺑﺪﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﮐﻪ ﻫﻮاي ﺳﺮد و ﺳﻨﮕﯿﻦ در ﭘﺎﯾﯿﻦ و ﻫـﻮاي ﮔﺮم و ﺳـﺒﮏ در ﺑـﺎﻻ ﻗـﺮار می‌گیرد. اﯾﻦ وﺿﻊ ﺑﺎﻋﺚ می‌شود ﮐﻪ ﻫﻮاي آﻟﻮده در ﻣﺠـﺎورت زﻣﯿﻦ ﺑﺎﻗﯿﻤﺎﻧﺪه، به‌گونه‌ای ﮐﻪ در ﻻﯾﻪ واروﻧﮕـﯽ، دﻣـﺎ ﺑﯿﺸـﺘﺮ از ﻻﯾﻪ پایین‌تر اﺳﺖ و در ﻧﺘﯿﺠﻪ نمی‌گذارد ﻫﻮاي ﺳـﺮدﺗﺮ زﯾـﺮﯾﻦ ﺻﻌﻮد ﮐﻨﺪ و ﻧﻬﺎﯾﺘﺎً ﻣﻮاد آﻟﻮده در زﯾﺮ آن ﻣﺘﺮاﮐﻢ می‌گردد. اﯾـﻦ ﺷﺮاﯾﻂ ﻋﻤﻮﻣﺎً در شب‌های ﺻﺎف و ﺑﺪون اﺑﺮ زﻣﺴﺘﺎن ﺑـﻪ وﺟـﻮد می‌آید. ﺑﻪ ﻋﺒﺎرﺗﯽ ﺷﺪت وارونگی‌ها در دوره ﺳﺮد ﺳﺎل ﺑﯿﺸﺘﺮ از دوره ﮔﺮم ﺑﻮده اﺳﺖ. ﺑﺮﻋﮑﺲ در ﻫﻮاي ﮔﺮم، گرما به ﻫـﻮاي ﻣﺠﺎور اﻧﺘﻘﺎل می‌یابد و در ﻧﺘﯿﺠﻪ ﻋﻤﻞ ﺟﺎﺑﺠﺎﯾﯽ ﻫـﻮا ﺑـﻪ ﺧـﻮﺑﯽ اﻧﺠﺎم می‌گیرد و آﻟﻮدﮔﯽ ﻫﻮا ﺑﻪ ﺣﺪاﻗﻞ می‌رسد (ﭘﻮراﺣﻤﺪ، 46:1377، ﺻﻔﻮي و ﻋﻠﯿﺠﺎﻧﯽ، 105:1385).

ج) ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ: ﻧﻘﺶ ﻋﻤﺪه ﺑﺨﺶ ﺣﻤـﻞ و ﻧﻘـﻞ در ﺗﺄﺛﯿﺮات زیست‌محیطی از ﻣﻨﻈﺮ اﻧﺘﺸﺎر ﮔﺎزﻫﺎي گلخانه‌ای و آلاینده‌های ﻫﻮا می‌باشد (ﭘﺮﮐﯿﻨﺰ:2011،2). ﺑﺨﺶ ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ سریع‌ترین رﺷﺪ را در ﺗﻘﺎﺿﺎي اﻧﺮژي داﺷﺘﻪ و اﯾﻦ اﻣﺮ ﭼﻪ از ﻧﻈﺮ اﻗﺘﺼﺎدي و ﭼﻪ ﺑﻪ ﻟﺤﺎظ آﻟﻮدﮔﯽ ﻫﻮا ﻣﺸﮑﻼت زﯾﺎدي را ﺑﺮاي ﮐﺸﻮرﻫﺎي ﺻﻨﻌﺘﯽ و ﮐﺸﻮرﻫﺎي در ﺣﺎل ﺗﻮﺳﻌﻪ اﯾﺠﺎد ﮐﺮده اﺳﺖ. آﻟـﻮدﮔﯽ ﻧﺎﺷﯽ از ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ وﺳﺎﯾﻞ ﻧﻘﻠﯿﻪ ﺑﻪ ﺷﮑﻞ ﮔﺎزﻫﺎي ﺧﺮوﺟﯽ از اﮔﺰوز، ذرات ﻣﻌﻠﻖ، ﺻﺪا و ﻏﯿﺮه می‌باشند. آﻟﻮدﮔﯽ ﻧﺎﺷـﯽ از ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ ﺑﻪ ﻋﻠﺖ ﺷﻬﺮﺳﺎزي بی‌رویه و ﺳـﺮﯾﻊ ﺑـﻪ اﻧـﺪازه آﻟﻮدﮔﯽ ﺻﻨﻌﺘﯽ ﻣﻬﻢ و از اﻫﻤﯿﺖ زﯾﺎدي ﺑﺮﺧﻮردار ﺑـﻮده اﺳـﺖ زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﺷﻬﺮﻫﺎ ﺗﻮﺳﻌﻪ می‌یابند ﺗﻘﺎﺿﺎ ﺑـﺮاي زیرساخت‌های ﺷﻬﺮي، ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ و ﻣﺼﺮف ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻓﺮدي اﻓﺰاﯾﺶ می‌یابد. در ﻧﺘﯿﺠﻪ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻣﺼﺮف ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻣﺼـﺮف اﻧـﺮژي و اﻧﺘﺸـﺎر آﻟﻮدﮔﯽ برجسته‌تر می‌گردند. اﻓـﺰاﯾﺶ ﺷـﺪت ﺷﻬﺮﻧﺸـﯿﻨﯽ ﺑـﻪ ﺗﺮاﻓﯿﮏ متراکم‌تر، ازدﺣﺎم ﺑـﯿﺶ از ﺣـﺪ و آﻟـﻮدﮔﯽ ﺑﯿﺸـﺘﺮ ﻫـﻮا ﻣﻨﺠﺮ می‌شود. ﺗﺮاﮐﻢ ﺟﻤﻌﯿﺖ و فعالیت‌های اﻗﺘﺼﺎدي ﺗﻘﺎﺿﺎﻫﺎي ﺟﺪﯾﺪي را ﺑﺮاي ﺧﺪﻣﺎت ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ و ﻣﻨﺎﺑﻊ اﯾﺠـﺎد می‌کند اﻓﺰاﯾﺶ ﺗﺮاﮐﻢ ﺟﻤﻌﯿﺖ و ﻧﯿﺮوي ﮐﺎر در ﻣﻨﺎﻃﻖ ﺷﻬﺮي ﻧﯿﺎزﻫـﺎي ﺳﯿﺴﺘﻢ ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ را اﻓﺰاﯾﺶ می‌دهند (ﻓﻄﺮس و ﻓﺘﺤﯽ،1390: 6).

ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﻄﺎﻟﺐ ﺑﯿﺎن ﺷﺪه ﻣﺪل زﯾﺮ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺪل ﻧﻬﺎﯾﯽ اﯾـﻦ ﭘﮋوﻫﺶ ﮐﻪ دربرگیرنده ﻣﺘﻐﯿﺮﻫﺎي ﻓﺮاﺳﻨﺞ ﻫﺎي اﻗﻠﯿﻤـﯽ اﺳـﺖ، اﻧﺘﺨﺎب ﮔﺮدﯾﺪ:

ﮐﻪ در آن ﻣﻨﻈﻮر از (2CO) ﻣﺘﻐﯿﺮ آﻟـﻮدﮔﯽ می‌باشد و ﺑﺮاي ﻧﺸﺎن دادن آن از ﺷﺎﺧﺺ ﻣﯿﺰان ﺳـﺮاﻧﻪ اﻧﺘﺸـﺎر دی‌اکسید کربن (ﻫﺰار ﺗﻦ) اﺳﺘﻔﺎده ﺷﺪه اﺳﺖ. ﻣﺘﻐﯿﺮﻫﺎي ﻣﺴﺘﻘﻞ ﻣﺪل عبارت‌اند از: CAR س ﺗﻌـﺪاد ﺧﻮدروﻫـﺎي ﺳــﻮاري، Weather ﻣﺘﻮﺳــﻂ ﺣﺮارت (سانتی‌گراد)Rain  ﺑﺎرﻧﺪﮔﯽ (میلی‌متر)،59D ﻣﺘﻐﯿﺮ ﻣﺠﺎزي ﺳﺎل 1359 (آﻏﺎز ﺟﻨﮓ) می‌باشند. دوره زﻣـﺎﻧﯽ ﻣـﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ 1353-1392 می‌باشد و آﻣﺎر ﻣﻮرد ﻧﻈـﺮ از پایگاه‌های آﻣﺎري ﺑﺎﻧﮏ ﺟﻬﺎﻧﯽ (2014) و ﻣﺮﮐﺰ آﻣﺎر اﯾﺮان اﺳﺘﺨﺮاج ﺷﺪه اﺳﺖ. ﺗﻤﺎﻣﯽ ﻣﺘﻐﯿﺮﻫﺎ ﺑﻪ ﺻﻮرت dLog می‌باشند. در مجموع اراﺋﻪ و ﺑﺮازش دو ﻣﺪل ﻓﻮق ﺑﺎ در ﻧﻈـﺮ ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺷـﺮاﯾﻂ اﯾـﺮان، دوره زﻣﺎﻧﯽ ﻣﻮرد ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ و در ﻧﻈـﺮ ﮔـﺮﻓﺘﻦ ﻣﺘﻐﯿﺮﻫـﺎي اﻗﻠﯿﻤـﯽ ﻧﺸﺎن از ﻧﻮآوري ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﺣﺎﺿﺮ دارد.

5- ﺑﺮآورد ﻣﺪل و ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ آن

ﻗﺒﻞ از ﺑﺮآورد ﻣﺪل، داده‌ها از ﻟﺤﺎظ ﻣﺎﻧﺎﯾﯽ ﻣـﻮرد ﺑﺮرﺳﯽ ﻗﺮار گرفته‌اند. ﺟﻬﺖ ﺗﺸﺨﯿﺺ ﻣﺎﻧـﺎﯾﯽ ﻣﺘﻐﯿﺮﻫـﺎ از آزﻣـﻮن دﯾﮑـﯽ ﻓﻮﻟﺮ ﺗﻌﻤﯿﻢ ﯾﺎﻓﺘﻪ اﺳﺘﻔﺎده ﺷﺪه و ﻣﺸﺨﺺ ﺷﺪ ﮐﻪ ﺗﻤﺎم ﻣﺘﻐﯿﺮﻫﺎ در ﺳـﻄﺢ ﻣﺎﻧـﺎ ﻫﺴـﺘﻨﺪ. در ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﺣﺎﺿـﺮ از روش ﮔﺸـﺘﺎورﻫﺎي ﺗﻌﻤﯿﻢ ﯾﺎﻓﺘﻪ (GMM) اﺳﺘﻔﺎده ﺷﺪه اﺳﺖ. اﯾﻦ روش ﺑﻪ ﻣﺤﻘـﻖ اﺟﺎزه می‌دهد ﮐﻪ ﺗﻮرش هم‌زمانی را ﮐﻨﺘﺮل ﻧﻤﻮده و ﺑﺎ اﺳـﺘﻔﺎده از اﺑﺰارﻫﺎي ﻣﻌﺘﺒﺮ ﻣﺸﮑﻞ درون‌زایی را ﺑﺮاي ﺗﻤﺎم متغیرهای ﺗﻮﺿﯿﺤﯽ ﺑﺮﻃـﺮف ﻧﻤﺎﯾﺪ. اﺳـﺘﻔﺎده از اﯾﻦ ﺗﮑﻨﯿﮏ ﻣﻨﺠﺮ ﺑـﻪ تخمین‌های ﮐﺎرا و ﺳﺎزﮔﺎر می‌شود. ﻫﻤﭽﻨـﯿﻦ دﻟﯿﻞ اﺳـﺘﻔﺎده از روش ﮔﺸــﺘﺎورﻫﺎي ﺗﻌﻤــﯿﻢ ﯾﺎﻓﺘــﻪ، ﺑﺮﺗﺮي ﻧﺴﺒﯽ آن ﺑﻪ ﺳﺎﯾﺮ روش‌های ﺑﺮآورد از ﺟﻤﻠﻪ ﺣﺪاﻗﻞ ﻣﺮﺑﻌﺎت ﻣﻌﻤـﻮﻟﯽ و ﺣـﺪاﮐﺜﺮ راست نمایی اﺳﺖ.

ﺟﺪول (1): ﻧﺘﺎﯾﺞ آزﻣﻮن رﯾﺸﻪ واﺣﺪ ﺑﺮاي ﻣﺘﻐﯿﺮﻫﺎ

ﺷﺎﯾﺎن ذﮐﺮ اﺳﺖ ﺗﮑﻨﯿﮏ GMM ﺑﻪ ﻣﻨﻈـﻮر ﺗﺨﻤــﯿﻦ ﻣﻌﺎدﻻت رﻓﺘﺎري ﭘﻮﯾﺎ اﺳﺘﻔﺎده می‌شود. ﺧﻼﺻﻪ ﻧﺘﺎﯾﺞ ﺣﺎﺻـﻞ از ﺑﺮآورد اﻟﮕﻮي ﻣﺪﻧﻈﺮ اﻗﺘﺼﺎدي-اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﺑﻪ روش ﮔﺸـﺘﺎورﻫﺎي ﺗﻌﻤﯿﻢ ﯾﺎﻓﺘﻪ در ﺟﺪول (2) ﻧﺸﺎن داده ﺷﺪه اﺳﺖ:

ﺟﺪول (2): ﺗﺼﺮﯾﺢ ﻣﺪل آﻟﻮدﮔﯽ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ اﯾﺮان ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ متغیرهاي اقتصادي

ﻣﺄﺧﺬ: یافته‌های ﺗﺤﻘﯿﻖ

همان‌طور ﮐﻪ در ﺟﺪول (2) ﻣﻼﺣﻈﻪ می‌شود ﺗﻤﺎﻣﯽ ﻋﻼﺋـﻢ ﺿﺮاﯾﺐ ﻣﺒﺘﻨﯽ ﺑﺮ ﻣﺒـﺎﻧﯽ ﻧﻈـﺮي و ﻣﻌﻨـﯽ دار می‌باشند. ﻧﺘـﺎﯾﺞ ﺣﺎﺻﻞ از آزﻣﻮن statistic -J ﮐﻪ ﻧﺸﺎن دﻫﻨﺪه درﺳﺖ ﺑـﻮدن ﯾﺎ ﻧﺒﻮدن ﻣﺘﻐﯿﺮﻫﺎي اﺑﺰاري می‌باشد، درﺳـﺘﯽ ﻣﺘﻐﯿﺮﻫـﺎي اﺑـﺰاري ﺑﻪ ﮐﺎر ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪه را ﺗﺄﯾﯿﺪ می‌نماید. اﺛﺮ رﺷﺪ اﻗﺘﺼﺎدي ﺑﺮ آﻟﻮدﮔﯽ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ ﻣﺜﺒﺖ و ﻣﻌﻨﯽ دار اﺳﺖ. ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت دﯾﮕﺮ ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ ﮐﻨﻮﻧﯽ و ﺷﺮاﯾﻂ رﺷﺪ اﻗﺘﺼـﺎدي ﮐﺸﻮر ﻫﻨﻮز در ﺷﺮاﯾﻄﯽ ﻧﯿﺴﺖ ﮐـﻪ رﺷـﺪ اﻗﺘﺼـﺎدي و اﻓـﺰاﯾﺶ ﺗﻮﻟﯿﺪات ﺑﺎﻋـﺚ ﮐـﺎﻫﺶ اﻧﺘﺸـﺎر آلاینده‌های زیست‌محیطی ﺑﻪ ﺧﺼﻮص دی‌اکسید ﮐﺮﺑﻦ ﺷﻮد. ﻣﺘﻐﯿﺮ درﺟﻪ ﺗﺮاﮐﻢ ﺑﺮ آﻟﻮدﮔﯽ اﺛﺮ ﻣﺜﺒﺖ و ﻣﻌﻨﺎدار دارد. ﺑﻪ ﻋﺒﺎرﺗﯽ ﻫﺮﭼﻪ ﺗﺮاﮐﻢ ﺟﻤﻌﯿﺖ ﺑﯿﺸـﺘﺮ ﺑﺎﺷﺪ ﻣﯿﺰان آﻟﻮدﮔﯽ ﻧﯿﺰ ﺑﯿﺸﺘﺮ اﺳﺖ. درﺟﮥ باز بودن اﻗﺘﺼﺎد ﮐﺸﻮر ﺑﺎ ﻣﯿﺰان آﻟﻮدﮔﯽ ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ راﺑﻄﻪ ﻣﻨﻔﯽ و ﻣﻌﻨﯽ دار دارد. اﯾﻦ اﻣـﺮ ﻣﺒﯿﻦ آن اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺎ اﻓﺰاﯾﺶ اﯾﻦ درﺟﻪ، اﺣﺘﻤﺎل اﻧﺘﺸﺎر اﯾﻦ ﮔﺎز و اﻓﺰاﯾﺶ آﻟﻮدﮔﯽ ﮐﺎﻫﺶ ﺧﻮاﻫﺪ ﯾﺎﻓﺖ. ﻣﺼﺮف اﻧﺮژي اﺛﺮ ﻣﺜﺒﺖ و ﻣﻌﻨﺎداري ﺑﺮ آﻟﻮدﮔﯽ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴـﺖ در اﯾـﺮان دارد. ﻫﺮﭼـﻪ ﻧـﺮخ رﺷﺪ ﻣﺼـﺮف اﻧـﺮژي ﺑﯿﺸـﺘﺮ ﺑﺎﺷـﺪ، ﻧـﺮخ رﺷـﺪ ﻣﯿـﺰان ﺗﻮﻟﯿـﺪ آلاینده‌های زیست‌محیطی ﻧﯿﺰ ﺑﯿﺸـﺘﺮ ﺧﻮاﻫـﺪ ﺑـﻮد ﮐـﻪ ﻧﺘﯿﺠـﻪ ﺗﺠﺮﺑﯽ ﻣﺪل ﺑﺎ واﻗﻌﯿﺎت اﻗﺘﺼﺎد اﯾﺮان ﺳﺎزﮔﺎر اﺳـﺖ. در ﻧﻬﺎﯾـﺖ ﻣﺘﻐﯿﺮ ﻣﺠﺎزي سال‌های 77 و 78 ﺑـﺎ آﻟـﻮدﮔﯽ راﺑﻄـﻪ ﻣﺜﺒـﺖ و ﻣﻌﻨﯽ دار را ﻧﺸﺎن می‌دهد.

ﺟﺪول (3): ﺗﺼﺮﯾﺢ ﻣﺪل آﻟﻮدﮔﯽ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ اﯾﺮان ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﺘﻐﯿﺮﻫﺎي اﻗﻠﯿﻤﯽ

ﺟﺪول (3) ﺿﺮاﯾﺐ ﺗﺨﻤﯿﻨﯽ ﻋﻮاﻣﻞ اﻗﻠﯿﻤﯽ ﺑﺮ ﻣﯿﺰان آﻟﻮدﮔﯽ ﻫﻮاي ﮐﺸﻮر را ﻧﺸﺎن می‌دهد. همان‌طور ﮐـﻪ از ﻧﺘـﺎﯾﺞ ﺑـﺮآورد ﻣﺸﺎﻫﺪه می‌گردد ﻣﯿﺰان آﻣﺎره J ﻫﺎﻧﺴﻦ ﮔﻮﯾﺎي اﻧﺘﺨﺎب ﻣﻨﺎﺳﺐ ﻣﺘﻐﯿﺮﻫﺎي اﺑﺰاري اﺳﺖ. از ﺳﻮﯾﯽ دﯾﮕﺮ ﺗﻤﺎﻣﯽ ﻣﺘﻐﯿﺮﻫﺎي ﺑﻪ ﮐـﺎر ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪه از ﻣﻨﻈﺮ آﻣﺎري ﻣﻌﻨﯽ دار می‌باشند. اﻧﺘﻈﺎر ﺑﺮ اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺎ اﻓﺰاﯾﺶ ﺗﻌﺪاد ﺧﻮدروﻫﺎي ﺳﻮاري در ﮐﺸﻮر، ﺑﺮ ﻣﯿﺰان آﻟﻮدﮔﯽ ﻫﻮا اﻓﺰوده ﮔﺮدد ﮐﻪ ﻧﺘـﺎﯾﺞ ﺗﺨﻤـ ﯿﻦ ﺑﻪ درﺳﺘﯽ ﻓﺮﺿﯿﻪ را ﺗﺄﯾﯿﺪ می‌نماید. ﺑﻪ ﻋﺒﺎرﺗﯽ، ﺑﺎ ﯾﮏ درﺻـﺪ اﻓﺰاﯾﺶ در ﻧﺮخ رﺷﺪ ﺗﻌﺪاد ﺧﻮدروﻫﺎي ﮐﺸﻮر، ﻣﯿـﺰان آﻟـﻮدﮔﯽ ﻫﻮا ﺑﻪ ﻣﯿﺰان 05/0 درﺻﺪ اﻓﺰاﯾﺶ می‌یابد. از ﺳﻮﯾﯽ دﯾﮕﺮ ﺑـﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﺒﺎﺣﺚ زیست‌محیطی، زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ درﺟـﻪ ﺣـﺮارت ﻫـﻮا اﻓﺰاﯾﺶ ﯾﺎﺑﺪ (ﻫﻮا گرم‌تر ﺷﻮد) ﺑﺎﻋﺚ اﯾﺠﺎد ﺟﺮﯾﺎن ﻫـﻮاﯾﯽ ﺑـﯿﻦ زﻣﯿﻦ و اﺗﻤﺴﻔﺮ می‌شود و اﯾﻦ اﻣﺮ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ اﯾـﻦ می‌گردد ﮐـﻪ آلاینده‌ها ﺟﻤﻊ ﻧﺸﻮﻧﺪ و ﺑﺎﻟﻌﮑﺲ در دﻣـﺎي ﻫـﻮاي ﮐـﻢ (درﺟﻪ ﺣﺮارت ﮐﺎﻫﺶ ﯾﺎﺑﺪ) ﺑﻪ دﻟﯿﻞ ﺳﻨﮕﯿﻦ ﺑﻮدن ﻫﻮاي ﺳﺮد، واروﻧﮕﯽ ﻫﻮا ﻣﺸﺎﻫﺪه و ﺑﺎﻋﺚ ﺗﺸﺪﯾﺪ آﻟﻮدﮔﯽ می‌گردد. ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ اﻧﺘﻈﺎر ﺑﺮ اﯾﻦ اﺳﺖ ﻣﺘﻐﯿﺮ درﺟﻪ ﺣﺮارت ﺑـﺎ آﻟـﻮدﮔﯽ ﻫـﻮا راﺑﻄـﻪ ﻋﮑـﺲ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ. اﯾﻦ اﻣﺮ ﺑﻪ ﺧﻮﺑﯽ در ﻣﺪل ﺑﺮآوردي ﻧﺸﺎن داده ﺷـﺪه اﺳﺖ. ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺿﺮاﯾﺐ، اﯾﻦ ﻣﺘﻐﯿﺮ ﺑﯿﺸﺘﺮﯾﻦ ﻣﯿـﺰان اﺛﺮﮔﺬاري را ﺑﺮ آﻟﻮدﮔﯽ ﻫﻮا داﺷﺘﻪ اﺳﺖ. ﯾﮑﯽ دﯾﮕﺮ از ﻋﻮاﻣﻞ اﻗﻠﯿﻤـﯽ ﮐـﻪ در ﻣﺪل ﺑﺮآوردي اﺳﺘﻔﺎده ﺷﺪه، ﻣﯿـﺰان ﺑﺎرﻧـﺪﮔﯽ می‌باشد ﮐـﻪ ﻧﺸﺎن دﻫﻨﺪه راﺑﻄﻪ ﻋﮑﺲ اﯾﻦ ﻣﺘﻐﯿﺮ ﺑﺎ آﻟﻮدﮔﯽ ﻫﻮا می‌باشد.

6- ﺑﺤﺚ و نتیجه‌گیری

ﻃﯽ دو دﻫﻪ اﺧﯿﺮ، ارﺗﺒﺎط ﻣﯿﺎن ﺳﻄﺢ ﺗﻮﺳـﻌﻪ ﯾـﺎﻓﺘﮕﯽ ﺟﻮاﻣـﻊ و ﻣﯿﺰان دﺳﺘﯿﺎﺑﯽ ﺑﻪ اﺳﺘﺎﻧﺪاردﻫﺎي زیست‌محیطی و ﺑـﻪ ﺗﻌﺒﯿـﺮي رﻋﺎﯾﺖ ﻣﻼﺣﻈﺎت زیست‌محیطی در ﮐﺎﻧﻮن ﺗﻮﺟﻪ ﭘﮋوﻫﺶ ﮔـﺮان ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ. اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع در ﺣﻮزه اﻗﺘﺼﺎد ﻧﯿﺰ ﺑﺎ روﯾﮑﺮدي ﺧﺎص ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻮده اﺳﺖ. ﯾﮑﯽ از ﻣﻮﺿـﻮﻋﺎﺗﯽ ﮐـﻪ در اﯾـﻦ ﺣﻮزه ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﻣﺨﺘﻠﻔﯽ را ﺑﻪ ﺧﻮد اﺧﺘﺼﺎص داده، ارﺗﺒﺎط ﻣﯿـﺎن آﻟـﻮدﮔﯽ و رﺷـﺪ اﻗﺘﺼـﺎدي اﺳـﺖ. در بیش‌تر ﮐﺸـﻮرﻫﺎ و ﺑـﻪ ﺧﺼﻮص ﮐﺸﻮرﻫﺎي در ﺣﺎل ﺗﻮﺳﻌﻪ رﺷـﺪ اﻗﺘﺼـﺎدي ﺑـﻪ ﻋﻨـﻮان ﻣﺮﮐﺰ برنامه‌ریزی‌ها ﻗﻠﻤﺪاد می‌شود. ﻣﺘﺄﺳـﻔﺎﻧﻪ رﺷـﺪ اﻗﺘﺼـﺎدي ﻣﺬﮐﻮر ﭘﯿﺎﻣﺪﻫﺎي ﻧﺎﮔﻮاري ﺑﻪ ﺧﺼﻮص در زﻣﯿﻨﮥ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴـﺖ ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه داﺷﺘﻪ اﺳﺖ، زﯾﺮا ﺑﺴﺘﺮ بیش‌تر فعالیت‌های اﻗﺘﺼـﺎدي ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ اﺳﺖ و در ﺣﻘﯿﻘﺖ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ و رﺷﺪ اﻗﺘﺼﺎدي در اﺑﺘﺪاﺋﯽ ﺗﺮﯾﻦ ﺳﻄﺢ ﺑﻪ ﯾﮑﺪﯾﮕﺮ وابسته‌اند. ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ اﯾـﻦ ﻣﻘﺎﻟـﻪ ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﺆﺛﺮ ﺑﺮ آﻟﻮدﮔﯽ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ اﯾﺮان ﺑﺎ ﻧﮕﺎه وﯾـﮋه ﺑـﺮ دو دﯾﺪﮔﺎه اﻗﺘﺼـﺎدي -اﺟﺘﻤـﺎﻋﯽ و ﻓﺮاﺳـﻨﺞ ﻫـﺎي اﻗﻠﯿﻤـﯽ را ﻣـﻮرد ﺑﺮرﺳﯽ ﻗﺮار داد. دوره زﻣﺎﻧﯽ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ سال‌های 1353-1392 و مدل‌ها ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده روش GMM ﺑﺮآورد ﮔﺮدﯾﺪﻧﺪ. ﻧﺘﺎﯾﺞ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻧﺸﺎن داد ﮐﻪ: 1- اﺛﺮ ﻣﺘﻐﯿﺮﻫﺎي رﺷـﺪ اﻗﺘﺼـﺎدي، درﺟـﻪ ﺗـﺮاﮐﻢ، ﻣﺼﺮف اﻧﺮژي و ﺗﻌﺪاد ﺧﻮدروﻫﺎ ﺑﺮ آﻟﻮدﮔﯽ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ ﻣﺜﺒﺖ و ﻣﻌﻨﺎدار می‌باشند؛2- درﺟـﮥ باز بودن اﻗﺘﺼـﺎد ﮐﺸـﻮر، درﺟـﻪ ﺣﺮارت و ﻣﯿﺰان ﺑﺎرﻧﺪﮔﯽ ﺑﺎ ﻣﯿﺰان آﻟﻮدﮔﯽ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ راﺑﻄـﻪ ﻣﻨﻔﯽ و ﻣﻌﻨﯽ دار داشته‌اند.

در واﻗﻊ از آﻧﺠﺎ ﮐﻪ اﻓﺰاﯾﺶ رﺷﺪ اﻗﺘﺼﺎدي ﮐﺸﻮر ﻫﻤﻮاره ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﯾﮑﯽ از اﻫﺪاف ﻣﻬﻢ اﻗﺘﺼﺎدي در ﻫﺮ ﻣﻘﻄﻌﯽ در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ می‌شود، ﻻزم اﺳﺖ ﺗﻤﻬﯿﺪاﺗﯽ از ﺟﺎﻧﺐ سیاست‌گذاران اﺗﺨـﺎذ ﮔﺮدد ﮐﻪ رﺷﺪ اﻗﺘﺼﺎدي کم‌ترین ﺻﺪﻣﻪ را ﺑﻪ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ وارد آورده و اﻫﺪاف ﺗﻮﺳﻌﻪ ﭘﺎﯾﺪار ﻣﺤﻘﻖ ﺷﻮد. ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑـﻪ اﻫﻤﯿﺖ ﺣﻔﻆ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ و ﺗﺪاوم روﻧﺪ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﭘﺎﯾﺪار، ﺗﻮﺟـﻪ ﺑﻪ ﺗﻤﺎﻣﯽ ﻋﻮاﻣﻞ ﺗﻮﺳﻌﻪ در ﮐﻨﺎر ﺗﻮﻟﯿﺪ ﻧﺎﺧـﺎﻟﺺ داﺧﻠـﯽ اﻣـﺮي ﺑﺴﯿﺎر حائز اﻫﻤﯿﺖ اﺳﺖ. بر اساس ﻧﺘﺎﯾﺞ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ، ﻣﺼﺮف اﻧﺮژي ﺑﺎﻋﺚ اﻓﺰاﯾﺶ آﻟﻮدﮔﯽ می‌شود، ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد می‌گردد ﮐـﻪ ﺑﺮﻧﺎﻣـﻪ صرفه‌جویی در ﻣﺼﺮف اﻧﺮژي در رأس اﻫﺪاف دوﻟﺖ ﻗﺮار ﮔﯿﺮد و در اﯾﻦ زﻣﯿﻨﻪ ﻻزم اﺳﺖ برنامه‌ریزی‌ها و ﻋﻤﻠﯿﺎت اﺟﺮاﯾﯽ ﮔﺴـﺘﺮده و ﻓﺮاﮔﯿـﺮ ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر اﺳﺘﻔﺎده از انرژی‌های ﻧﻮ و تجدید پذیر ﻣﺎﻧﻨـﺪ اﻧـﺮژي ﺧﻮرﺷﯿﺪي، اﻧﺮژي ﺑﺎد و اﻧﺮژي ﺟﺬر و ﻣـﺪ و ﻫﻤﭽﻨـﯿﻦ اﻧـﺮژي ﺣﺎﺻﻞ از نیروگاه‌های آﺑﯽ در ﻣﻨﺎﻃﻖ وﺳﯿﻌﯽ از ﮐﺸﻮر ﺻـﻮرت ﭘﺬﯾﺮد. ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﺟﺎﻣﻊ اﻟﮕﻮي ﻣﺼﺮف اﻧﺮژي (ﮐﻮﺗﺎه ﻣﺪت، میان‌مدت و ﺑﻠﻨﺪﻣﺪت) ﺑﺎ استراتژی‌های ﻗﺎﺑـﻞ ﺣﺼـﻮل ﺗـﺪوﯾﻦ ﮔﺮدد. ﻋﻼوه ﺑﺮ آن، ﺗﻮﻟﯿﺪ ﺧﻮدروﻫـﺎﯾﯽ ﮐـﻪ آﻻﯾﻨـﺪﮔﯽ ﮐﻤﺘـﺮي داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ ﻧﯿﺰ در دﺳﺘﻮر ﮐﺎر ﻗﺮار ﮔﯿﺮد. ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﺛﺮ ﻣﻨﻔﯽ و ﻣﻌﻨﯽ دار درﺟﻪ ﺑﺎز ﺑﻮدن ﺑـﺮ آﻟـﻮدﮔﯽ، ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ واردات و ﺻﺎدرات در ﮐﺸﻮر ﺑﺎ ﺳﻬﻮﻟﺖ ﺑﯿﺸﺘﺮي اﻧﺠـﺎم ﺷﻮد، می‌توان اﻣﯿﺪوار ﺑﻮد ﻣﺤﺼﻮﻻﺗﯽ ﮐﻪ ﺑﺎ ﻗﯿﻤﺖ ﺗﻤﺎم ﺷﺪه ﺑﺎﻻ و هزینه‌هاي ﮔﺰاف اﻗﺘﺼﺎدي- اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﺗﻮﻟﯿﺪ می‌شوند، ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﺑﻪ ﺗﻮﻟﯿﺪات داﺧﻠﯽ آﺳﯿﺐ ﻧﺮﺳﺎﻧﻨﺪ، وارد ﮐﺸﻮر ﺷﻮﻧﺪ. اﯾﻦ ﻓﺮآﯾﻨﺪ می‌تواند از آلودگی‌های ﻧﺎﺷـﯽ از ﺗﻮﻟﯿـﺪ اﯾـﻦ محصولات جلوگیری ﮐﻨﺪ. در ﻣﻘﺎﺑﻞ آن، ﻣﺤﺼﻮﻻﺗﯽ ﮐﻪ ﺑﺎ ﻫﺰﯾﻨﻪ کم‌تر ﺗﻮﻟﯿﺪ ﺷﺪه و ﮐﺸﻮر در ﺗﻮﻟﯿﺪ آن‌ها ﻣﺰﯾـﺖ ﻧﺴـﺒﯽ دارد، ﺻـﺎدر ﺷـﻮﻧﺪ ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺷﺎﯾﺎن ذﮐﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﺗﻌﺪاد ﺧﻮدروﻫﺎي ﺗﻮﻟﯿﺪاﺗﯽ و وارداﺗﯽ ﮐﺸﻮر ﮐﻨﺘﺮل ﻧﺸﻮد، می‌تواند ﺑﻪ آﻟﻮدﮔﯽ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﻣﺤـﯿﻂ زﯾﺴﺖ ﻣﻨﺠﺮ ﮔﺮدد. در اﯾـﻦ راﺳـﺘﺎ ﻋـﻼوه ﺑـﺮ ﮐﻨﺘـﺮل ﺗﻮﻟﯿـﺪ و واردات ﺧﻮدروﻫﺎ، ﮐﺎﻫﺶ ﻣﺼﺮف سوخت‌ها ﺑﺎ آﻻﯾﻨﺪﮔﯽ زﯾـﺎد اﺻﻼح ﻗﻮاﻧﯿﻦ و ﻣﻘﺮرات در ﺷـﻬﺮﻫﺎي ﺑـﺰرگ، ارﺗﻘـﺎء ﮐﯿﻔﯿـﺖ ﺳﻮﺧﺖ و ﮐﯿﻔﯿﺖ فرآورده‌های ﻧﻔﺘـﯽ، جمع‌آوری ﺧﻮدروﻫـﺎي ﻓﺮﺳـﻮده و ﺧـﺎرج از اﺳـﺘﺎﻧﺪارد، ﺟـﺪي ﮔـﺮﻓﺘﻦ ﻣﻌﺎﯾﻨـﻪ ﻓﻨـﯽ ﺧﻮدروﻫﺎ، ﮐﻨﺘﺮل موتورسیکلت‌ها، ﺗﺮﻏﯿﺐ ﻣﺮدم ﺑﻪ ﻋﺪم اﺳﺘﻔﺎده از ﺧﻮدرو ﺷﺨﺼﯽ و بالا بردن ﻣﻄﻠﻮﺑﯿﺖ ﺳﻔﺮ ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از ﻧﺎوﮔﺎن ﺣﻤﻞ و ﻧﻘﻞ ﻋﻤﻮﻣﯽ، ﻧﻘﺶ زﯾـﺎدي در ﭘﯿﺸـﺒﺮد اﻫـﺪاف ﺗﻮﺳـﻌﻪ ﭘﺎﯾﺪار ﺧﻮاﻫﺪ داﺷﺖ. ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﺟﺎﻣﻊ آﻟﻮدﮔﯽ در ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﺳﻮم اﺛﺮ ﻣﻨﺎﺳﺒﯽ ﺑﺮ ﮐﺎﻫﺶ اﺛﺮ اﻓﺰاﯾﺸﯽ آﻟﻮدﮔﯽ داﺷﺘﻪ اﺳﺖ. ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ اداﻣـﻪ اﯾـﻦ برنامه‌ها در سال‌های آﺗﯽ و ﮔﺴﺘﺮش آن در ﺗﻤﺎم ﮐﺸﻮر می‌تواند ﻣﻨﺠـﺮ ﺑـﻪ ﺗﻘﻠﯿﻞ اﺛﺮ آﻟﻮدﮔﯽ و اﻓﺰاﯾﺶ رﺷﺪ اﻗﺘﺼﺎدي ﺷـﻮد و در ﻣﺠﻤـﻮع اﯾﻦ روﻧﺪ ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺑﺎ اﻫﺪاف چشم‌انداز بیست‌ساله و ﺑـﻪ ﻣﻨﻈـﻮر دﺳﺘﯿﺎﺑﯽ ﺑﻪ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﭘﺎﯾﺪار ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد.

ﻣﻨﺎﺑﻊ

ﺑﻬﺒﻮدي، داود؛ ﺑﺮﻗـﯽ ﮔﻠﻌـﺬاﻧﯽ، اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ و ﻣﻤـﯽ ﭘـﻮر، ﺳـﯿﺎب (1393). ﺑﺮرﺳﯽ ﺗﺄﺛﯿﺮ رﺷـﺪ اﻗﺘﺼـﺎدي ﺑـﺮ آﻟـﻮدﮔﯽ ﻣﺤـﯿﻂ زﯾﺴﺖ در ﮐﺸﻮرﻫﺎي ﻧﻔﺘﯽ. ﭘﮋوﻫﺸﻨﺎﻣﻪ اﻗﺘﺼـﺎد ﮐـﻼن، دوره

9، ﺷﻤﺎره 37-52،17.

ﭘﮋوﯾﺎن، ﺟﻤﺸﯿﺪ و مراد حاصل، ﻧﯿﻠﻮﻓﺮ (1386). ﺑﺮرﺳﯽ اﺛﺮ رﺷﺪ اﻗﺘﺼﺎدي ﺑﺮ آﻟﻮدﮔﯽ ﻫـﻮا. ﻓﺼـﻠﻨﺎﻣﻪ پژوهش‌های اﻗﺘﺼـﺎدي، ﺳﺎل ﻫﻔﺘﻢ، ﺷﻤﺎره 141-160،4.

ﭘﻮراﺣﻤﺪ، اﺣﻤﺪ (1377). ﻧﻘﺶ اﻗﻠﯿﻢ و ﺳـﺎﺧﺘﺎر ﺟﻐﺮاﻓﯿـﺎﯾﯽ در آﻟﻮدﮔﯽ ﻫﻮاي ﺷﻬﺮ ﺗﻬﺮان. پژوهش‌های ﺟﻐﺮاﻓﯿﺎﯾﯽ، ﺷـﻤﺎره 38-53،34.

ﺗﺮﻧــﺮ، آر.ك؛ ﭘﯿــﺮس، دي و ﺑــﺎﺗﻤﻦ، اي (1374). اﻗﺘﺼــﺎد ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ، ﺗﺮﺟﻤﻪ: ﺳﯿﺎوش دﻫﻘﺎﻧﯿﺎن، ﻋﻠﯿﺮﺿﺎ ﮐـﻮﭼﮑﯽ ﻋﻠﯽ ﮐﻼﻫﯽ اﻫﺮي، اﻧﺘﺸﺎرات داﻧﺸﮕﺎه ﻓﺮدوﺳﯽ ﻣﺸﻬﺪ، ﭼﺎپ اول.

ﺗﺮﯾﻮدي، آر. ﮐﯽ (1389). مقدمه‌ای ﺑـﺮ آﻟـﻮدﮔﯽ ﻫـﻮا. ﺗﺮﺟﻤـﻪ ﻣﺼﻄﻔﯽ ﻟﯿﻠﯽ، ﻧﻔﯿﺴﻪ ﻧﻮرﯾﻪ، زﻫﺮا ﻋﻄﺎﻓﺮ، ﺗﺤﺖ ﻧﻈـﺮ ﻣﺤﻤـﺪ ﻫﺎدي دﻫﻘﺎﻧﯽ، اﻧﺘﺸﺎرات اﻧﺪﯾﺸﻪ رﻓﯿﻊ.

دادﮔﺮ، ﯾﺪاﻟﻪ و ﻧﻈـﺮي، روح اﻟـﻪ (1387). آب، ﻣﺤـﯿﻂ زﯾﺴـﺖ و ﺗﻮﺳﻌﻪ ﭘﺎﯾﺪار. ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ﻣﻬﻨﺪس اﺳﻮه، ﺷﻤﺎره 13، 80-88.

زﯾﺒﺎﯾﯽ، ﻣﻨﺼﻮر و ﺷﯿﺦ زین‌الدین، آذر (1388). ﺗﻨـﻮع زیست‌محیطی و رﺷﺪ اﻗﺘﺼﺎدي: ﺗﺤﻠﯿﻞ ﻣﻘﻄﻌﯽ ﮐﺸﻮري (ﺑﺎ ﺗﺄﮐﯿـﺪ ﺑﺮ ﮐﺸﻮرﻫﺎي در ﺣﺎل ﺗﻮﺳﻌﻪ)، ﻣﺠﻠﻪ محیط‌شناسی، دوره 35، ﺷﻤﺎره 49، 61-72.

ﺷﯿﺮوي، ﻋﺒﺪاﻟﺤﺴﯿﻦ (1390). ﭘﺮوﺗﮑـﻞ ﮐﯿﻮﺗـﻮ و ﺗـﺄﻣﯿﻦ ﻣـﺎﻟﯽ طرح‌های اﻗﺘﺼﺎدي در ﮐﺸﻮرﻫﺎي در ﺣﺎل ﺗﻮﺳﻌﻪ. ﻓﺼـﻠﻨﺎﻣﻪ ﭘﮋوﻫﺶ ﺣﻘﻮق و ﺳﯿﺎﺳﺖ، ﺳﺎل 13، ﺷﻤﺎره 32، 205-230.

ﺻﻔﻮي، سید یحیی و ﻋﻠﯿﺠﺎﻧﯽ، ﺑﻬﻠﻮل (1385). ﺑﺮرﺳـﯽ ﻋﻮاﻣـﻞ ﺟﻐﺮاﻓﯿــﺎﯾﯽ در آﻟــﻮدﮔﯽ ﻫــﻮاي ﺗﻬــﺮان. پژوهش‌های ﺟﻐﺮاﻓﯿﺎﯾﯽ، دوره 38، ﺷﻤﺎره 58، 99-112.

ﻋﺒﺪاﻟﻠﻬﯽ، ﻣﺤﺴﻦ (1389). ﺗﻐﯿﯿﺮات آب‌وهواﯾﯽ: ﺗﺄﻣﻠﯽ ﺑﺮ راﻫﺒﺮدﻫﺎ و ﺗﺪاﺑﯿﺮ ﺣﻘـﻮﻗﯽ ﺳـﺎزﻣﺎن ﻣﻠـﻞ ﻣﺘﺤـﺪ. ﻓﺼـﻠﻨﺎﻣﻪ ﺣﻘﻮق، ﻣﺠﻠﻪ داﻧﺸـﮑﺪه ﺣﻘـﻮق و ﻋﻠـﻮم ﺳﯿﺎﺳـﯽ داﻧﺸـﮕﺎه ﺗﻬﺮان، دوره 40، ﺷﻤﺎره 1، 193-214.

ﻓﻄﺮس، ﻣﺤﻤﺪﺣﺴﻦ و ﺑﺮزﮔﺮ، ﺣﻤﯿـﺪه (1392). اﺛـﺮات ﺑﺮﺧـﯽ ﻣﺘﻐﯿﺮﻫﺎي ﮐﻼن اﻗﺘﺼﺎدي ﺑﺮ اﻧﺘﺸﺎر ﮔﺎز دی‌اکسید کربن در آﺳﯿﺎي ﻣﺮﮐﺰي و اﯾﺮان 1995-2007، ﭘﮋوﻫﺸـﻨﺎﻣﻪ اﻗﺘﺼـﺎد ﮐﻼن، دوره 8، ﺷﻤﺎره 141-158،16.

ﻓﻄﺮس، ﻣﺤﻤﺪﺣﺴـﻦ و ﻓﺘﺤـﯽ، اﺑـﻮذر (1390). ﺷﻬﺮﻧﺸـﯿﻨﯽ و آﻟﻮدﮔﯽ ﻫﻮا در اﯾﺮان. اوﻟﯿﻦ ﮐﻨﻔﺮاﻧﺲ اﻗﺘﺼﺎد ﺷﻬﺮي اﯾـﺮان، 1-16.

ﻗﺮﺑــﺎﻧﯽ، ﻣﺤﻤــﺪ و ﻓﯿــﺮوز زارع، ﻋﻠﯽ (1387). مقدمه‌ای ﺑﺮ ارزش‌گذاری ﻣﺤـﯿﻂ زﯾﺴـﺖ. ﻣﺆﺳﺴـﻪ ﭼـﺎپ و اﻧﺘﺸـﺎرات داﻧﺸﮕﺎه ﻓﺮدوﺳﯽ ﻣﺸﻬﺪ.

ﻣﻼردي، ﻣﺤﻤﺪرﺿﺎ و اﺻﻐﺮي، ﺳﻮﺳﻦ (1383). ﺷﯿﻤﯽ ﻣﺤـﯿﻂ زﯾﺴﺖ: آﺷﻨﺎﯾﯽ ﺑﺎ جنبه‌های ﺷﯿﻤﯿﺎﯾﯽ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ. ﻣﺒﺘﮑﺮان.

ﻧﺼﺮاﻟﻠﻬﯽ، زﻫﺮا و ﻏﻔﺎري ﮔﻮﻟﮏ، ﻣﺮﺿﯿﻪ (1389). آﻟﻮدﮔﯽ ﻫﻮا و ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﺆﺛﺮ ﺑﺮ آن (ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﻮردي اﻧﺘﺸـﺎر 2 SPM و SO در ﺻﻨﺎﯾﻊ ﺗﻮﻟﯿﺪي اﯾﺮان). ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ پژوهش‌های اﻗﺘﺼﺎدي، ﺳﺎل دﻫﻢ، ﺷﻤﺎره ﺳﻮم، 95

ﻧﻮاري، ﻋﻠﯽ (1393). ﺗﺄﻣﻠﯽ ﺑﺮ ﻋﻤﻠﮑﺮد ﺟﺎﻣﻌﻪ بین‌المللی در ﺑﺮاﺑﺮ ﺗﻐﯿﯿﺮات آب‌وهواﯾﯽ. پژوهش‌های ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ، ﺳﺎل 5، ﺷﻤﺎره 9.47-58،

Domestic Policy Options: The Cost of Climate Policy. UBC Press, Vancouver, BC, 175–198.

Khalil, S. & Inam, Z. (2006), Is Trade Good forEnvironment? A Unit Root Co-integration Analysis. Journal of Pakistan Development Review, 45(4), 1187-1196.

Khalil, S. Azhar. U. & Hasnain, A. (2007).

Environmental Effects of Trade Liberalization: A Case Study of Pakistan, Journal of Pakistan Development Review, 46(4), 645-655.

Mugableh, M. I. (2013). Analysing the CO2 Emissions Function in Malaysia: Autoregressive Distributed Lag Approach. Procedia Economics and Finance, 5, 571 -580.

Muhammad, S. Muhammad Adnan, H. Q. &Kumar, T. A. (2013), Economic Growth, Energy Consumption, Financial Development, International Trade and CO2 emissions in Indonesia. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 25, 109-121.

Nasir, M. & Rehman, F. U. (2011).

Environmental Kuznets Curve for Carbon Emissions in Pakistan: An empirical investigation. Energy Policy, 39(3), 1857–1864.

Panayotou, T. (2000). Economic Growth and theEnvironment. CID Working Paper, No. 56, Environment and Development Paper, 4, Center for International Development at Harvard University.

Perkins, S. (2011). Green Growth and Transport.

International Transport Forum at the OECD, Paris.

Rehan, R. & Nehdi, M. (2005). Carbon Dioxide Emissions and Climate Change: Policy Implications for the Cement Industry. Environmental Science and Policy, 8, 105–114.

Richmond, A. K. & Kaufmann, R. K. (2006). IsThere a Turning Point in The Relationship between Income And Energy Use and/or Carbon Emissions? Ecological Economics, 56, 176–189.

Akpan, U. F. & Abang, D. E. (2014).

Environmental Quality and Economic Growth: A Panel Analysis of the “U” in Kuznets. MPRA Paper No, 54461, 1-22, posted 20. March: http://mpra.ub.uni-muenchen.de/54461/

Al-Mulali, U. Saboori, B. & Ozturk, I. (2015).

Investigating the Environmental Kuznets Curve Hypothesis in Vietnam. Energy Policy, 76, 123–.131

Arouri, M. Shahbaz, M. Onchang, R. Islam, F. & Teulon, F. (2014). Environmental Kuznets Curve in Thailand: Cointegration and Causality Analysis. Working Paper Series, IPAG Business School, 1- 34:

Begum, R. A. Sohag, K. Mastura SyedAbdullah, S. & Jaafar, M. (2015). CO2 Emissions, Energy Consumption, Economic and Population Growth in Malaysia. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 41, 594–601.

Chaitanya, K. (2007). Rapid Economic Growthand Industrialization in India, China and Brazil: At What Cost? William Davidson Institute Working Paper, No. 897.

Dinda, S. & Coondoo, D. (2006). Income andEmission: A Panel-data based Cointegration Analysis. Ecological Economics, 57(2), 167–181.

Eugen, T. Madalina, I. Vlad, C. & Ovidiu, B.

(2003), Correlations between the Air Pollution and the Rainfall Composition in Jiului Valley Area. Studia Universitatis Babes-Bolyai, Geologia, 2, 95-100.

Heidari, H. Katircioğlu, S. T. & Saeidpour, L. (2015), Economic Growth, CO2 Emissions, and Energy Consumption in the Five Asean Countries. International Journal of Electrical Power & Energy Systems, 64, 785–791.

Hollinger, Keith H. (2008). Trade Liberalization and the Environment: A Study of NAFTA’s Impact in El Paso, Texas and Juarez, Mexico. Virginia Polytechnic Institute and State University, 1-79.

UNFCCC. (1995). Report of the Conference ofthe Parties on its First Session, Berlin, 28 March -7 April 1995. (Decision -COP 1).

UNFCCC. (1997), Kyoto Protocol to the Unite d Nations Framework Convention on Climate Change, Kyoto.

World Bank (2014). World Development Indicators (WDI). CD-ROM. Washington. Yamin, F. & Depledge, J. (2004). The International Climate Change Regime: A Guide to Rules, Institutions and Procedures. Cambridge University Press.

Yhdego, M. (1995). Environmental Pollution Management for Tanzania: Towards Pollution Prevention. Journal of Cleaner Production, 3(3), 143-151.

Sebri, M. & Salha, O. B. (2013). On the Causal Dynamics between Economic Growth, Renewable Energy Consumption, CO2 Emissions and Trade Openness: Fresh Evidence from BRICS Countries. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 39, 14-23.

UNFCCC. (United Nations Framework Convention on Climate Change), Lima call for climate action, Advance unedited version, (Decision -COP 20). available at: http://unfccc.int/files/meetings/lima_dec_2014

مطلب مرتبط

مقاله کامل با اشکال و جداول

اشتراک:

درباره نویسنده

نظرات بسته اند

برچسب‌ها : % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % %
Call Now Button