ﺑﺮرﺳﯽ ﻋﻮاﻣﻞ ﻧﺎﺑﻮدﮔﺮ درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي زاﮔﺮس

0

ﺑﻠﻮط

اﯾﺮج رﺣﯿﻤﯽ، اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﺳﺪي، ﭘﮋﻣﺎن ﻃﻬﻤﺎﺳﺒﯽ، ﻋﻄﺎاﻟﻪ اﺑﺮاﻫﯿﻤﯽ

ﭘﻬﻨﻪ روﯾﺸﯽ زاﮔﺮس وﺳﯿﻊﺗﺮﯾﻦ و اﺻﻠﯽﺗﺮﯾﻦ روﯾﺸﮕﺎه ﮔﻮﻧﻪﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﻠﻮط در اﯾﺮان ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ. درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط ﻧﻘﺶ ﻓﻮق اﻟﻌﺎده اﮐﻮﻟﻮژﯾﺴﺘﯽ دارﻧﺪ و ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻣﻬﻢ ﺣﻔﻆ آب و ﺧﺎك ﻣﺤﺴﻮب ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ. در ﺳﺎﻟﯿﺎن اﺧﯿﺮ ﺧﺸﮑﯿﺪﮔﯽﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﻪ دﻻﯾﻞ ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن در ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي ﺑﻠﻮط زاﮔﺮس ﺑﻪ وﻗﻮع ﭘﯿﻮﺳﺘﻪ ﮐﻪ در ﺑﺴﯿﺎري ﻣﻨﺎﻃﻖ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﻧﺎﺑﻮدي درﺧﺘﺎن ﺷﺪه اﺳﺖ. اﯾﻦ ﻓﺎﺟﻌﻪ زﯾﺴﺖﻣﺤﯿﻄﯽ ﻫﻢ اﮐﻨﻮن ﺑﺪون ﺗﻮﺟﻪ ﮐﺎﻓﯽ ﻣﺴﺌﻮﻟﯿﻦ ﻣﺮﺑﻮﻃﻪ و ﻧﺪاﺷﺘﻦ ﻃﺮح و ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﻣﻨﺎﺳﺐ و ﻋﻤﻠﯿﺎﺗﯽ روز ﺑﻪ روز وﺧﯿﻢ ﺗﺮ ﻣﯽ ﺷﻮد. ﯾﮏ ﻣﯿﻠﯿﻮن و  ﻫﺰار ﻫﮑﺘﺎر از 6 ﻣﯿﻠﯿﻮن ﻫﮑﺘﺎر ﻣﺴﺎﺣﺖ ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎي زاﮔﺮس ﺑﻪ ﮐﻠﯽ ﻧﺎﺑﻮد ﺷﺪه و اﮔﺮ اﯾﻦ روﻧﺪ اداﻣﻪ ﭘﯿﺪا ﮐﻨﺪ، ﺑﻪ زودي ﺷﺎﻫﺪ ﺑﯿﺎﺑﺎن زاﮔﺮس ﺑﻪ ﺟﺎي ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎي زاﮔﺮس ﺧﻮاﻫﯿﻢ ﺑﻮد. ﺑﺮاي اﯾﺠﺎد ﯾﮏ درﺧﺖ ﺑﻠﻮط، ﺑﯿﻦ 70 ﺗﺎ 150 ﺳﺎل، و ﺑﺮاي داﺷﺘﻦ ﯾﮏ درﺧﺖ ﺑﻠﻮط ﺧﻮب ﺑﯿﻦ 200 ﺗﺎ 300 ﺳﺎل زﻣﺎن ﻻزم اﺳﺖ. در ﮐﺸﻮري ﮐﻪ ﺳﺮاﻧﻪ ﺟﻨﮕﻠﯽ ﭘﺎﯾﯿﻨﯽ دارد ﻣﺮگ ﺣﺘﯽ ﯾﮏ درﺧﺖ ﻫﻢ ﺑﺴﯿﺎر ﺑﺎ اﻫﻤﯿﺖ اﺳﺖ، ﻣﺮگ ﻫﺮ ﺑﻠﻮط، ﻣﺮگ ﯾﮏ زﻧﺪﮔﯽ در زاﮔﺮس اﺳﺖ و اﯾﻦ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﯽ ﻣﺮگ ﺗﺪرﯾﺠﯽ ﭘﺎﯾﺪاري اﮐﻮﻟﻮژﯾﮏ ﻓﻼت اﯾﺮان ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ. ﺑﻠﻮط ﺳﺮﻣﺎﯾﻪ زاﮔﺮس اﺳﺖ، درﺧﺘﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﺑﺎ ﻣﺮگ آنﻫﺎ ﺑﺎﯾﺪ ﻣﻨﺘﻈﺮ ﻓﺎﺟﻌﻪ ﯾﯽ ﺑﻪ وﺳﻌﺖ 6 ﺑﺮاﺑﺮ درﯾﺎﭼﻪ اروﻣﯿﻪ ﺑﻮد، زﯾﺮا ﺳﺮﭼﺸﻤﻪ 40 درﺻﺪ از آب ﺷﯿﺮﯾﻦ ﮐﺸﻮر، ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎي زاﮔﺮس اﺳﺖ و اﯾﻦ روﯾﺸﮕﺎه، ﺑﺰرگ ﺗﺮﯾﻦ ﻓﯿﻠﺘﺮ ﻃﺒﯿﻌﯽ ﺑﺮاي ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ رﯾﺰﮔﺮدﻫﺎ ﻫﻢ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﯽ رود. درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط در ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي زاﮔﺮس وﺿﻌﯿﺖ ﺧﻮﺑﯽ ﻧﺪارﻧﺪ، زاﮔﺮس ﮔﺮﯾﺎن و ﻋﺰادار ﻣﺮگ ﺑﻠﻮط ﻫﺎ و ﺷﻤﺎرش ﻣﻌﮑﻮس ﺑﺮاي ﻧﺎﺑﻮدي ﮐﺎﻣﻞ اﯾﻦ ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎ ﺑﻪ ﺻﺪا درآﻣﺪه اﺳﺖ. ﺑﺨﺶ ﻋﻈﯿﻢ ﻃﺒﯿﻌﺖ اﯾﺮان، ﺑﻪ دﻟﯿﻞ ﻧﺒﻮد ﻧﮕﺎه ﭘﺎﯾﺪار ﻣﺪﯾﺮﯾﺘﯽ در ﺣﺎل وﯾﺮاﻧﯽ اﺳﺖ از اﯾﻦرو، ﻋﻠﻢ و آﮔﺎﻫﯽ ﻣﺪﯾﺮان و ﮐﺎرﺷﻨﺎﺳﺎن ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻃﺒﯿﻌﯽ و ﺣﺎﻣﯿﺎن ﺟﻨﮕﻞ از ﮐﻢ و ﮐﯿﻒ ﺗﻐﯿﯿﺮ و ﺗﺤﻮﻻت رخداده ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺳﯿﺎﺳﺖﮔﺬاري و ﭼﺎره اﻧﺪﯾﺸﯽ ﺑﺮاي رﻓﻊ ﻣﺸﮑﻞ ﻣﻮﺟﻮد ﺿﺮوري ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد. ﻧﮕﺮش ﺑﻪ ﺟﻨﮕﻞ از دﯾﺪﮔﺎه ﺗﻮﺳﻌﻪ ﭘﺎﯾﺪار، ﻟﺰوم ﺣﻔﻆ ﮔﻮﻧﻪﻫﺎي ﺟﻨﮕﻠﯽ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ذﺧﯿﺮه ژﻧﺘﯿﮑﯽ در اوﻟﻮﯾﺖ ﻗﺮار ﻣﯽدﻫﺪ ﻟﺬا در اﯾﻦ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﺮوري و ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از ﻣﻨﺎﺑﻊ ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪاي، ﺳﺎﯾﺖﻫﺎي اﯾﻨﺘﺮﻧﺘﯽ و ﻣﻘﺎﻻت ﻋﻠﻤﯽ ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺳﻌﯽ ﮔﺮدﯾﺪه ﺑﻪ ﺑﺮرﺳﯽ ﺑﺮرﺳﯽ ﻋﻮاﻣﻞ ﻧﺎﺑﻮدﮔﺮ درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي زاﮔﺮس اﺷﺎره ﮔﺮدد ﺗﺎ از روﻧﺪ ﺗﺨﺮﯾﺒﯽ اﯾﻦ ﺟﻨﮕﻞﻫﺎ ﺟﻠﻮﮔﯿﺮي ﺑﻪ ﻋﻤﻞ آﯾﺪ.

مقدمه

ﺟﻨﮕﻞﻫﺎ از ﺟﻤﻠﻪ ﻣﻬﻢﺗﺮﯾﻦ ﺛﺮوتﻫﺎي ﻃﺒﯿﻌﯽ اﯾﺮان ﻫﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﻫﻢ اﮐﻨﻮن ﺑﺎ وﺳﻌﺘﯽ ﺑﻪ ﻣﺮاﺗﺐ ﮐﻤﺘﺮ از ﭼﻨﺪ دﻫﻪ ﮔﺬﺷﺘﻪ اﺳﺘﻘﺮار دارﻧﺪ. ﺟﻨﮕﻞﻫﺎ از ﺟﻬﺎت ﻣﺨﺘﻠﻔﯽ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺟﻠﻮﮔﯿﺮي از آبﻫﺎي ﺳﻄﺤﯽ و ﺗﻐﺬﯾﻪ آبﻫﺎي زﯾﺮزﻣﯿﻨﯽ، ﺗﺴﻮﯾﻪ ﻫﻮا، ﺟﻠﻮﮔﯿﺮي از ﻓﺮﺳﺎﯾﺶ، ذﺧﯿﺮهﮔﺎه ﮔﻮﻧﻪﻫﺎي ﮔﯿﺎﻫﯽ داروﯾﯽ و ﻣﺤﯿﻄﯽ اﻣﻦ ﺑﺮاي زﯾﺴﺖ ﺟﺎﻧﻮران، اﻫﻤﯿﺖ وﯾﮋه اي دارﻧﺪ. ﭘﻬﻨﻪ روﯾﺸﯽ زاﮔﺮس ﺷﺎﻣﻞ رﺷﺘﻪ ﮐﻮهﻫﺎي زاﮔﺮس، وﺳﯿﻊﺗﺮﯾﻦ و اﺻﻠﯽﺗﺮﯾﻦ روﯾﺸﮕﺎه ﮔﻮﻧﻪﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﻠﻮط در اﯾﺮان ﺑﻮده و ﺑﻪ ﻫﻤﯿﻦ دﻟﯿﻞ اﯾﻦ ﻣﻨﻄﻘﻪ از اﻫﻤﯿﺖ ﺑﺴﯿﺎري ﺑﺮﺧﻮردار اﺳﺖ. اﯾﻦ درﺧﺘﺎن ﻧﻘﺶ ﻓﻮق اﻟﻌﺎده اﮐﻮﻟﻮژﯾﺴﺘﯽ دارﻧﺪ و ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻣﻬﻢ ﺣﻔﻆ آب و ﺧﺎك ﻣﺤﺴﻮب ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ (اﯾﺰدي، 1396). از ﻣﻬﻤﺘﺮﯾﻦ ﮔﻮﻧﻪﻫﺎي درﺧﺘﯽ ﻣﻨﻄﻘﻪ زاﮔﺮس درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط ﻫﺴﺘﻨﺪ. اﯾﻦ درﺧﺘﺎن ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﺟﻨﺲ Quercus، از ﺧﺎﻧﻮاده راشﯾﺎن و از ﺗﯿﺮه راشﺳﺎﻧﺎن ﻫﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﯿﺶ از 91 ﮔﻮﻧﻪ را ﺷﺎﻣﻞ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ (ﻗﺎﺳﻢزاده و ﻫﻤﮑﺎران، 1397).

اﮐﻮﺳﯿﺴﺘﻢ ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي زاﮔﺮس ﺑﺎ وﺳﻌﺖ 5 ﻣﯿﻠﯿﻮن ﻫﮑﺘﺎر از ﮔﺴﺘﺮدهﺗﺮﯾﻦ اﮐﻮﺳﯿﺴﺘﻢﻫﺎي ﺟﻨﮕﻠﯽ در ﺣﺎل ﺗﺨﺮﯾﺐ در اﯾﺮان اﺳﺖ. وﺳﻌﺖ اﯾﻦ ﺟﻨﮕﻞﻫﺎ در ﮔﺬﺷﺘﻪ 10 ﻣﯿﻠﯿﻮن ﻫﮑﺘﺎر ﺑﺮآورد ﮔﺮدﯾﺪه ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﻪ دﻟﯿﻞ ﺑﻬﺮهﺑﺮداري ﺑﯽروﯾﻪ ﺑﻪ ﺳﺮﻋﺖ از وﺳﻌﺖ آنﻫﺎ ﮐﺎﺳﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ. ﭼﻬﺎر ﮔﻮﻧﻪ ﺑﻠﻮط در ﻣﻨﻄﻘﻪ زاﮔﺮس وﺟﻮد دارد ﮐﻪ ﻣﻬﻤﺘﺮﯾﻦ آن ﮔﻮﻧﻪ ﺑﻠﻮط اﯾﺮاﻧﯽ (Quercus  brantii Lindl ) می باشد. (اوﻟﯿﺎﯾﯽ و ﻫﻤﮑﺎران، 89)، ﮐﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﮔﻮﻧﻪ ﻏﺎﻟﺐ ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي زاﮔﺮس ﺷﻨﺎﺧﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد. وﻟﯽ ﻣﺘﺎﺳﻔﺎﻧﻪ در ﺳﺎلﻫﺎي اﺧﯿﺮ، ﺑﺨﺎﻃﺮ دﺧﺎﻟﺖﻫﺎي ﺑﯽروﯾﻪ اﻧﺴﺎﻧﯽ ﺗﻌﺪاد زﯾﺎدي از ﭘﺎﯾﻪﻫﺎي اﯾﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﻗﻄﻊ (ﺷﮑﻞ ) و ﺳﺎﺧﺘﺎر اﯾﻦ ﺟﻨﮕﻞﻫﺎ ﺗﺨﺮﯾﺐ ﺷﺪه اﺳﺖ (ﻓﺮﻫﺎدي و ﺳﻮﺳﻨﯽ، 1395). ﺟﻨﮕﻞهاي زاﮔﺮس ازدﯾﺮﺑﺎز در ﻣﻌﺮض آﺳﯿﺐﻫﺎي زﯾﺎدي ﺑﻮده اﻧﺪ و ﻋﻠﯽرﻏﻢ ﻣﻠﯽ ﺷﺪن آنﻫﺎ ﻫﻨﻮز ﻫﻢ در ﻣﻌﺮض ﺑﻬﺮهﺑﺮدای ﺳﻨﺘﯽ و اﻏﻠﺐ ﻧﺎدرﺳﺖ ﺗﻮﺳﻂ ﺳﺎﮐﻨﺎن ﻣﺤﻠﯽ و ﺟﻨﮕﻞﻧﺸﯿﻨﺎن ﻗﺮار ﻣﯽﮔﯿﺮﻧﺪ. در ﭼﻨﺪ دﻫﻪ اﺧﯿﺮ ﺗﻐﯿﯿﺮات اﺳﺎﺳﯽ ﻣﺸﺎﻫﺪه ﺷﺪه در ﺳﺎﺧﺘﺎر ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي ﮔﺴﺘﺮه زاﮔﺮس از ﻗﺒﯿﻞ ﮐﺎﻫﺶ و ﺗﻬﺪﯾﺪ ﺗﻨﻮع زﯾﺴﺘﯽ اﻋﻢ از ﮔﯿﺎﻫﯽ و ﺟﺎﻧﻮري اﯾﻦ زﯾﺴﺖﺑﻮم ارزﺷﻤﻨﺪ ﮐﺸﻮر، ﮔﻮاه اﯾﻦ ﺣﻘﯿﻘﺖ ﺗﻠﺦ اﺳﺖ ﮐﻪ اﻓﺰاﯾﺶ ﺟﻤﻌﯿﺖ و اﻗﺘﺼﺎد ﻣﻌﯿﺸﺘﯽ واﺑﺴﺘﻪ ﺟﻮاﻣﻊ ﻣﺤﻠﯽ ﺑﻪ ﺟﻨﮕﻞﻫﺎ و ﺑﯽ ﺗﻮﺟﻬﯽ ﺑﻪ ﻇﺮﻓﯿﺖ ﺗﻮﻟﯿﺪ ﻣﺤﺪود اﯾﻦ ﻣﻨﺎﺑﻊ، در ﮐﻨﺎر ﻋﺪم ﺗﻮﺳﻌﻪ  ﯾﺎﻓﺘﮕﯽ ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ ﺑﺎ ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪيﻫﺎي اﮐﻮﻟﻮژﯾﮑﯽ ﻣﻨﻄﻘه زاﮔﺮس، ﺳﺮﻧﻮﺷﺘﯽ ﻧﺎﺧﻮﺷﺎﯾﻨﺪ را ﺑﺮاي اﯾﻦ اﻧﺪوﺧﺘﻪ ارزشمند اﯾﺮاﻧﯿﺎن رﻗﻢ زده اﺳﺖ (ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺑﯿﺮﮔﺎﻧﯽ،1395). ﺷﯿﻮع ﺑﯿﻤﺎري زوال ﺑﻠﻮط در اﯾﺮان ﺑﺮاي اوﻟﯿﻦ ﺑﺎر در ﺳﺎل 1387 از ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي اﺳﺘﺎن اﯾﻼم ﮔﺰارش ﮔﺮدﯾﺪ و از آن ﺗﺎرﯾﺦ ﺗﺎ ﺑﻪ اﻣﺮوز اﯾﻦ ﺑﯿﻤﺎري از اﺳﺘﺎنﻫﺎي ﻟﺮﺳﺘﺎن، ﻓﺎرس و ﮐﻬﮑﯿﻠﻮﯾﻪ و ﺑﻮﯾﺮاﺣﻤﺪ از روي ﺑﻠﻮط و از اﺳﺘﺎن ﮔﺮﮔﺎن رو درﺧﺘﺎن آزاد و ﺑﻠﻨﺪﻣﺎزو ﮔﺰارش ﮔﺮدﯾﺪه اﺳﺖ و ﻋﺎﻣﻞ آن ﻗﺎرچ Biscogniauxia mediterranea از ﺧﺎﻧﻮاده Xylariaceae معرفی دﯾﺪه اﺳﺖ.

ﺑﯿﻤﺎري ﻧﻮﻇﻬﻮر زوال ﺑﻠﻮط ﯾﮏ ﺗﻬﺪﯾﺪ ﺟﺪي ﺑﺮاي ﮔﻮﻧﻪﻫﺎي ﺑﻠﻮط در ﺟﻨﮕﻞﻫﺎ ﻧﺎم ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده ﺑﺮاي ﺗﻮﺻﯿﻒ ﺿﻌﻒ ﺳﻼﻣﺘﯽ، ﺧﺸﮑﯿﺪﮔﯽ و ﻣﺮگ درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ. ﺑﻪ ﻃﻮرﮐﻠﯽ زوال ﭘﺪﯾﺪهاي اﺳﺖ ﭼﻨﺪ ﻓﺎﮐﺘﻮري ﮐﻪ ﻧﺘﯿﺠﻪاي از ﺗﻌﺎﻣﻞ ﭼﻨﺪﯾﻦ ﻋﺎﻣﻞ زﻧﺪه و ﻏﯿﺮزﻧﺪه ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ (ﺗﻮﮐﻠﯽ و ﻫﻤﮑﺎران، 1396). زاﮔﺮس ﺑﻪ ﻋﻨﻮان رﯾﻪ ﺗﻨﻔﺴﯽ و ﻧﻤﺎد ﺳﺮﺳﺒﺰي ﮐﻮه ﻫﺎي ﮐﺸﻮر، ﻧﯿﺎزﻣﻨﺪ اﺣﯿﺎ و ﺣﻔﻆ ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎي ﺧﻮد اﺳﺖ ﺗﺎ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﯿﺮاﺛﯽ ﺑﺮاي ﻧﺴﻞ آﯾﻨﺪه ﺑﺎﻗﯽ ﺑﻤﺎﻧﺪ (ﺧﺒﺮﮔﺰاري ﺻﺪاوﺳﯿﻤﺎ، 1397). ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ و ﺑﺮﻧﺎﻣﻪرﯾﺰي ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي ﺑﻠﻮط ﻏﺮب اﯾﺮان ﺑﺎ ﻣﺸﮑﻼت ﻓﺮاواﻧﯽ همراه اﺳﺖ ﮐﻪ ﮐﻤﺒﻮد ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت و ﺑﺮرﺳﯽﻫﺎي ﻻزم در ﻣﻨﻄﻘﻪ زاﮔﺮس ﺑﻪ اﯾﻦ ﻣﺴﺄﻟﻪ داﻣﻦ ﻣﯽزﻧﺪ. از اﯾﻦرو، ﻋﻠﻢ و آﮔﺎهی ﻣﺪﯾﺮان و ﮐﺎرﺷﻨﺎﺳﺎن ﻣﻨﺎﺑﻊﻃﺒﯿﻌﯽ و ﺣﺎﻣﯿﺎن ﺟﻨﮕﻞ از ﮐﻢ و ﮐﯿﻒ ﺗﻐﯿﯿﺮ و ﺗﺤﻮﻻت رخداده ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺳﯿﺎﺳﺖﮔﺬاري و ﭼﺎره اﻧﺪﯾﺸﯽ ﺑﺮاي رﻓﻊ ﻣﺸﮑﻞ ﻣﻮﺟﻮد ﺿﺮوري ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد (ﻣﻬﺪوي و ﻓﻼحﺷﻤﺴﯽ، 1391). ﻃﯽ ﺳﺎلﻫﺎي اﺧﯿﺮ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت و ﭘﮋوﻫﺶﻫﺎي زﯾﺎدي درﺧﺼﻮص آﻓﺎت و اﻣﺮاض ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ درﺧﺘﺎن ﺟﻨﮕﻠﯽ ﺣﻮزه زاﮔﺮس ﺑﺨﺼﻮص ﮔﻮﻧﻪ ﺑﻠﻮط اراﯾﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ. ﻋﺪم زادآوري اﯾﻦ درﺧﺘﺎن ﻣﻮﺟﺐ ﮔﺮدﯾﺪه ﺗﺎ اﯾﻦ ﺟﻨﮕﻞﻫﺎ ﺑﺴﻮي ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي ﭘﯿﺮ ﺳﻮق داده ﺷﻮﻧﺪ. ﻣﻬﻤﺘﺮﯾﻦ دﻻﯾﻞ ﺗﺨﺮﯾﺐ اﯾﻦ ﺟﻨﮕﻞﻫﺎ ﺷﺎﻣﻞ ﺧﺸﮏﺳﺎﻟﯽ، ﻗﻄﻊ درﺧﺘﺎن ﺑﺮاي ﺳﻮﺧﺖ، ﭼﺮاي ﺑﯽروﯾﻪ دام، آﺗﺶﺳﻮزي، آﻓﺎت و ﺑﯿﻤﺎريﻫﺎ، ﭘﺮوژهﻫﺎي ﻋﻤﺮاﻧﯽ و ﭘﺪﯾﺪه ﮔﺮد و ﻏﺒﺎر ﻋﻨﻮان ﺷﺪه اﺳﺖ. ﺷﺮاﯾﻂ ﻧﺎﻣﻄﻠﻮب اﯾﺠﺎدﺷﺪه و ﺣﺎﮐﻢ ﺑﺮ اﯾﻦ اﮐﻮﺳﯿﺴﺘﻢﻫﺎي ﺟﻨﮕﻠﯽ ﺑﺎﻋﺚ ﺟﻠﺐ آﻓﺎت ﭼﻮبﺧﻮار و ﻧﯿﺰ ﺣﻤﻠﻪ ﺑﯿﻤﺎري ذﻏﺎل ﺑﻠﻮط ﺷﺪه اﺳﺖ. ﺑﺎﺣﻤﻠﻪ اﯾﻦ آﻓﺎت ﺿﺮﺑﻪ ﻧﻬﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﻫﻤﺎﻧﺎ ﻣﺘﻼﺷﯽ ﺳﺎﺧﺘﻦ ﺑﺎﻓﺖ و ﺳﯿﺴﺘﻢ آوﻧﺪي درﺧﺖ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ ﻓﺮاﻫﻢ ﺷﺪه و در ﻧﻬﺎﯾﺖ ﻣﻮﺟﺐ ﺧﺸﮑﯿﺪﮔﯽ آنﻫﺎ ﮔﺮدﯾﺪه اﺳﺖ.(ﺣﺴﯿﻨﯽ و ﻫﻤﮑﺎران، 1397).

 ﺑﯿﺶ از 93 درﺻﺪ ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي زاﮔﺮس داراي ﻓﺮم ﭘﺮورﺷﯽ ﺷﺎﺧﻪزاد اﺳﺖ و آن ﻗﺴﻤﺖ ﮐﻪ داراي ﺳﺎﺧﺘﺎر داﻧﻪ زاد اﺳﺖ ﻋﻤﻮﻣﺎ ﮐﻬﻦﺳﺎل و ﻓﺮﺗﻮت ﻫﺴﺘﻨﺪ. ﺗﻮدهﻫﺎي ﺟﻨﮕﻠﯽ ﺷﺎﺧﻪزاد اﻏﻠﺐ ﺟﻮان و ارﺗﻔﺎع آنﻫﺎ ﮐﻤﺘﺮ از 5 ﻣﺘﺮ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ. ﻫﻢاﮐﻨﻮن ﺗﻮدهﻫﺎي ﺟﻨﮕﻠﯽ داﻧﻪ زاد در ﻣﻌﺮض ﺧﻄﺮ ﭘﻮﺳﯿﺪﮔﯽ و ﺑﺎداﻓﺘﺎدﮔﯽ ﻗﺮار دارﻧﺪ و ﺑﯿﺶ از 60 درﺻﺪ ﻣﺴﺎﺣﺖ ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي زاﮔﺮس از اﻧﺒﻮﻫﯽ ﺗﺎج ﭘﻮﺷﺶ ﮐﻤﺘﺮ از 25 درﺻﺪ ﺑﺮﺧﻮردارﻧﺪ. ﻧﺘﺎﯾﺞ ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت ﻧﺸﺎن داده اﺳﺖ. ﻣﯿﺰان ﺧﺸﮑﯿﺪﮔﯽ در درﺧﺘﺎن داﻧﻪ زاد ﺑﯿﺸﺘﺮ از ﺷﺎﺧﻪ زادﻫﺎ اﺳﺖ (ﻣﺆﺳﺴﻪ ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎ و ﻣﺮاﺗﻊ، ). ﺟﻬﺖ ﮐﻨﺘﺮل و ﭘﯿﺸﮕﯿﺮي از ﻧﺎﺑﻮدي درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي زاﮔﺮس راهﮐﺎرﻫﺎﯾﯽ از ﺟﻤﻠﻪ ﺗﻬﯿﻪ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﺳﺎزﮔﺎري ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي زاﮔﺮس ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﺳﻨﺎد ﮐﻨﻮاﻧﺴﯿﻮن ﺗﻐﯿﯿﺮات اﻗﻠﯿﻤﯽ، ﺗﺪوﯾﻦ ﻃﺮحﻫﺎي ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﭘﺎﯾﺪار ﺑﻮمﺳﺎزﮔﺎن زاﮔﺮس ﺑﺎ اوﻟﻮﯾﺖ ﺣﻔﺎﻇﺖ از ﮐﻤﯿﺖ و ﮐﯿﻔﯿﺖ اﯾﻦ ﺟﻨﮕﻞﻫﺎ از ﻃﺮﯾﻖ ﺗﻬﯿﻪ و اﺟﺮاي ﻃﺮحﻫﺎي ﺟﺎﻣﻊ ﭼﻨﺪﻣﻨﻈﻮره، ارﺗﻘﺎء ﮐﻤﯽ و ﮐﯿﻔﯽ ﺗﻮدهﻫﺎي ﺟﻨﮕﻠﯽ در ﻣﻨﺎﻃﻖ ﺗﺨﺮﯾﺐ ﯾﺎﻓﺘﻪ و اﯾﺠﺎد ﺗﻌﺎدل ﺑﯿﻦ ﺗﻮانزﯾﺴﺘﯽ و ﻧﯿﺎز اﮐﻮﻟﻮژﯾﮏ ﺗﻮدهﻫﺎي ﺟﻨﮕﻠﯽ، ارزشﮔﺬاري اﻗﺘﺼﺎدي ﺧﺪﻣﺎت و ﮐﺎرﮐﺮدﻫﺎي اﮐﻮﺳﯿﺴﺘﻢ زاﮔﺮس و ارزﯾﺎﺑﯽ ﺧﺴﺎرات وارده، ﺛﺒﺖ ﻣﻠﯽ و ﺑﯿﻦاﻟﻤﻠﻠﯽ ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي زاﮔﺮس ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﯿﺮاث-ﻃﺒﯿﻌﯽ و رﻋﺎﯾﺖ اﺻﻮل ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ آن و ﭘﺎﯾﺶ و ارزﯾﺎﺑﯽ دوره اي ﮐﻤﯽ و ﮐﯿﻔﯽ اﯾﻦ ﺟﻨﮕﻞﻫﺎ و ﺷﻨﺎﺳﺎﯾﯽ ﻇﺮﻓﯿﺖﻫﺎ و ﭘﺘﺎﻧﺴﯿﻞﻫﺎي زﯾﺴﺖﺑﻮم زاﮔﺮس، وﺟﻮد دارد (ﻣﺆﺳﺴﻪ ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎ و ﻣﺮاﺗﻊ، 1397).

شکل1. نمونه ای از قطع درختان توسط انسان

ﺑﺮرﺳﯽ اﺛﺮات ﻋﻮاﻣﻞ زﯾﺴﺘﯽ و ﻏﯿﺮزﯾﺴﺘﯽ در زوال درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط در ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي زاﮔﺮس:

ﻋﻮاﻣﻞ و ﻓﺎﮐﺘﻮرﻫﺎي ﻣﺘﻌﺪدي در ﮐﺎﻫﺶ ﮐﻤﯽ و ﮐﯿﻔﯽ ﺳﻄﺢ ﺟﻨﮕﻞﻫﺎ ﻣﺆﺛﺮ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﻣﯽ ﺗﻮان آنﻫﺎ را ﺑﻪ ﻋﻮاﻣﻞ ﺧﺴﺎرت زاي اﻧﺴﺎﻧﯽ و ﻏﯿﺮاﻧﺴﺎﻧﯽ ﺗﻘﺴﯿﻢ ﻧﻤﻮد. ﮐﻪ در اﯾﻦ ﺑﯿﻦ ﺑﻌﺪ از دﺧﺎﻟﺖﻫﺎي اﻧﺴﺎﻧﯽ ﻋﻮاﻣﻞ ﺧﺴﺎرت زاي زﻧﺪه و ﻏﯿﺮزﻧﺪه ﺷﺎﻣﻞ ﺑﯿﻤﺎريﻫﺎي ﮔﯿﺎﻫﯽ (ﻗﺎرچﻫﺎ، وﯾﺮوسﻫﺎ و ﺑﺎﮐﺘﺮيﻫﺎ)، آﻓﺎت(ﺣﺸﺮات و ﭘﺮﻧﺪﮔﺎن) ﮔﯿﺎﻫﺎن اﻧﮕﻠﯽ و ﻧﯿﻤﻪاﻧﮕﻠﯽ و آﺗش ﺳﻮزيﻫﺎ از اﻫﻤﯿﺖ وﯾﮋهاي ﺑﺮﺧﻮردار ﻫﺴﺘﻨﺪ (ﻓﺘﺤﯽ، 1387). در ﺳﺎﻟﯿﺎن اﺧﯿﺮ ﺧﺸﮑﯿﺪﮔﯽﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ در ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي زاﮔﺮس ﺑﻪ وﻗﻮع ﭘﯿﻮﺳﺘﻪ ﮐﻪ در ﺑﺴﯿﺎري ﻣﻨﺎﻃﻖ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﻧﺎﺑﻮدي درﺧﺘﺎن ﺟﻨﮕﻠﯽ ﺷﺪه اﺳﺖ. ﺑﺮ اﺳﺎس آﺧﺮﯾﻦ آﻣﺎر ﻣﻮﺟﻮد ﻣﻨﺎﻃﻖ آﻟﻮدهﺷﺪه ﺑﯿﺸﺘﺮ در اﺳﺘﺎنﻫﺎي ﻓﺎرس، اﯾﻼم، ﻟﺮﺳﺘﺎن، ﮐﺮﻣﺎﻧﺸﺎه، ﭼﻬﺎرﻣﺤﺎل و ﺑﺨﺘﯿﺎري و ﮐﻬﮑﯿﻠﻮﯾﻪ و ﺑﻮﯾﺮاﺣﻤﺪ و ﺧﻮزﺳﺘﺎن ﭘﺮاﮐﻨﺶ ﯾﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ (ذاﮐﺮي و ﻫﻤﮑﺎران، 1392). ﭘﺪﯾﺪه ﺧﺸﮑﯿﺪﮔﯽ درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط ﯾﮑﯽ از ﻣﺸﮑﻼت اﺳﺎﺳﯽ در ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي زاﮔﺮس اﺳﺖ (ﻋﺰﯾﺰي و ﻫﻤﮑﺎران، 1397). ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﺘﻌﺪدي ﺳﺒﺐ ﺑﺮوز ﺧﺸﮑﯿﺪﮔﯽ درﺧﺘﺎن ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ ﮐﻪ از ﺟﻤﻠﻪ ﻣﻬﻢﺗﺮﯾﻦ آنﻫﺎ ﻣﯽﺗﻮان ﺑﻪ ﻋﻮاﻣﻞ آب و ﻫﻮاﯾﯽ (ﮐﺎﻫﺶ ﺑﺎرﻧﺪﮔﯽ، اﻓﺰاﯾﺶ دﻣﺎ و ﻃﻮل دوره ﺧﺸﮑﯽ، ﺗﻐﯿﯿﺮ اﻗﻠﯿﻢ و ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ آن) اﺷﺎره ﻧﻤﻮد. اﻟﺒﺘﻪ ﺑﻌﻀﯽ از ﻋﻮاﻣﻞ از ﻗﺒﯿﻞ دﺧﺎﻟﺖﻫﺎي اﻧﺴﺎﻧﯽ ﻧﯿﺰ ﺷﺮاﯾﻂ را ﺑﺮاي اﯾﺠﺎد ﺧﺸﮑﯿﺪﮔﯽ در ﮔﯿﺎﻫﺎن ﺑﻪ وﯾﮋه درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط ﻓﺮاﻫﻢ ﻣﯽﺳﺎزﻧﺪ. ﺑﻪ ﻃﻮري ﮐﻪ اﯾﻦ ﻋﻮاﻣﻞ در ﺳﺎلﻫﺎي اﺧﯿﺮ ﺧﺸﮑﯿﺪﮔﯽ ﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻔﯽ در ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي زاﮔﺮس ﺑﻪ وﺟﻮد آورده و در ﺑﺮﺧﯽ ﻣﻮارد ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﻧﺎﺑﻮدي ﮐﺎﻣﻞ درﺧﺘﺎن ﺷﺪه اﺳﺖ (ﻣﯿﺮزاﯾﯽﻣﻼاﺣﻤﺪ و ﻋﺴﮕﺮي، 1395). ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﺘﻌﺪد زﯾﺴﺘﯽ و ﻏﯿﺮزﯾﺴﺘﯽ (ﺟﺪول 1) ﺑﺎﻋﺚ ﺗﺨﺮﯾﺐ درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط ﺷﺪه اﺳﺖ از ﺟﻤﻠﻪ ﮔﺴﺘرشﻣﺤﺪوده ﺷﻬﺮﻫﺎ و روﺳﺘﺎﻫﺎ، ﺗﻐﯿﯿﺮ ﮐﺎرﺑﺮي ﺟﻨﮕﻞ ﺑﻪ زﻣﯿﻦ زراﻋﯽ (رﺳﺘﻢزاده و ﻫﻤﮑﺎران، )، ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﮔﺮوﻫﮏﻫﺎ ﺗﺮورﯾﺴﺘﯽ ﺑﻮﯾﮋه در اﺳﺘﺎنﻫﺎي ﻣﺮزي ﮐﺸﻮر (ﻓﻼحززوﻟﯽ و ﻫﻤﮑﺎران، 1395)، راهﺳﺎزي، ﺧﻂآﻫﻦ و آﺗﺶ ﺳﻮزي ﺧﺒﺮﮔﺰاري ﺗﺴﻨﯿﻢ،. آﻓﺖ ذﻏﺎل، اﺣﺪاث ﻏﯿﺮاﺻﻮﻟﯽ ﺟﺎده ﻫﺎي ارﺗﺒﺎﻃﯽ، راه اﻧﺪازي ﺳﻨﮓ ﺷﮑﻦ ﻫﺎي ﮐﻮﻫﯽ در دل ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎ، ﺳﺎﺧﺖ و ﺳﺎزﻫﺎي ﺑﯽروﯾﻪ و ﻏﯿﺮﻋﻠﻤﯽ (ﮐﺒﻨﺎﻧﯿﻮز، 1397)، ﮐﺎﻫﺶ ﺿﺮﯾﺐ ﻧﻔﻮذ آب ﺑﻪ ﺳﻄﺢ ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎ ﺑﻪ دﻟﯿﻞ ﮐﺎﻫﺶ ﺑﺎرﻧﺪﮔﯽ و اﻓﺰاﯾﺶ دام و ﮐﻮﺑﺶ زﻣﯿﻦ، ﺑﺎﻋﺚ ازدﯾﺎد آﻓﺎت و ﺑﯿﻤﺎريﻫﺎي درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط ﺷﺪه اﺳﺖ. رﯾﺸﻪ درﺧﺖ ﺑﻠﻮط ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﻋﻤﻖ ﭼﻬﺎر ﺗﺎ ﭘﻨﺞ ﻣﺘﺮي زﻣﯿﻦ ﻧﻔﻮذ ﻣﯽﮐﻨﺪ و ﺑﯿﺸﺘﺮ در ﺳﻄﺢ ﭘﺨﺶ ﻣﯽﺷﻮد و از آبﻫﺎي ﺳﻄﺤﯽ اﺳﺘﻔﺎده ﻣﯽ ﮐﻨﺪ، اﻣﺎ ﺑﻪ ﻋﻠﺖ ﮐﺎﻫﺶ ﺑﺎرش ﺑﺮف، آب ﮐﻤﯽ ﺑﻪ رﯾﺸﻪ درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط رﺳﯿﺪه و ﮐﺎر ﺑﻪ ﺟﺎﯾﯽ رﺳﯿﺪه ﮐﻪ ﺑﻠﻮط زارﻫﺎ ﺗﺤﻤﻞ ﺧﻮد را از دﺳﺖ داده و در ﺣﺎل ﺧﺸﮏ ﺷﺪن ﻫﺴﺘﻨﺪ (ﺳﺎﯾﺖ ﺧﺒﺮآﻧﻼﯾﻦ، 1395)،ﮐﻤﺒﻮد اﻣﮑﺎﻧﺎت و ﺗﻌﺪاد ﮐﻢ ﻧﯿﺮوﻫﺎ ﻧﯿﺰ ﻣﺸﮑﻞآﻓﺮﯾﻦ اﺳﺖ و ﺑﺎﯾﺪ ﺗﻮﺳﻌﻪ و ﺗﺠﻬﯿﺰ اﻣﮑﺎﻧﺎت ﻋﻤﻠﯿﺎﺗﯽ ﺷﻮد (ﺳﯿﻤﺎي زاﮔﺮس، 1398). ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ درﺧﺘﺎن ﮐﻬﻦﺳﺎل ﺑﻠﻮط ﺑﻪ ﻋﻠﺖ ﺑﯿﮑﺎري ﯾﺎ ﻣﻨﺎﻓﻊ ﺳﻮدﺟﻮﯾﺎﻧﻪ ﻋﺪه اي ﻗﻄﻊ و ﺳﭙﺲ ﻗﺎﭼﺎق ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ ﮐﻪ اﯾﻦ ﮐﺎر ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺑﺮاي ﻓﺮوش ذﻏﺎل اﯾﻦ درﺧﺘﺎن ﺗﻮﺳﻂ اﯾﻦ اﻓﺮاد ﺻﻮرت ﻣﯽﮔﯿﺮد ﮐﻪ ﺗﺒﺪﯾﻞ ﺑﻪ ﯾﮑﯽ از ﻋﻮاﻣﻞ ﺗﺨﺮﯾﺐ ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي ﺑﻠﻮط ﺷﺪه اﺳﺖ (راكﻧﯿﻮز، 1397).

جنگل ﻫﺎي زاﮔﺮس ﻣﺤﻞ ﺗﺎﻣﯿﻦ ﭼﻮب ﺳﻮﺧﺖ 80 درﺻﺪ ﺟﻤﻌﯿﺖ ﻋﺸﺎﯾﺮي ﮐﺸﻮر و ﺗﻤﺎﻣﯽ روﺳﺘﺎﻫﺎي داﺧﻞ ﺟﻨﮕﻞ اﺳﺖ

(ﻣﺆﺳﺴﻪ ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎ و ﻣﺮاﺗﻊ). ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﯿﺎﻧﮕﯿﻦ ﻫﺮ ﺧﺎﻧﻮار ﻋﺸﺎﯾﺮي در ﻃﻮل ﺳﺎل ﺣﺪود 1/25 ﻫﮑﺘﺎر از اراﺿﯽ ﺟﻨﮕﻞ و ﻣﺮﺗﻊ را ﺗﺨﺮﯾﺐ ﻣﯽﮐﻨﺪ. ﻣﯿﺰان ﻣﺼﺮف ﺧﺎﻧﻮارﻫﺎي ﻋﺸﺎﯾﺮي ﻧﺰدﯾﮏ ﺑﻪ 62 ﻣﯿﻠﯿﻮن ﮐﯿﻠﻮﮔﺮم ﻫﯿﺰم ﺑﺮآورد شده اﺳﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ ﻣﻘﺪار ﻫﯿﺰم ﻣﻌﺎدل 20 هزار اصله درﺧﺖ ﺑﻠﻮط اﺳﺖ. ﺑﻪ اﯾﻦ ﺗﺮﺗﯿﺐ در ﻫﺮ ﺳﺎل ﻧﺰدﯾﮏ ﺑﻪ 14250 ﻫﮑﺘﺎر اراﺿﯽ ﺟﻨﮕﻠﯽ ﺗﻮﺳﻂ ﺧﺎﻧﻮارﻫﺎي ﻋﺸﺎﯾﺮي ﮐﻮچرو از ﺑﯿﻦ ﻣﯽرود (ورﺷﻮﺳﺎز و ﻫﻤﮑﺎران، 1397). در 40 ﺳﺎل اﺧﯿﺮ ﺑﻪ دﻟﯿﻞ شتاب در ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻧﺎﭘﺎﯾﺪار، ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي زاﮔﺮس ﺗﻌﺎدل اﮐﻮﻟﻮژﯾﮏ ﺧﻮد را از دﺳﺖ داده و اﻣﺮوز ﺑﺎ ﻣﺮگ ﺑﻠﻮطﻫﺎ، زاگرس در وﺿﻌﯿﺖ ﺑﺤﺮاﻧﯽ ﻗﺮار دارد. ﺗﺨﺮﯾﺐ ﺟﻨﮕﻞﻫﺎ ﺑﻪ دﺳﺖ دﺳﺘﮕﺎهﻫﺎي دوﻟﺘﯽ ﺑﺮاي ﮔﺬر ﺧﻂ ﻟﻮﻟﻪ ﮔﺎز ﭼﯿﺰي ﺟﺰ ﺑﯽﺧﺮدي ﺗﻮﺳﻌﻪﮔﺮان ﻧﯿﺴﺖ ﭼﺮا ﮐﻪ ﺑﺎ از ﺑﯿﻦ ﺑﺮدن ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺣﯿﺎﺗﯽ ﮔﺮوﻫﯽ از ﻣﺮدم، ﻗﺼﺪ دارﻧﺪ اﻣﮑﺎﻧﺎت رﻓﺎﻫﯽ ﺑﺮاي ﺑﺨﺶ دﯾﮕﺮي از ﻣﺮدم ﻓﺮاﻫﻢ ﮐﻨﻨﺪ. ﻣﺘﺎﺳﻔﺎﻧﻪ ﺑﺎﯾﺪ اﻋﺘﺮاف ﮐﺮد ﺑﯿﺸﺘﺮ ﭘﺮوژهﻫﺎي ﻋﻤﺮاﻧﯽ در اﯾﺮان ارزﯾﺎﺑﯽ زﯾﺴﺖ ﻣﺤﯿﻄﯽ ﻧﺪارد (روزﻧﺎﻣﻪ ﺟﺎم- ﺟﻢ آﻧﻼﯾﻦ). ارزش ﻫﺎ و ﻣﻨﺎﺑﻊ زﯾﺴﺖ ﻣﺤﯿﻄﯽ ﻧﺒﺎﯾﺪ ﻓﺪاي ﻣﻨﺎﻓﻊ ﮐﻮﺗﺎه ﻣﺪت ﮐﺸﻮر ﺷﻮد، ﭼﺮا ﮐﻪ ارزش و منافع زﯾﺴﺖﻣﺤﯿﻄﯽ و اﮐﻮﻟﻮژﯾﮏ ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎي زاﮔﺮس ﻏﯿﺮﻗﺎﺑﻞ ﺗﺼﻮر اﺳﺖ و ﻫﻤﯿﻦ ﺑﺲ ﮐﻪ 40 درﺻﺪ آب ﮐﺸﻮر از زاﮔﺮس ﺗﺎﻣﯿﻦ ﻣﯽ ﺷﻮد، ﺑﺎﯾﺪ ﮔﻔﺖ ﻋﺮﺻﻪ ﻫﺎي ﺟﻨﮕﯽ رﯾﻪ ﻫﺎي ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻫﺎي ﺑﺸﺮي اﻧﺪ (ﺷﺒﮑﻪ اﻃﻼع رﺳﺎﻧﯽ راه داﻧﺎ، ). اﮔﺮ ﺗﻌﺎدل ﻃﺒﯿﻌﺖ ﺑﺮﻫﻢ ﻧﺨﻮرد، ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﺧﻮد را اﺣﯿﺎ، ﭘﺎﻻﯾﺶ و آﻓﺎت و اﻣﺮاض را ﮐﻨﺘﺮل ﮐﻨﺪ اﻣﺎ در زاﮔﺮس وﺿﻌﯿﺖ ﺑﻪ اﯾﻦ ﺷﮑﻞ ﻧﯿﺴﺖ و ﻃﺒﯿﻌﺖ ﺟﻨﮕﻠﯽ زاﮔﺮس ﻗﺪرت ﺧﻮدﭘﺎﻻﯾﯽ را از دﺳﺖ داده و در ﺣﺎل ﻧﺎﺑﻮدي ﮐﺎﻣﻞ اﺳﺖ ﮐﻪ دﻟﯿﻞ اﺻﻠﯽ آن زه ﮐﺸﯽ ﺑﯽروﯾﻪ و در ﻧﻬﺎﯾﺖ ﺑﯽﺗﻮﺟﻬﯽ ﺑﻪ ﺗﺤﻤﻞ اﮐﻮﺳﯿﺴﺘﻢ زاﮔﺮس و ﻋﻮاﻣﻞ اﻧﺴﺎنﺳﺎﺧﺖ اﺳﺖ. اﻓﺰاﯾﺶ ﺳﯿﻞ، ﻓﺮﺳﺎﯾﺶ 6 ﺑﺮاﺑﺮي ﺧﺎك، رﺳﻮبﮔﺬاري ﮔﺴﺘﺮده، ﻓﺮﺳﺎﯾﺶ ﺑﺎدي و ﺑﺴﯿﺎري ﻋﻮاﻣﻞ دﯾﮕﺮ در زاﮔﺮس، ﺳﺪ ﺳﺎزيﻫﺎي ﺑﯽروﯾﻪ، ﺟﺮﯾﺎن ﻋﺎدي رودﺧﺎﻧﻪﻫﺎي داﺋﻤﯽ در زاﮔﺮس را ﻣﺨﺘﻞ ﮐﺮده و ﺑﺨﺶ ﻋﻈﯿﻤﯽ از ﻃﺒﯿﻌﺖ اﯾﺮان ﺑﻪ دﻟﯿﻞ ﻧﺒﻮد ﻧﮕﺎه ﭘﺎﯾﺪار ﻣﺪﯾﺮﯾﺘﯽ در ﺣﺎل وﯾﺮاﻧﯽ اﺳﺖ (روزﻧﺎﻣﻪ ﺟﺎمﺟﻢ آﻧﻼﯾﻦ، 1398). اﻓﺮاد ﺳﻮدﺟﻮ ﺑﺎ ﺗﯿﺸﻪ ﺑﺮ رﯾﺸﻪ ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎي ﺑﻠﻮط، ﺳﻨﺪ ﻧﺎﺑﻮدي اﯾﻦ ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎ را اﻣﻀﺎ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ. ارزش ﻫﺮ درﺧﺖ ﺑﻠﻮط در ﺳﺎل ﻫﺎي ﮔﺬﺷﺘﻪ از ﺳﻮي ﻣﺴﻮﻟﯿﻦ 700 ﻣﯿﻠﯿﻮن ﺗﻮﻣﺎن ﺑﺮآورد ﺷﺪه اﺳﺖ. ﻣﺘﺎﺳﻔﺎﻧﻪ ﺧﻄﺮ اﻧﻘﺮاض ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎي ﺑﻠﻮط آن ﮔﻮﻧﻪ ﮐﻪ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺮاي ﻣﺮدم ﺗﺸﺮﯾﺢ ﻧﺸﺪه اﺳﺖ و ﻫﻤﯿﻦ اﻣﺮ ﺳﺒﺐ ﺷﺪه ﺷﺎﻫﺪ ﮐﻢ ﺗﻮﺟﻬﯽ ﺑﺮﺧﯽ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﯾﻦ ﻣﺸﮑﻞ ﺑﺎﺷﯿﻢ ﮐﻪ رﺳﺎﻧﻪ ﻫﺎي دﯾﺪاري و ﺷﻨﯿﺪاري ﺑﺎﯾﺪ در اﯾﻦ زﻣﯿﻨﻪ ﺑﻪ وﻇﯿﻔﻪ ﺧﻄﯿﺮ ﺧﻮد که آﮔﺎﻫﯽ ﺑﺨﺸﯽ ﺑﻪ ﻣﺮدم اﺳﺖ ﻋﻤﻞ ﮐﻨﻨﺪ.

ﺣﻔﺎﻇﺖ و ﺣﺮاﺳﺖ ﻓﯿﺰﯾﮑﯽ و ﮔﺸﺖ زﻧﯽ ﻣﺪاوم در ﻋﺮﺻﻪ ﻫﺎي ﺟﻨﮕﻠﯽ از ﺟﻤﻠﻪ راه ﮐﺎرﻫﺎي اﺳﺎﺳﯽ ﺟﻬﺖ ﺟﻠﻮﮔﯿﺮي از ﻗﻄﻊ درﺧﺘﺎن ﺗﻮﺳﻂ اﻓﺮاد ﺳﻮدﺟﻮ اﺳﺖ و ﺳﺎزﻣﺎن ﻫﺎي ﻣﺘﻮﻟﯽ در زﻣﯿﻨﻪ آﻣﻮزش و اﻃﻼع  رﺳﺎﻧﯽ در ﺧﺼﻮص وﯾﮋﮔﯽ ﻫﺎي ﺣﯿﺎﺗﯽ درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط و ﻋﺮﺻﻪ ﻫﺎي ﺟﻨﮕﻠﯽ ﺑﻪ روﺳﺘﺎﯾﯿﺎن ﻧﯿﺰ ﺑﺎﯾﺪ وارد ﻋﻤﻞ شوند ( ﺧﺒﺮﮔﺰاري ﻓﺎرس، 1398). ﺑﺮ اﺳﺎس آﻣﺎر در 850 ﻫﮑﺘﺎر از ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎي زاﮔﺮس ﺷﺎﻫﺪ ﮐﺸﺎورزي در زﯾﺮ ﻋﺮﺻﻪ ﻫﺴﺘﯿﻢ ﮐﻪ اﯾﻦ اﻣﺮ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﻧﺎﺗﻮاﻧﯽ درﺧﺘﺎن ﺟﻨﮕﻠﯽ در رﺷﺪ ﺑﯿﺸﺘﺮ و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺟﻠﻮﮔﯿﺮي از ﺑﻪ ﺛﻤﺮ رﺳﯿﺪن داﻧﻪﻫﺎي ﮔﯿﺎﻫﯽ ﻣﯽﺷﻮد( ﺧﺒﺮﮔﺰاري ﺻﺪا و ﺳﯿﻤﺎ، 1396)، ﻣﯿﺰان آﺗش سوزی ﻫﺎ ﺗﺎ دو و ﻧﯿﻢ ﺑﺮاﺑﺮ اﻓﺰاﯾﺶ ﭘﯿﺪا ﮐﺮده اﺳﺖ. ﭼﺮاي ﺑﯿﺶ از ﺣﺪ دام ﻫﺎ در اﯾﻦ ﻣﻨﺎﻃﻖ ﺑﺎﻋﺚ ﺷﺪه زادآوري درﺧﺘﺎن سیری  ﻣﻨﻔﯽ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ.

درﺧﺘﺎن ﺑﺎ ﺑﺬر ﺳﻨﮕﯿﻦ از ﺟﻤﻠﻪ ﺑﻠﻮط در زیر سایه درﺧﺖ ﻣﺎدري رﺷﺪ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ. ﺣﺬف درﺧﺘﺎن ﻣﺎدري ﺑﺪون ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ، ﯾﻌﻨﯽ از ﺑﯿﻦ ﺑﺮدن ﺳﺎﯾﻪ و ﺗﺸﺪﯾﺪ ﺧﺴﺎرت (ﺳﻼﻣﺖ ﻧﯿﻮز 1392). ﺑﯿﻤﺎري درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط در ﺣﺎل ﺳﺮاﯾﺖ ﺑﻪ ﺗﻤﺎﻣﯽ اﺳﺘﺎن ﻫﺎي زاﮔﺮس ﺑﻮده ﮐﻪ ﻫﻤﯿﻦ اﻣﺮ ﭘﺎي ﻓﺎﺋﻮ را ﺑﻪ ﻣﻮﺿﻮع ﺑﺎز ﮐﺮده اﺳﺖ. اﺣﯿﺎي ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎي ﺑﻠﻮط ﺑﺴﺘﮕﯽ ﺑﻪ وﺿﻌﯿﺖ ﺑﺎرﻧﺪﮔﯽ دارد، از ﺟﻤﻠﻪ اﻗﺪاﻣﺎﺗﯽ ﮐﻪ ﺑﺮاي ﺣﻔﻆ ﺑﻠﻮط و زاﮔﺮس اﻧﺠﺎم ﺷﺪه اﺳﺖ ﻋﻤﻠﯿﺎت آﺑﺨﯿﺰداري در داﺧﻞ ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎ اﺳﺖ. ﺑﺪﯾﻦ ﺻﻮرت ﮐﻪ در اﻃﺮاف درﺧﺘﺎن ﺣﻔﺮه ﻫﺎﯾﯽ اﯾﺠﺎد ﺷﺪه ﺗﺎ در آن ذﺧﯿﺮه ﻧﺰوﻻت ﺟﻮي ﺻﻮرت ﮔﯿﺮد و از اﯾﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﺗﺎب آوري و ﺳﺎزﮔﺎري درﺧﺘﺎن ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺷﻮد. ﺑﺮاي ﺣﻔﻆ و اﺣﯿﺎي اﯾﻦ ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎ ﻧﯿﺎز ﺑﻪ اﻋﺘﺒﺎر و ردﯾﻒ ﺧﺎﺻﯽ از ﺑﻮدﺟﻪ دارﯾﻢ (روزﻧﺎﻣﻪ ﺗﻌﺎدل، 1398). ﺑﺮاي ﺣﻔﻆ و ﺣﺮاﺳﺖ از ﺟﻨﮕﻞ و درﺣﺘﺎن ﺑﻠﻮط ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﯾﮏ ودﯾﻌﻪ اﻟﻬﯽ ﻧﯿﺎز ﺑﻪ ﮐﻤﮏ ﻓﺮﻣﺎﻧﺪاري، ﻧﯿﺮوي اﻧﺘﻈﺎﻣﯽ و دﺳﺘﮕﺎه ﻗﻀﺎﺋﯽ دارﯾﻢ (ﺧﺒﺮﮔﺰاري ﺗﺴﻨﯿﻢ، 1393). ﺗﺒﺪﯾﻞ ﯾﮏ ﺟﻮاﻧﻪ ﺑﻪ درﺧﺖ ﺑﻠﻮط 40 ﺳﺎل ﻃﻮل ﻣﯽﮐﺸﺪ(ﺧﺒﺮﮔﺰاري ﮐﺮدﭘﺮس، 1397) و ﺑﺮاي اﯾﺠﺎد ﯾﮏ درﺧﺖ ﺑﻠﻮط، ﺑﯿﻦ 70 ﺗﺎ 150 ﺳﺎل زﻣﺎن ﻻزم اﺳﺖ، اﯾﻦ در ﺣﺎﻟﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط ﺣﺎل روز ﺧﻮﺑﯽ ﻧﺪارﻧﺪ، زاﮔﺮس ﮔﺮﯾﺎن اﺳﺖ، اﯾﻦ ﻓﺎﺟﻌﻪ زﯾﺴﺖ ﻣﺤﯿﻄﯽ ﻫﻢ اﮐﻨﻮن ﺑﺪون ﺗﻮﺟﻪ ﮐﺎﻓﯽ ﻣﺴﺌﻮﻟﯿﻦ ﻣﺮﺑﻮﻃﻪ و ﻧﺪاﺷﺘﻦ ﻃﺮح و ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﻣﻨﺎﺳﺐ و ﻋﻤﻠﯿﺎﺗﯽ روز ﺑﻪ روز وﺧﯿﻢ ﺗﺮ ﻣﯽ ﺷﻮد (ﮐﺒﻨﺎﻧﯿﻮز، 1397).

ﺟﺪول 1. ﻋﻠﻞ ﺗﺨﺮﯾﺐ درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط در ﻧﻮاﺣﯽ زاﮔﺮس

ﻣﻨﺒﻊ ﻋﻠﻞ ﺧﺸﮑﯿﺪﮔﯽ ردیف
ﺣﺴﯿﻨﯽ و ﻫﻤﮑﺎران، 1397 ﺧﺸﮑﺴﺎﻟﯽ، ﻗﻄﻊ درﺧﺘﺎن، ﭼﺮاي ﺑﯽروﯾﻪ دام، ﭘﺮوژهﻫﺎي ﻋﻤﺮاﻧﯽ و ﭘﺪﯾﺪه ﮔﺮد و ﻏﺒﺎر 1
ﺧﻮاﺟﻪﺣﺴﯿﻨﯽ ﺻﺎﻟﺢآﺑﺎد و ﻣﻬﺪيزاده، 1397 ﭘﺮواﻧﻪ اﺑﺮﯾﺸﻢ ﺑﺎﻓﺖ ﻧﺎﺟﻮ 2
اﺳﺘﻔﺎده ﻋﺸﺎﯾﺮ از ﻫﯿﺰم و ﭼﻮبﻫﺎي ﺟﻨﮕﻠﯽ ﺟﻬﺖ ﻣﺼﺎرف ﺳﻮﺧﺘی 3
ﻣﻬﻘﺎﻧﯽ و ﻫﻤﮑﺎران،1397 ﺑﯿﻤﺎري ذﻏﺎﻟﯽ ﺑﻠﻮط ﻧﺎﺷﯽ از ﻗﺎرچ ﻓﺮﺻﺖﻃﻠﺐBiscogniauxia mediterranea 4 4
ﺣﺴﯿﻨﯽ و ﻫﻤﮑﺎران، 1397 آﻓﺎت و ﺑﯿﻤﺎريﻫﺎ ﻣﺨﺘﻠﻒ 5
زﯾﺪي و ﻋﻠﯿﺰاده، 1395 ﺧﺸﮑﯿﺪﮔی 6
اﺑﯽ و ﻫﻤﮑﺎران، 1395 ﻓﻌﺎﻟﯿﺖﻫﺎي اﻧﺴﺎﻧﯽ 7
ﻗﺎﺳﻤﯽآﻗﺒﺎش و ﻣﻠﮑﯽ، 1395 ﻣﻮرﯾﺎﻧﻪ 8
ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺑﯿﺮﮔﺎﻧﯽ و ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺑﯿﺮﮔﺎﻧﯽ، 1395 ﺑﻬﺮهﺑﺮداري ﺳﻨﺘﯽ واﻏﻠﺐ ﻧﺎدرﺳﺖ 9
ﻣﻄﻠﺒﯽﺗﭙﻪرﺷﺖ و ﻫﻤﮑﺎران، 1395 ﭘﺮواﻧﻪ ﺟﻮاﻧﻪﺧﻮار ﺑﻠﻮط 10
ﻣﯿﺮزاﯾﯽﻣﻼاﺣﻤﺪ و ﻋﺴﮕﺮي،1395 ﮐﺎﻫﺶ ﺑﺎرﻧﺪﮔﯽ، اﻓﺰاﯾﺶ دﻣﺎ و ﻃﻮل دوره ﺧﺸﮑﯽ، ﺗﻐﯿﯿﺮ اﻗﻠﯿﻢ و ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ آن 11
ابراهیم محمدی و همکاران 1395 آتش سوزی 12
قبادنژاد و همکاران 1395 ﮔﻮﻧﻪﻫﺎﯾﯽ از ﻗﺎرچﻫﺎي ﭘﻠﯿﭙﻮر 13
جوزیان و همکاران 1395 ﭼﻮبﺧﻮارﻫﺎي ﺑﻠﻮط 14
ختمی و درستکار 1395 ﺗﻐﯿﯿﺮ ﮐﺎرﺑﺮي، ذﻏﺎلﮔیری 15
حسن وند و همکاران 1395 ﮔﯿﺎه ﻧﯿﻤﻪاﻧﮕﻞ ﻟﻮراﻧﺘﻮس ﯾﺎ ﻣﺨﻮر داروا 16
غفارزاده ملاباشی 1395 ﭘﺴﺎب ﮐﺎرﺧﺎﻧﻪ 17
رستم زاده و همکاران 1396 ﮔﺴﺘﺮش ﻣﺤﺪوده ﺷﻬﺮﻫﺎ و روﺳﺘﺎﻫﺎ 18
علی قلی زاده و صادقی 1396 زﻧﺒﻮرﻫﺎي ﮔﺎﻟﺰاي 19
توکلی و همکاران 1369 ﺑﺎﮐﺘﺮيﻫﺎي ﭘﺎﺗﻮژن 20
فراهانی 1396 ﭘﺮواﻧﻪ دمﻗﻬﻮهاي آﻓﺎت ﺑﺮگﺧﻮار ﺑﻠﻮط 21
روزنامه جوان 1398 روزﻧﺎﻣﻪ ﺟﻮان، 98 ﻣﻬﺎﺟﺮت ﭘﺮﻧﺪه   دارﮐﻮب ﺳﺮﻗﺮﻣﺰ ﺪن ﺟﻤﻌﯿﺖ ﺳﻨﺠﺎب اﯾﺮاﻧﯽ  در ﻣﻨﺎﻃﻖ ﺟﻨﮕﻠﯽ ﮔﻼزﻧﯽ = ﺑﺮگزﻧه ،سوسک های چوب خوار 22
روزﻧﺎﻣﻪ ﺗﻌﺎدل، 1398 ﺑﻮدﺟﻪ ﻧﺎﮐﺎﻓی 23
روزﻧﺎﻣﻪ ﺟﺎمﺟﻢآﻧﻼﯾﻦ، 1398 ﭘﺮوژهﻫﺎي ﻋﻤﺮاﻧﯽ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺧﻂ ﮔﺬر ﻟﻮﻟﻪ ﮔﺎز 24
ﺧﺒﺮﮔﺰاري ﻓﺎرس، 1398 ﮐﻤﺒﻮد آﻣﻮزش و اﻃﻼع  رﺳﺎﻧﯽ 25
سیماي زاﮔﺮس، 1398 ﮐﺎﻫﺶ ﺿﺮﯾﺐ ﻧﻔﻮذ آب ﺑﻪ ﺳﻄﺢ ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎ ﺑﻪ دﻟﯿﻞ ﮐﺎﻫﺶ ﺑﺎرﻧﺪﮔﯽ و اﻓﺰاﯾﺶ دام و ﮐﻮﺑﺶ زﻣﯿﻦ، ﮐﻤﺒﻮد اﻣﮑﺎﻧﺎت و ﺗﻌﺪاد ﮐﻢ ﻧﯿﺮوﻫﺎ 26
کیناتوز1397 راه اﻧﺪازي ﺳﻨﮓﺷﮑﻦ ﻫﺎي ﮐﻮﻫﯽ در دل ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎ 27
ﺧﺒﺮﮔﺰاري ﺗﺴﻨﯿﻢ، 93 راهﺳﺎزي، ﺧﻂآﻫﻦ و آﺗﺶسوزی 28

ﺣﺸﺮات و ﻗﺎرچﻫﺎي آﺳﯿﺐرﺳﺎن ﺑﻪ درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط زاﮔﺮس

ﺑﻨﺪﭘﺎﯾﺎن و ﺑﻪ وﯾﮋه ﺣﺸﺮات از ﻣﻬﻤﺘﺮﯾﻦ ﻋﻮاﻣﻠﯽ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ در ﺷﺮاﯾﻂ ﻧﺎﻣﻄﻠﻮب اﮐﻮﺳﯿﺴﺘﻤﯽ (ﺑﻪوﯾﮋه ﺗﻨﺶﻫﺎي رﻃﻮﺑﺘﯽ و ﺣﺮارﺗﯽ)، ﺟﻤﻌﯿﺖ آنﻫﺎ دﭼﺎر ﻃﻐﯿﺎن ﻫﺎي ﻣﻮﺿﻌﯽ، دوره اي و ﯾﺎ ﻧﺴﺒﺘﺎً ﻃﻮﻻﻧﯽ ﻣﯽ ﺷﻮﻧﺪ. ﻃﻐﯿﺎن آﻓﺎت و ﻣﯿﺰان ﺧﺴﺎرت وارد شده ﺗﻮﺳﻂ آنﻫﺎ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻧﻮع اﻗﻠﯿﻢ و ﺷﺮاﯾﻂ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﺣﺎﮐﻢ ﺑﺮ ﮐﺸﻮر ﮐﻪ اﻣﮑﺎن ﺗﺠﺪﯾﺪ ﺣﯿﺎت در ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎي ﺑﻠﻮط را ﻧﺎﻣﻤﮑﻦ و ﯾﺎ ﺑﺴﯿﺎر ﻣﺤﺪود ﻣﯽﮐﻨﺪ، از اﻫﻤﯿﺖ وﯾﮋه اي ﺑﺮﺧﻮردار ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد. آﻓﺎت ﻣﺨﺘﻠﻔﯽ (ﺷﮑﻞ 2) درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط را ﻣﻮرد ﺣﻤﻠﻪ ﻗﺮار داده و در اﮐﺜﺮ ﻣﻮاﻗﻊ ﺧﺴﺎرت ﺟﺪي ﺑﻪ آن وارد ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ از ﺟﻤﻠﻪ، ﭘﺮواﻧﻪ ﺑﺮگ ﺧﻮار ﺳﻔﯿﺪ ﺑﻠﻮط، ﭘﺮواﻧﻪ ﺑﺮگ ﺧﻮار ﮔﺰﻧﺪه ﺑﻠﻮط، ﭘﺮواﻧﻪ ﻣﯿﻮه ﺧﻮار ﺑﻠﻮط، ﺳﺮﺧﺮﻃﻮﻣﯽ ﺑﺬرﺧﻮار ﺑﻠﻮط، اﺑﺮﯾﺸﻢ ﺑﺎف ﻧﺎﺟﻮر، ﭘﺮواﻧﻪ ﺗﺨﻢاﻧﮕﺸﺘﺮي و زﻧﺒﻮرﻫﺎي ﮔﺎلزاي ﺑﻠﻮط را ﻣﯽﺗﻮان ﻧﺎم ﺑﺮد. ﮔﻔﺘﻨﯽ آن ﮐﻪ در ﺑﯿﺸﺘﺮ ﻣﻨﺎﺑﻊ زﻧﺒﻮرﻫﺎي ﮔﺎلزاي ﺑﻠﻮط را ﺑﻪ دﻟﯿﻞ اﻫﻤﯿﺖ اﻗﺘﺼﺎدي ﺑﺮﺧﯽ از ﮔﻮﻧﻪ ﻫﺎي آن آﻓﺖ ﺗﻠﻘﯽ ﻧﻤﯽ ﮐﻨﻨﺪ، در ﺣﺎﻟﯽ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺣﺸﺮات در ﻣﻮاﻗﻊ ﻃﻐﯿﺎﻧﯽ ﺧﺴﺎرت زﯾﺎدي را ﺑﻪ اﻧﺪام ﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ درﺧﺖ (اﻋﻢ از ﺑﺮگ، ﺟﻮاﻧﻪ و ﺷﺎﺗﻮن) وارد ﻣﯽ آورﻧﺪ (ﻣﺆﺳﺴﻪ ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎ و ﻣﺮاﺗﻊ، 1389).

ﭘﺮواﻧﻪ دمﻗﻬﻮه اي ﺑﻠﻮط ﯾﮑﯽ از ﻣﻬﻤﺘﺮﯾﻦ آﻓﺎت ﺑﺮگﺧﻮار ﮔﯿﺎﻫﺎن ﺟﻨﮕﻠﯽ ﻣﺤﺴﻮب ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ ﺧﺴﺎرت زﯾﺎدي را ﺑﻪ درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط وارد ﻣﯽﮐﻨﺪ(ﻓﺮاﻫﺎﻧﯽ، 1396). ﭘﺮواﻧﻪ اﺑﺮﯾﺸﻢ ﺑﺎﻓﺖ ﻧﺎﺟﻮر آﻓﺘﯽ اﺳﺖ ﭘﻠﯽ ﻓﺎژ و در دﻧﯿﺎ ﺑﯿﺶ از 500 ﮔﯿﺎه ﻣﯿﺰﺑﺎن دارد. درﺧﺘﺎن ﻣﻮرد ﺣﻤﻠﻪ اﯾﻦ آﻓﺖ در اﯾﺮان ﺷﺎﻣﻞ ﺳﯿﺐ، ﮔﻼﺑﯽ، ﮔﻮﺟﻪ، ﻣﻮ، ﻣﻤﺮز، ﺑﻠﻮط، ﻟﯿﻠﮑﯽ، ﻧﻤﺪار، ﺑﯿﺪ، ﭼﻨﺎر نارون و ﺗﺒﺮﯾﺰي ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ. ﻻروﻫﺎي آﻓﺖ ﺷﺪﯾﺪاً از ﺑﺮگﻫﺎي درﺧﺘﺎن ﻣﯿﺰﺑﺎن ﺗﻐﺬﯾﻪ ﻧﻤﻮده و آنﻫﺎ را ﻋﺎري از ﺑﺮگ ﻣﯽ ﻧﻤﺎﯾﺪ. (ﺧﻮاﺟﻪﺣﺴﯿﻨﯽ ﺻﺎﻟﺢآﺑﺎد و ﻣﻬﺪيزاده، 1397).

 آﻓﺖ دﯾﮕﺮ ﭘﺮواﻧﻪ ﺟﻮاﻧﻪ ﺧﻮار ﺑﻠﻮط اﺳﺖ، ﮐﻪ ﺑﺎ ﺗﻐﺬﯾﻪ از ﺑﺮگ و ﺟﻮاﻧﻪ ﮔﻮﻧﻪﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط ﺳﺎﻻﻧﻪ ﺧﺴﺎرت زﯾﺎدي را ﺑﻪ اﯾﻦ ﺟﻨﮕﻞﻫﺎ وارد ﻣﯽﺳﺎزد (ﻣﻄﻠﺒﯽ ﺗﭙﻪرﺷﺖ و ﻫﻤﮑﺎران، 1395). اﺛﺮ ﺗﻐﯿﯿﺮات ﺷﺮاﯾﻂ آب و ﻫﻮاﯾﯽ و ﺑﺮوز ﺧﺸﮏﺳﺎﻟﯽﻫﺎي ﻣﺘﻌﺪد ﭼﻮبﺧﻮارﻫﺎي ﺑﻠﻮط را ﺑﻪ ﺣﺎﻟﺖ ﻃﻐﯿﺎﻧﯽ درآورده و ﺑﺎﻋﺚ آﺳﯿﺐ ﺑﻪ اﯾﻦ درﺧﺘﺎن ﺷﺪه اﻧﺪ (ﺟﻮزﯾﺎن و ﻫﻤﮑﺎران، 1395). ﮔﻮﻧﻪﻫﺎي ﻣﺘﻌﺪدي از زﻧﺒﻮرﻫﺎي ﮔﺎلزا از روي درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط ﺷﻨﺎﺳﺎﯾﯽ ﺷﺪه اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻋﻠﺖ دو ﺷﮑﻠﯽ ﺟﻨﺴﯽ و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻋﺎﻣﻞ ﺧﺰان زود ﻫﻨﮕﺎم ﺑﺮگﻫﺎي درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط از اﻫﻤﯿﺖ وﯾﮋهاي ﺑﺮﺧﻮردار اﺳﺖ. ﻣﺤﻞ ﺗﺸﮑﯿﻞ ﮔﺎﻟﯽﻫﺎي ﻧﺴﻞ ﺟﻨﺴﯽ در اواﯾﻞ ﻓﺼﻞ روﯾﺸﯽ ﺑﺮ روي ﺷﺎﺗﻮنﻫﺎ و ﻧﺴﻞ ﻏﯿﺮﺟﻨﺴﯽ در اواﺳﻂ ﻓﺼﻞ روﯾﺸﯽ در ﭘﺸﺖ ﺑﺮگﻫﺎي ﮔﻮﻧﻪ ﻣﯿﺰﺑﺎن ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ (ﻋﻠﯽﻗﻠﯽزاده و ﺻﺎدﻗﯽ، 1396). ﺑﺮﺧﯽ از زﻧﺒﻮرﻫﺎي ﮔﺎلزا ﺑﺮاي اوﻟﯿﻦ ﺑﺎر از ﮐﺸﻮر از اﺳﺘﺎن ﻫﺎي اردﺑﯿﻞ و ارﺳﺒﺎران ﮔﺰارش ﮔﺮدﯾﺪﻧﺪ (ﻋﻠﯽﻗﻠﯽزاده و ﺻﺎدﻗﯽ، 1396). اﻓﺰاﯾﺶ دﻣﺎ در ﺳﺎلﻫﺎي اﺧﯿﺮ، ﻓﺼﻞ روﯾﺶ ﺑﻠﻮط را ﻃﻮﻻﻧﯽﺗﺮ ﮐﺮده و ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻧﺒﻮد ﺑﺎرﻧﺪﮔﯽ، ﺷﺪت اﺳﺘﺮسﻫﺎي آﺑﯽ ﺑﺮاي اﯾﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺟﻨﮕﻠﯽ اﻓﺰاﯾﺶ ﯾﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ و ﺑﺎ ﮐﺎﻫﺶ ﻣﻘﺎوﻣﺖ ﮔﯿﺎه، ﺣﺸﺮاﺗﯽ از ﺟﻤﻠﻪ ﺳﻮﺳﮏﻫﺎي ﭼﻮبﺧﻮار ﺑﻪ آنﻫﺎ ﺣﻤﻠﻪ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ.(خبرگزاری صدا و سیما،1396).

ﺳﻮﺳﮏﻫﺎي ﭼﻮبﺧﻮار ﺗﺎﮐﻨﻮن 18 ﻣﯿﻠﯿﻮن اﺻﻠﻪ درﺧﺖ ازﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎی زاگرس را آلوده ﮐﺮده اﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﺎﻻي 15 ﺳﺎل ﻋﻤﺮ داﺷﺘﻪاﻧﺪ. اﯾﻦ ﺣﺸﺮه ﺑﺴﯿﺎر ﺧﻄﺮﻧﺎك درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط، ﺑﺎ ﺗﺨﻢﮔﺬاري در ﺗﻨﻪ درﺧﺘﺎن ﻣﻮﺟﺐ ﻣﯽ ﺷﻮد ﺑﺎ ﺗﻐﺬﯾﻪ ﻻرو از آب درون آوﻧﺪﻫﺎ، درﺧﺖ ﺑﻪ ﻃﻮر ﮐﺎﻣﻞ ﺧﺸﮏ شود. (ﺑﺎﺷﮕﺎه ﺧﺒﺮﻧﮕﺎران ﺟﻮان، 1396) هر ﺳﻮﺳﮏ ﭼﻮب ﺧﻮار ﺗﻌﺪاد 15 ﺗﺨﻢ ﻣﯽ ﮔﺬارد ﮐﻪ ﭘﺲ از دو ﻣﺎه ﺗﺒﺪﯾﻞ ﺑﻪ ﺣﺸﺮه ﮐﺎﻣﻠﯽ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ ﺳﭙﺲ از زﯾﺮ ﭘﻮﺳﺖ درﺧﺖ ﺑﯿﺮون ﻣﯽ آﯾﻨﺪ و ﺑﺮاي ﺧﻮردن ﺗﻨﻪ، ﺷﺎخ و ﺑﺮگ ﺑﻪ درﺧﺘﺎن ﺣﻤﻠﻪ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ (ﺳﺎﯾﺖ ﻓﺮدا، 1394) و ﯾﮑﯽ از ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﻬﻢ ﺧﺸﮑﯿﺪﮔﯽ و زوال درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﯽروﻧﺪ (ﻓﺮاﻫﺎﻧﯽ ، 1394). از ﺟﻤﻠﻪ دﯾﮕﺮ ﻋﻮاﻣﻞ اﺻﻠﯽ ﺧﺸﮑﯿﺪگی درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط، ﻗﺎرچﻫﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ. ﮐﻪ ﺑﯿﺸﺘﺮﯾﻦ ﻣﺤﻞ ﺧﺸﮑﯿﺪﮔﯽ را در ﻗﺴﻤﺖﻫﺎي ﺗﻨﻪ و ﺗﺎج درﺧﺘﺎن اﯾﺠﺎد ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﻨﺪ.(ﻗﺎﺳﻤی-آﻗﺒﺎش و ﻣﻠﮑﯽ، 1395)، ﺑﺮ اﺛﺮ ﺣﻤﻠﻪ ﻗﺎرچ درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط ﺿﻌﯿﻒ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ و سوسک های چوب خوار به آن ها حمله و طی مدت ﻣﺪت زﻣﺎن ﮐﻮﺗﺎﻫﯽ درﺧﺖ را ﺑﻪ ﮐﻠﯽ ﻧﺎﺑﻮد ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ (روزﻧﺎﻣﻪ ﺟﻮان، 1398). ﺑﯿﻤﺎري ذﻏﺎﻟﯽ ﺑﻠﻮط ﻧﺎﺷﯽ از ﻗﺎرچﻫﺎي ﻓﺮﺻﺖﻃﻠﺐ ﯾﮑﯽ از ﺑﯿﻤﺎريﻫﺎي ﻣﻬﻢ در ﺣﺎل ﮔﺴﺘﺮش درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط در ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي زاﮔﺮس و ﺷﻤﺎل ﮐﺸﻮر اﺳﺖ. اﯾﻦ ﺑﯿﻤﺎري در ﭼﻨﺪ ﺳﺎل اﺧﯿﺮ ﺧﺴﺎرت زﯾﺎدي ﺑﻪ درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط وارد ﮐﺮده اﺳﺖ (ﻣﻬﻘﺎﻧﯽ و ﻫﻤﮑﺎران، 1397) و از ﻋﻠﻞ ﻣﻬﻢ

ﺧﺸﮑﯿﺪﮔﯽ درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط زاﮔﺮس ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ (ﻗﺒﺎدﻧﮋاد، 1395) ﺑﺮﺧﯽ ﻗﺎرچﻫﺎ اﯾﻦ ﻗﺎﺑﻠﯿﺖ را دارﻧﺪ ﮐﻪ در ﻣﺤﯿﻂ زﻧﺪﮔﯽ درﺧﺘﺎن ﭘﺨﺶ ﺷﺪه و روي دﯾﮕﺮ درﺧﺘﺎن ﻏﯿﺮآﻟﻮده ﻧﯿﺰ ﻗﺮار ﮔﯿﺮﻧﺪ، ﺑﻪ ﻫﻤﯿﻦ دﻟﯿﻞ ﺑﺴﯿﺎري از درﺧﺘﺎن ﺳﺎﻟﻢ را ﻧﯿﺰ ﻣﯽﺗﻮاﻧﻨﺪ آﻟﻮده ﮐﻨﻨﺪ. اﯾﻦ ﻗﺎرچﻫﺎ ﺣﺘﯽ روي ﺗﻮده ﺧﺎك ﻧﯿﺰ ﻗﺮار ﻣﯽ ﮔﯿﺮﻧﺪ و از اﯾﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﻧﯿﺰ ﻣﻨﺘﻘﻞ ﻣﯽ ﺷﻮﻧﺪ (روزﻧﺎﻣﻪ اﺑﺘﮑﺎ 1398). ﺑﻪ ﻃﻮر ﮐﻠﯽ آﻓﺖﻫﺎي ﺳﺎﻗﻪﺧﻮار، ﺟﻮاﻧﻪﺧﻮار، ﻣﯿﻮهﺧﻮار و ﺑﺮگﺧﻮار از ﻋﻤﺪه آﻓﺎت درﺧﺘﺎن ﺟﻨﮕﻠﯽ ﺑﻠﻮط ﻫﺴﺘﻨﺪ، ﮐﻪ ﻫﺮ ﮐﺪام در ﺷﺮاﯾﻂ ﻣﺤﯿﻄﯽ و زﻣﺎﻧﯽ ﺧﺎص ﺑﺎ ﺗﻐﺬﯾﻪ از ﺑﺬر و ﺑﺮگ درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط ﻣﻮﺟﺐ ﺑﻪ ﻫﻢ ﺧﻮردن ﺗﺠﺪﯾﺪ ﺣﯿﺎت ﻃﺒﯿﻌﯽ ﺟﻨﮕﻞ، ﺿﻌﯿﻒ ﺷﺪن درﺧﺖ، ﮐﺎﻫﺶ ﻣﻘﺎوﻣﺖ درﺧﺘﺎن در ﺑﺮاﺑﺮ آﻓﺎت و اﻣﺮاض ﮔﯿﺎﻫﯽ، ﮐﺎﻫﺶ رﺷﺪ ﺳﺎﻻﻧه و ﺧﺸﮏ ﺷﺪن درﺧﺘﺎن ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ (ﺧﺒﺮﮔﺰاري ﺻﺪا و ﺳﯿﻤﺎ، 1396).

شکل2. ﻧﻤﻮﻧﻪاي از ﭘﺮواﻧﻪﻫﺎ و ﺳﻮﺳﮏﻫﺎي آﻓﺎت درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط

ﻋﻮاﻗﺐ ﻧﺒﻮد  دارﮐﻮب ﺳﺮﻗﺮﻣﺰ، ﺳﻨﺠﺎب اﯾﺮاﻧﯽ و ﮔﺮاز در ﺗﺨﺮﯾﺐ ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎي ﺑﻠﻮط

ﯾﮑﯽ از ﻣﻬﻢ ﺗﺮﯾﻦ دﻻﯾﻠﯽ ﮐﻪ ﺳﺮﻋﺖ ﺗﺨﺮﯾﺐ ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎي ﺑﻠﻮط را ﺑﯿﺸﺘﺮ ﮐﺮده اﺳﺖ، ﻣﻬﺎﺟﺮت ﭘﺮﻧﺪه اي ﺑﻪ ﻧﺎم  دارﮐﻮب سر-قرمز اﺳﺖ (ﺷﮑﻞ 3)، ﮐﻪ زﯾﺴﺘﮕﺎه اﺻﻠﯽ اﯾﻦ ﭘﺮﻧﺪه زﯾﺒﺎ در ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎي زاﮔﺮس ﺑﻮده اﺳﺖ. ﺑﻪ اﯾﻦ ﺻﻮرت ﮐﻪ درﭼﺮﺧﻪ اﮐﻮﺳﯿﺴﺘﻢ اﯾﻦ ﻣﻨﻄﻘﻪ، دارﮐﻮب ﺳﺮﻗﺮﻣﺰ ﯾﮑﯽ از ﻣﻬﻤﺘﺮﯾﻦ ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ آﻓﺖ ﻫﺎﯾﯽ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺳﻮﺳﮏ ﻫﺎي ﭼﻮب ﺧﻮار اﺳﺖ. ﺑﻪ اﯾﻦ ﻣﻌﻨﺎ ﮐﻪ دارﮐﻮب ﺳﺮﻗﺮﻣﺰ ﻋﻼﻗﻪ واﻓﺮي ﺑﻪ ﺧﻮردن ﻻروﻫﺎي ﺳﻮﺳﮏ ﭼﻮبﺧﻮار دارد ﮐﻪ در زﯾﺮ ﭘﻮﺳﺘﻪ درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط ﻣﺮاﺣﻞ رﺷﺪ ﺧﻮد را ﻣﯽ ﮔﺬراﻧﻨﺪ (ﺷﮑﻞ 4). ﻃﺒﯿﻌﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ در ﻏﯿﺎب اﯾﻦ ﭘﺮﻧﺪه ﺳﻮﺳﮏ ﻫﺎي ﭼﻮبﺧﻮار ﺑﻪ ﺳﺮﻋﺖ رﺷﺪ و موﺟﺒﺎت ﻧﺎﺑﻮدي درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط را ﻓﺮاﻫﻢ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ. ﻣﺘﺄﺳﻔﺎﻧﻪ ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﺨﺘﻠﻔﯽ ﻫﻢ ﺳﻮ و ﻫﻢ ﺟﻬﺖ ﺷﺪه اﻧﺪ ﺗﺎ اﯾﻦ ﭘﺮﻧﺪه زﯾﺒﺎ را از زﯾﺴﺘﮕﺎه اﺻﻠﯽ ﺧﻮد ﻓﺮاري دﻫﻨﺪ. ﯾﮑﯽ از ﻣﻬﻢ ﺗﺮﯾﻦ اﯾﻦ ﻋﻮاﻣﻞ ﺑﻪ دﻟﯿﻞ اﻗﺪام اﺷﺘﺒﺎﻫﯽ ﺑﻪ ﻧﺎم « ﮔﻼزﻧﯽ = ﺑﺮگزﻧﯽ » ﮐﻪ ﺗﻮﺳﻂ ﻣﺮدم ﺑﻮﻣﯽ ﺳﺎﮐﻦ ﭘﯿﺮاﻣﻮن ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎ ﺻﻮرت ﻣﯽ ﮔﯿﺮد، اﻧﺠﺎم ﻣﯽ ﺷﻮد. ﺑﻪ اﯾﻦ ﺻﻮرت ﮐﻪ ﺑﻮﻣﯿﺎن ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺑﺮاي ﺗﺄﻣﯿﻦ ﻋﻠﻮﻓﻪ و ﻧﯿﺎز ﺧﻮراﮐﯽ دام ﻫﺎي ﺧﻮد اﻗﺪام ﺑﻪ زدن ﺑﺮگ و ﺳﺮﺷﺎﺧﻪ ﻫﺎي درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ. درﺣﺎﻟﯽ ﮐﻪ ﺑﺬر ﺑﻠﻮط در سر شاﺧﻪ ﻫﺎي اﯾﻦ درﺧﺖ ﻣﯽ روﯾﺪ. ﻋﺎﻣﻞ دﯾﮕﺮ زﻧﺪه ﮔﯿﺮي اﯾﻦ ﭘﺮﻧﺪه ﺗﻮﺳﻂ ﺳﻮداﮔﺮان اﺳﺖ (روزﻧﺎﻣﻪ ﺟﻮان، 1398)، هرس شدید درﺧﺘﺎن ﺑﺮاي ﺗﺄﻣﯿﻦ ﻧﯿﺎز ﮔﺮﻣﺎﯾﺸﯽ روﺳﺘﺎﺋﯿﺎن (ﺳﺎﯾﺖ ﺧﺒﺮ آﻧﻼﯾﻦ، 1392) و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺑﻪ دﻟﯿﻞ وﺟﻮد دام، ﺳﮓ ﻫﺎي ﮔﻠﻪ و ﮐﺸﺎورزي، اﯾﻦ ﭘﺮﻧﺪه اﻣﻨﯿﺖ ﻏﺬاﯾﯽ ﺧﻮد را از دﺳﺖ داده و ﺑﻪ ﻫﺮ دﻟﯿﻞ از ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي زاﮔﺮس ﻣﻬﺎﺟﺮت ﮐﺮده اﺳﺖ (ﺳﺎﯾﺖ ﻫﻤﺸﻬﺮي آﻧﻼﯾﻦ، 1398). اﯾﻦ دارﮐﻮب ﻫﺎ ﺑﺮاي زﻧﺪه ﻣﺎﻧﺪن ﺑﻪ ﺑﻠﻮط واﺑﺴﺘﻪ ﻫﺴﺘﻨﺪ. آنﻫﺎ از ﺷﺎﺧﻪﻫﺎ و ﺗﻨﻪ درﺧﺘﺎن ﻣﺮده ﺑﻪ ﻋﻨﻮان اﻧﺒﺎر ﻣﻮادﻏﺬاﯾﯽ ﺷﺎن اﺳﺘﻔﺎده ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ (ﺷﮑﻞ 5)، و ﺑﺎ اﯾﺠﺎد ﺳﻮراخﻫﺎي ﻣﺘﻌﺪد در درﺧﺘﺎن، ﺑﻠﻮطﻫﺎﯾﺸﺎن را درون ﺳﻮراخﻫﺎ ﭘﻨﻬﺎن ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ (ﭘﻮرﺗﺎل ﺧﺒﺮي ﺳﺒﮏزﻧﺪﮔﯽ، 1393). در ﻏﯿﺎب اﯾﻦ ﭘﺮﻧﺪه ﺳﻮﺳﮏ ﻫﺎي ﭼﻮبﺧﻮار ﻓﺮاوان شده ودر ﮐﻮﺗﺎه ﻣﺪت ﻓﺠﺎﯾﻊ ﺑﺰرﮔﯽ ﭼﻮن ﻣﺒﺘﻼ ﺷﺪن 18ﻣﯿﻠﯿﻮن اﺻﻠﻪ درﺧﺖ ﻣﻨﻄﻘﻪ زاﮔﺮس را رﻗﻢ ﻣﯽ زﻧﻨﺪ. ﻋﻤﻠﮑﺮد

ﻣﺨﺮب اﯾﻦ ﺳﻮﺳﮏ ﻫﺎ ﺑﻪ اﯾﻦ ﺻﻮرت اﺳﺖ ﮐﻪ آنﻫﺎ ﺑﻪ ﻻﯾﻪ درون ﺳﺎﻗﻪ و ﺗﻨﻪ درﺧﺖ ﺣﻤﻠﻪ ور و ﺑﺎ اﯾﺠﺎد ﺗﻮﻧﻞ ﻫﺎﯾﯽ در درون درﺧﺖ ﺑﺎﻋﺚ ﻣﯽ ﺷﻮﻧﺪ آوﻧﺪﻫﺎي ﭼﻮب و آﺑﮑﺶ از ﺑﯿﻦ ﺑﺮود و ارﺗﺒﺎط ﻗﺴﻤﺖ ﻫﺎي ﺑﺎﻻي درﺧﺖ ﺑﺎ رﯾﺸﻪ ﻗﻄﻊ و ﺳﺮاﻧﺠﺎم درﺧﺖ ﺧﺸﮏ ﺷﻮد (روزﻧﺎﻣﻪ ﺟﻮان، 1398). ﻓﺮﺿﯿﻪ ﻣﻬﻢ دﯾﮕﺮ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ وﺟﻮد ﺳﻨﺠﺎب ﻫﺎﯾﯽ (ﺷﮑﻞ 3) از ﮔﻮﻧﻪ ﺳﻨﺠﺎب ﻫﺎي اﯾﺮاﻧﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﻬﻢ ﺗﺮﯾﻦ ﻋﺎﻣﻞ اﮐﻮﻟﻮژﯾﮑﯽ رﺷﺪ ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎي ﺑﻠﻮط در ﻣﻨﻄﻘﻪ زاﮔﺮس اﺳﺖ. اﻣﺎ اﻣﺮوزه ﺳﻨﺠﺎب اﯾﺮاﻧﯽ ﻫﻢ ﻣﺎﻧﻨﺪ دارﮐﻮب ﺳﺮﻗﺮﻣﺰ زﯾﺴﺘﮕﺎه ﻃﺒﯿﻌﯽ ﺧﻮد را (روزﻧﺎﻣﻪ ﺟﻮان، 1398) ﺑﻪ ﻋﻠﺖ آﻓﺎت و ﻗﻄﻊ ﺑﯽ روﯾﻪ درﺧﺘﺎن، ﺟﻤﻊ آوري ﻣﯿﻮه ﻫﺎي ﺑﻠﻮط ﺗﻮﺳﻂ ﻣﺮدم و اﺳﺎرت ﺗﻮﺳﻂ ﺷﮑﺎرﭼﯿﺎن ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر ﻓﺮوش ﺑﻪ ﻣﺮدم، ﺗﺮك ﮐﺮده و ﻫﻤﯿﻦ اﻣﺮ دﻟﯿﻞ دﯾﮕﺮي ﺑﺮاي ﻧﺎﺑﻮدي ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎي ﺑﻠﻮط زاﮔﺮس ﺷﺪه اﺳﺖ (ﺧﺒﺮﮔﺰاري ﻓﺎرس، 1396). ﻣﯿﻮه  ﺑﻠﻮط، ﻏﺬاي اﺻﻠﯽ اﯾﻦ ﭘﺴﺘﺎﻧﺪار اﺳﺖ. ﺳﻨﺠﺎب ﻫﺎ از روي ﻏﺮﯾﺰه ﻣﻘﺎوم ﺗﺮﯾﻦ داﻧﻪ ﻫﺎ را ﺑﺮاي دﻓﻦ ﮐﺮدن اﻧﺘﺨﺎب ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ و ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ اﺣﺘﻤﺎل ﺳﺎﻟﻢ ﻣﺎﻧﺪن ﻣﯿﻮه در زﯾﺮﺧﺎك و ﺟﻮاﻧﻪزدن آن در ﺳﺎل ﺑﻌﺪ ﺑﺎﻻ ﻣﯽ رود. اﯾﻦ ﺟﻮﻧﺪﮔﺎن ﻣﻮﺟﺐ زاﯾﺶ ﻣﺪاوم ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎي ﺑﻠﻮط ﻫﺴﺘﻨﺪ. زادآوري ﺗﻮﺳﻂ ﺑﺬر، روش ﻃﺒﯿﻌﯽ ﺗﺠﺪﯾﺪ ﻧﺴﻞ ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎي ﺗﻤﺎم دﻧﯿﺎ اﺳﺖ. زادآوري ﺣﺎﺻﻞ از ﺑﻠﻮط ﻫﺎي دﻓﻦ ﺷﺪ ﺗﻮﺳﻂ ﺳﻨﺠﺎب ﺑﺎﻋﺚ اﯾﺠﺎد ﺗﻮده ﻫﺎي ﺟﻨﮕﻠﯽ داﻧﻪ زاد ﺑﻠﻮط ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ. ﺗﻮده ﻫﺎي ﺟﻨﮕﻠﯽ ﺑﺎ ﻣﻨﺸﺄ زادآوري داﻧﻪ زاد از ﭘﺎﯾﺪاري ﺑﯿﺸﺘﺮي ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺗﻮده ﻫﺎي ﺷﺎﺧﻪزاد ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﻮده، ارﺗﻔﺎع ﻣﺘﻮﺳﻂ ﺗﻮده آن ﻫﺎ اﻓﺰاﯾﺶ ﻓﺮاواﻧﯽ دارد، ﺳﺎﺧﺘﺎر وجودي آن ﻫﺎ ﭼﻨﺪاﺷﮑﻮﺑﻪ ﺑﻮده و ﺑﺎﻋﺚ اﻓﺰاﯾﺶ ﺗﺪاوم ﺣﺎﺻﻞ ﺧﯿﺰي ﺧﺎك، ﮐﺎﻫﺶ ﻓﺮﺳﺎﯾﺶ و درﻣﺠﻤﻮع ﺗﻮده ﻫﺎي ﺟﻨﮕلی ﺑﻠﻮط داﻧﻪ زاد ﺑﺮ ﺑﺴﺘﺮ روﯾﺸﮕﺎه اﺛﺮ ﺣﻤﺎﯾﺘﯽ ﭼﺸﻤﮕﯿﺮي دارﻧﺪ (اﯾﺴﻨﺎ، 1393). ﺑﺬرﻫﺎي ﺑﻠﻮط ﺑــﻪ دﻟﯿﻞ ﺳﻨﮕﯿﻨﯽ ﻗﺎدر ﺑــﻪ ﭘﺮاﮐﻨﺶ در ﻓﻮاﺻﻞ دورﺗﺮ از درﺧﺖ ﻧﯿﺴـﺘﻨﺪ. ﺳﻨﺠﺎبﻫﺎ ﻧﻘﺶ ﻣﻬﻤﯽ در ﺟﺎﺑﻪﺟﺎﯾﯽ ﺑﺬرﻫـﺎي ﺑﻠـﻮط اﯾﻔﺎ ﻣﯽ ﮐﻨﻨﺪ، زﯾـﺮا داﻧﻪﻫـﺎ را ﺑـﻪ ﻋﻨـﻮان آذوﻗـﻪ زﻣﺴـﺘﺎﻧﯽ زﯾـﺮ ﺧـﺎك ﭘﻨﻬﺎن ﮐﺮده و از آﻧﺠـﺎ ﮐﻪ ﺑﺴﯿﺎري از اﯾﻦ ﻣﺨﻔﯽ ﮔﺎهﻫــﺎ را ﻓﺮاموش ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ و ﺑﺎﻋﺚ رﺷــﺪ ﻧﻬﺎلﻫﺎي ﺟﺪﯾﺪ در ﺟﻨﮕﻞ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﻣﯽﺗــﻮان آنﻫﺎ را از ﺟﻨﮕﻞﮐﺎران طبیعی زاﮔﺮس داﻧﺴﺖ (ﻣﺆﺳﺴﻪ ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎ و ﻣﺮاﺗﻊ، 1393). ﺳﻨﺠﺎب ﮐﺸﺎورزي اﺳﺖ ﮐﻪ داﻧﻪﻫﺎي ﺑﻠﻮط را در ﺟﻨﮕﻞ می کارد(آﻓﺘﺎب وﺑﺴﺎﯾﺖ). ﺳﻨﺠﺎب اﯾﺮاﻧﯽ ﻓﻘﻂ در ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي ﺑﻠﻮط ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﺑﻘﺎ اداﻣﻪ دﻫﺪ اﯾﻦ ﮔﻮﻧﻪ ﺷﺎﺧص ﺳﻼﻣﺖ ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي ﺑﻠﻮط اﺳﺖ، ﯾﻌﻨﯽ در ﻫﺮ ﺟﺎﯾﯽ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺳﻨﺠﺎب وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ آن ﺟﻨﮕﻞ از ﺳﻼﻣﺖ ﮐﺎﻣﻞ ﺑﺮﺧﻮردار اﺳﺖ (ﺳﺎﯾﺖ ﮔﺮدﺷﮕﺮي اﯾﺮان ). ﺣﮑﺎﯾﺖ اﯾﻦ روزﻫﺎي ﺳﻨﺠﺎب، رواﯾﺖ ﺳﺎلﻫﺎي ﭘﯿﺶ ﭘﻠﻨﮓ، ﮐﻞ و ﺑﺰ ﮐﻮﻫﯽ و دهﻫﺎ ﮔﻮﻧﻪ دﯾﮕﺮي اﺳﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ روزﻫﺎ ﺑﺎ ﮐﺎﻫﺶ ﺷﺪﯾﺪ ﺟﻤﻌﯿﺖ از آنﻫﺎ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﮔﻮﻧﻪﻫﺎي در ﻣﻌﺮض اﻧﻘﺮاض ﯾﺎد می شود، ﻣﻮﺿﻮﻋﯽ ﮐﻪ اذﻫﺎن را ﻧﻬﯿﺐ ﻣﯽزﻧﺪ ﻣﺒﺎدا روزي ﺑﺮاي ﺳﻨﺠﺎب اﯾﺮاﻧﯽ ﻧﯿﺰ ﺑﻪ ﺳﻮگ ﺑﻨﺸﯿﻨﯿﻢ و ﺟﺰ اﻓﺴﻮس ﭼﯿﺰي ﺑﺮاي ﮔﻔﺘﻦ ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﯿﻢ (ﺧﺒﺮﮔﺰاري ﻣﻬﺮ، 1394). ﻋﺎﻣﻞ دﯾﮕﺮ ﺗﺨﺮﯾﺐ ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎي ﺑﻠﻮط ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﺷﮑﺎر ﮔﺮاز از اﯾﻦ ﺟﻨﮕﻞﻫﺎ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ. اﻫﻤﯿﺖ اﯾﻦ ﮔﻮﻧﻪ در ﺣﻔﻆ ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎي ﺑﻠﻮط در ﮐﻨﺎر ﺳﻨﺠﺎب زاﮔﺮس ﺗﺎ ﺟﺎﯾﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ از ﮔﺮاز ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺑﺎﻏﺒﺎن ﻃﺒﯿﻌﺖ ﯾﺎد ﻣﯽ ﺷﻮد (اﻗﺘﺼﺎد ﻧﯿﻮز، 1398)، ﺳﻨﺠﺎب داﻧﻪ ﻫﺎي ﺑﻠﻮط را در ﻣﻨﺎﻃﻘﯽ ﭘﻨﻬﺎن ﻣﯽﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﺧﺎك آن ﺗﻮﺳﻂ ﮔﺮاز ﺑﻪ ﻧﻮﻋﯽ زﯾﺮ و رو و ﺷﺨﻢ ﺷﺪه و ﻣﺴﺘﻌﺪ ﺑﺮاي رﺷﺪ داﻧﻪ ﺑﻠﻮط اﺳﺖ (آﻓﺘﺎب وﺑﺴﺎﯾﺖ، 1398)، ﺑﻪ ﻃﻮري ﮐﻪ اﮔﺮ ﮔﺮاز ﺷﺨﻢ ﻧﺰﻧﺪ و ﺳﻨﺠﺎب ﺑﻠﻮط ﻧﮑﺎرد روزﮔﺎر ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎي زاﮔﺮس ﻫﺮروز وﺧﯿﻢ ﺗﺮ ﻣﯽ ﺷﻮد و ﻧﻤﻮد ﮐﺎﻫﺶ ﺟﻤﻌﯿﺖ اﯾﻦ دو ﮔﻮﻧﻪ را در وﺿﻌﯿﺖ ﮐﻨﻮﻧﯽ اﯾﻦ ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎ ﻣﯽ ﺗﻮان دﯾﺪ. اﯾﻦ زﯾﺴﺖﻣﻨﺪ ﺑﻪ وﺳﯿﻠﻪ ﭘﻮزه و دﻧﺪان ﻫﺎي ﻧﯿﺶ ﺑﻠﻨﺪ ﺧﻮد ﺧﺎك را زﯾﺮ و رو ﮐﺮده و ﻋﻼوه ﺑﺮ ﭘﻮك ﮐﺮدن، ﻫﻮادﻫﯽ و دﻓﻦ ﺑﺬر ﮔﯿﺎﻫﺎن، ﺗﻌﺪاد زﯾﺎدي از ﻻروﻫﺎي ﺣﺸﺮات ﻣﻀﺮ را ﻧﯿﺰ ﻧﺎﺑﻮد ﻣﯽ ﮐﻨﺪ و اﯾﻦ در ﺣﺎﻟﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ در ﻓﺼﻞ زﻣﺴﺘﺎن ﻧﯿﺰ ﺑﺎ ﮐﻨﺎر زدن ﺑﺮف ﻫﺎ، ﻣﻮادﻏﺬاﯾﯽ ﻣﻨﺎﺳﺒﯽ را در اﺧﺘﯿﺎر ﻋﻠﻒﺧﻮاران و ﭘﺮﻧﺪﮔﺎن ﻗﺮار ﻣﯽ دﻫﺪ. در ﺣﻘﯿﻘﺖ اﯾﻦ ﺣﯿﻮاﻧﺎت ﯾﮑﯽ از ﭘﺎك ﮐﻨﻨﺪه ﻫﺎي ﻣﻔﯿﺪ ﻣﺤﯿﻂ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﯽ روﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻃﺒﯿﻌﯽ ﺑﺴﯿﺎري از آﻓﺎت ﻣﻮﺟﻮد در ﻃﺒﯿﻌﺖ را ﻧﯿﺰ از ﺑﯿﻦ ﻣﯽ ﺑﺮﻧﺪ. ﺑﺮ اﺳﺎس ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت ﺑﻪ ﻋﻤﻞ آﻣﺪه ﮔﺮازﻫﺎ ﻓﻮاﯾﺪ دﯾﮕﺮي در ﺣﻮزه  ﺣﻔﻆ ﺗﻌﺎدل ﺑﻮم ﺳﺎزﮔﺎن، ﺑﻪ وﯾﮋه ازﻧﻈﺮ ﺑﻬﺒﻮد و آﻣﺎده ﺳﺎزي ﺧﺎك ﺑﺮاي روﯾﺶ ﮔﯿﺎﻫﺎن ﺟﺪﯾﺪ، ﭘﺨﺶ و دﻓﻦ ﺑﺬر ﻣﯿﻮه ﻫﺎ دارﻧﺪ. ﺑﻪ رﻏﻢ ﺟﻤﯿﻊ ﻣﺰاﯾﺎﯾﯽ ﮐﻪ اﯾﻦ ﮔﻮﻧﻪ دارد ﻣﺘﺄﺳﻔﺎﻧﻪ اﻫﻤﯿﺖ آن ﮐﻤﺘﺮ ﻣﻮردﺗﻮﺟﻪ ﻗﺮار ﻣﯽ ﮔﯿﺮد ﺑﻪ ﻃﻮري ﮐﻪ ﻫﺮروزه ﺷﺎﻫﺪ آﻣﺎر رو ﺑﻪ اﻓﺰاﯾﺶ ﺷﮑﺎر و ﯾﺎ ﺗﻠﻔﺎت ﮔﺮاز در ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎي زاﮔﺮس ﻫﺴﺘﯿﻢ (ﺳﺎﯾﺖ راﺳﺘﯿﻦآﻧﻼﯾﻦ، 1395). ﻣﺠﻤﻮع ﭼﺎﻟﺶ ﻫﺎي ﯾﺎد ﺷﺪ زﻧﺠﯿﺮه ﺣﯿﺎت ﺑﻠﻮطﺳﺘﺎن را ﻣﻌﯿﻮب ﻣﯽﮐﻨﺪ ﺗﺎ ﻫﺮ ﮐﺪام ﻋﻠﺘﯽ ﺑﺮاي ﻣﻌﻠﻮل ﺑﻌﺪي ﺷﻮﻧﺪ و اﯾﻦ ﺗﺴﻠﺴﻞ اداﻣﻪدار ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ از دﺳﺖ رﻓﺘﻦ ﺳﺮﻣﺎﯾﻪﻫﺎي ارزﺷﻤﻨﺪ زاﮔﺮس ﻣﯽﺷﻮد (ﺧﺒﺮﮔﺰاري ﻣﻬﺮ، 1394).

شکل 3. دارﮐﻮب ﺳﺮﻗﺮﻣﺰ  و ﺳﻨﺠﺎب اﯾﺮاﻧﯽ

 شکل4. آﺛﺎر ﺣﻤﻠﻪ ﺳﻮﺳﮏ ﭼﻮبﺧﻮار ﺑﻪ درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط

 شکل 5. 5. ﻧﻤﻮﻧﻪاي از ﭘﻨﻬﺎن ﮐﺮدن ﺑﻠﻮط ﺗﻮﺳﻂ دارﮐﻮب ﺳﺮﻗﺮﻣﺰ در ﺗﻨﻪ درﺧﺘﺎن ﺟﻨﮕﻠﯽ

 اﻗﺪاﻣﺎت ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺘﻪ در ﻣﻮاﺟﻪ ﺑﺎ ﮔﺴﺘﺮش آﻓﺖ ذﻏﺎل ﺑﻠﻮط در ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي زاﮔﺮس

آﻓﺖﻫﺎ ﻣﻮﺟﺐ از ﺑﯿﻦ رﻓﺘﻦ ﺑﺮگ ﻫﺎ، ﺟﻮاﻧﻪ ﻫﺎ و ﺧﺸﮏ ﺷﺪن درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط ﻣﯽ ﺷﻮﻧﺪ، درﺧﺘﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﻋﻤﺮ آنﻫﺎ ﮔﺎه ﺑﻪ دو ﻫﺰار ﺳﺎل ﻧﯿﺰ ﻣﯽ رﺳﺪ (ﺧﺒﺮﮔﺰاري ﺻﺪا و ﺳﯿﻤﺎ، 1397). ﻣﺮگ درﺧﺘﺎن ﻧﺎﺷﯽ از آﻓﺎت و ﺑﯿﻤﺎريﻫﺎ، ﯾﮑﯽ از اﺻﻠﯽﺗﺮﯾﻦ ﻋﻮاﻣﻞ ﺗﻬﺪﯾﺪ ﺟﻨﮕﻞﻫﺎ ﻣﺤﺴﻮب ﻣﯽﮔﺮدد و اﺛﺮات ﻣﺨﺮب آن ﻋﻮاﻣﻞ، ﻋﻼوهﺑﺮ ﮐﺎﻫﺶ ﺗﻨﻮع زﯾﺴﺘﯽ، ﺗﺎﺛﯿﺮات زﯾﺎدي ﺑﺮ ﺗﺎﻣﯿﻦ آب، ذﺧﯿﺮه ﮐﺮﺑﻦ و ﭼﺮﺧﻪ ﻧﯿﺘﺮوژن داﺷﺘﻪ و ﺣﺘﯽ زﻣﯿﻨﻪ ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺑﺮاي آﺗﺶﺳﻮزي در ﺟﻨﮕﻞ را ﻓﺮاﻫﻢ ﻣﯽﮐﻨﺪ. ﻟﺬا شناخت ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﻮﺛﺮ ﺑﺮ ﺷﺪت و ﭘﺮاﮐﻨﺶ ﺑﯿﻤﺎري اﺑﺰار ﻣﻨﺎﺳﺒﯽ در ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺟﻨﮕﻠﯽ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد (ﺣﺴﯿﻨﯽ و ﻫﻤﮑﺎران، 1397). ﺑﯿﻤﺎري آﻓﺖ ذﻏﺎل ﺑﻠﻮط ﺣﺪوداً از ﺳﺎل 90 ﮔﺮﯾﺒﺎن درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط زاﮔﺮس را ﮔﺮﻓﺘﻪ و ﻣﺘﺎﺳﻔﺎﻧﻪ در ﺣﺎل ﺣﺎﺿﺮ اﯾﻦ ﺑﯿﻤﺎري ﺑﺴﯿﺎر ﺷﯿﻮع ﭘﯿﺪا ﮐﺮده اﺳﺖ و ﻣﯽ ﺗﻮان ﮔﻔﺖ ﮐﻪ ﺗﻘﺮﯾﺒﺎً 50 درﺻﺪ درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط زاﮔﺮس در ﻧﻮاﺣﯽ اﯾﻼم، ﻟﺮﺳﺘﺎن و ﮐﻬﮕﯿﻠﻮﯾﻪ و ﺑﻮﯾﺮاﺣﻤﺪ ﺑﻪ اﯾﻦ ﺑﯿﻤﺎري دﭼﺎر ﺷﺪه اﻧﺪ (ﺳﺎﯾﺖ ﺗﺎﺑﻨﺎك، 1398)، آﻓﺖ «ذﻏﺎل ﺑﻠﻮط» ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎي زاﮔﺮس را ﻣﯽ ﺑﻠﻌﺪ، ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ ﻋﺎﻣﻞ اوﻟﯿﻪ از ﺑﯿﻦ رﻓﺘﻦ درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط ﻣﻨﻄﻘﻪ زاﮔﺮس ﺗﻨﺶ ﻫﺎي ﻧﺎﺷﯽ از ﺗﻐﯿﯿﺮ اﻗﻠﯿﻢ اﺳﺖ و ﻋﺎﻣﻞ ﺛﺎﻧﻮﯾﻪ ﻧﯿﺰ وﺟﻮد ﮔﻮﻧﻪ ﻫﺎي ﻣﻬﺎﺟﻤﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ درﺧﺘﺎن را از ﺑﯿﻦ ﺑﺮده اﺳﺖ. ﺑﺮاي درﻣﺎن ﺑﻠﻮط ﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﺑﻪ اﯾﻦ ﺑﯿﻤﺎري دﭼﺎر ﺷﺪه اﻧﺪ ﺑﺎﯾﺪ از روش ﻫﺎي ﺳﺎزﮔﺎر ﺑﺎ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﮐﻨﺘﺮل ﺑﯿﻮﻟﻮژﯾﮏ و ﮐﺎﻫﺶ ﺗﻨﺶ ﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﺳﺒﺐ آﺳﯿﺐ ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪ ﻫﺎي درﺧﺘﯽ ﻣﯽ ﺷﻮد اﺳﺘﻔﺎده ﮐﺮد. اﻟﺒﺘﻪ ﻣﺘﺎﺳﻔﺎﻧﻪ در ﺣﺎل ﺣﺎﺿﺮ ﮐﻨﺘﺮل ﺑﯿﻮﻟﻮژﯾﮏ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﺤﺪود در ﺷﺮاﯾﻂ آزﻣﺎﯾﺸﮕﺎﻫﯽ اﻧﺠﺎم ﻣﯽ ﺷﻮد. ﮐﺎﻫﺶ رﯾﺰﮔﺮدﻫﺎ، ﻣﺒﺎرزه ﺑﺎ ﻗﺎرچ ﻫﺎ و آﻓﺖ ﻫﺎ در ﻣﺮاﺣﻞ اوﻟﯿﻪ از شیوه های ﮐﻨﺘﺮل آﻓﺎت اﺳﺖ. ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﯽ رﺳﺪ که اﺳﺘﻔﺎده از ﺗﺠﺎرب دﯾﮕﺮ ﮐﺸﻮرﻫﺎ در اﯾﻦ زﻣﯿﻨﻪ ﻧﯿﺰ ﻣﻔﯿﺪ ﺑﺎﺷﺪ وﻟﯽ در ﺣﺎل ﺣﺎﺿﺮ ﺣﺪاﻗﻞ ﮐﺎري ﮐﻪ ﻣﯽ ﺗﻮان اﻧﺠﺎم داد ﮐﺎﻫﺶ ﺗﻨﺶ ﻫﺎي ﻣﺤﯿﻄﯽ ﺑﺮ اﮐﻮﺳﯿﺴﺘﻢ درﺧﺖ زار زاﮔﺮس اﺳﺖ (روزﻧﺎﻣﻪ ﺗﻌﺎدل، 1398). درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮﻃﯽ ﮐﻪ ﺑﺮ اﺛﺮ آﻓﺖ ذﻏﺎﻟﯽ ﺑﻠﻮط ﺧﺸﮏ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ (ﺷﮑﻞ 5)، ﻗﺎﺑﻞ اﺣﯿﺎ ﻧﯿﺴﺘﻨﺪ (اﯾﺴﻨﺎ، 1392)، ﻟﺬا ﺑﺮاي اﺣﯿﺎي ﻣﻨﺎﻃﻖ از دﺳﺖ رﻓﺘﻪ ﺑﺎ ﺑﯿﻤﺎری آﻓﺖ ذﻏﺎل ﺑﻠﻮط ﺑﺎﯾﺪ ﮐﺎﺷﺖ ﮔﻮﻧﻪ ﻫﺎ از ﻃﺮﯾﻖ ﺑﺬر اﻧﺠﺎم ﮔﯿﺮد. اﻣﺎ ﺑﻪ دﻟﯿﻞ وﺟﻮد دام ﻧﻤﯽ ﺗﻮان ﮐﺎﺷﺖ داﻧﻪ ﻫﺎ را ﺑﻪ درستی اﻧﺠﺎم داد. در ﭘﯽ ﮐﺎﺷﺖ ﺑﺬر، ﺣﺘﯽ اﮔﺮ داﻧﻪ ﺑﻠﻮﻃﯽ ﺟﻮاﻧﻪ ﺑﺰﻧﺪ، ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪ ﺧﻮرده ﺷﺪه و ﻧﻤﯽ ﺗﻮاﻧﺪ رﺷﺪ ﮐﻨﺪ. در اﺛﺮ ﺑﯿﻤﺎری آﻓﺖ ذﻏﺎل ﺑﻠﻮط، ﺑﺮﮔﯽ در درﺧﺘﺎن ﺑﺎﻗﯽ ﻧﻤﯽ ﻣﺎﻧﺪ ﮐﻪ ﻫﻮﻣﻮس اﯾﺠﺎد و داﻧﻪ ﻫﺎي ﺑﻠﻮط در زﯾﺮ آنﻫﺎ رﺷﺪ ﮐﻨﺪ اﯾﻦ در ﺣﺎﻟﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻫﺮ درﺧﺖ ﺑﻠﻮط در ﻋﺮض ﯾﮏﺳﺎل ﺗﻨﻬﺎ ﺷﺶ ﺳﺎﻧﺘﯽ ﻣﺘﺮ رﺷﺪ ﻃﻮﻟﯽ دارد و ﺑﺮاي آن ﮐﻪ ﯾﮏ درﺧﺖ ﺑﻠﻮط ﺧﻮب داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﯿﻢ، 200 ﺗﺎ 300 ﺳﺎل زﻣﺎن ﻻزم اﺳﺖ. ﻣﺘﺎﺳﻔﺎﻧﻪ در ﮐﺸﻮر ﺗﻨﻬﺎ راه ﺟﻠﻮﮔﯿﺮي از ﮔﺴﺘﺮش اﯾﻦ آﻓﺖ و ﻣﺒﺘﻼ ﺷﺪن درﺧﺘﺎن ﺳﺎﻟﻢ، ﻗﻄﻊ درﺧﺘﺎن ﻣﺒﺘﻼ ﺑﻪ آﻓﺖ ذﻏﺎﻟﯽ ﮔﺰارش ﺷﺪه اﺳﺖ. اﯾﻦ اﻗﺪام ﺑﺎﻋﺚ از ﺑﯿﻦ رﻓﺘﻦ ﯾﮏ ﻣﯿﻠﯿﻮن ﻫﮑﺘﺎر از ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎي زاﮔﺮس ﻏﺮب ﮐﺸﻮر و ﻗﻄﻊ 18 ﻣﯿﻠﯿﻮن اﺻﻠﻪ درﺧﺖ ﺑﻠﻮط ﺷﺪه اﺳﺖ و در ﻃﯽ ﺳﻪ ﺳﺎل، ﯾﮏ ﻣﯿﻠﯿﻮن و132  ﻫﺰار ﻫﮑﺘﺎر از 6 ﻣﯿﻠﯿﻮن ﻫﮑﺘﺎر ﻣﺴﺎﺣﺖ ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎي زاﮔﺮس را ﺑﻪ ﮐﻠﯽ ﻧﺎﺑﻮد ﮐﺮده و اﮔﺮ اﯾﻦ روﻧﺪ اداﻣﻪ ﭘﯿﺪا ﮐﻨﺪ، ﺑﻪ زودي ﺷﺎﻫﺪ ﺑﯿﺎﺑﺎن زاﮔﺮس ﺑﻪ ﺟﺎي ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎي زاﮔﺮس ﺧﻮاﻫﯿﻢ ﺑﻮد (روزﻧﺎﻣﻪ ﺟﻮان، 1398). ﺑﺎﯾﺪ در ﻧﻈﺮ داﺷﺖ ﻣﻌﺪوم ﮐﺮدن درﺧﺘﺎن ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺎﻋﺚ ﺣﻞ ﻣﺴﺎﻟﻪ ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﺷﺪ ﺑﻠﮑﻪ ﻓﺸﺎري ﻣﻀﺎﻋﻒ ﺑﺮ زاﮔﺮس ﺗﺤﻤﯿﻞ ﺧﻮاﻫﺪ ﮐﺮد، ﻋﻼوهﺑﺮ آن ﻧﻘﺸﻪ ﭘﺮاﮐﻨﺶ آﻟﻮدﮔﯽ ﻫﻨﻮز ﺑﺮاي ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎي زاﮔﺮس ﺗﻬﯿﻪ ﻧﺸﺪه و ﺑﺴﯿﺎري از ﻣﺪﯾﺮان ﻣﻨﺎﺑﻊﻃﺒﯿﻌﯽ در اﯾﻦ ﺑﺎره دﭼﺎر اﺷﺘﺒﺎه ﻫﺴﺘﻨﺪ. ﻣﺎ ﻫﻨوز آﺳﺘﺎﻧﻪ ﻓﺮآﯾﻨﺪﻫﺎي اﮐﻮﻟﻮژﯾﮏ را در اﯾﻦ راﺑﻄﻪ ﻧﻤﯽ داﻧﯿﻢ. ﻫﻨﻮز اﻃﻼﻋﺎت ﺟﺎﻣﻌﯽ از راﺑﻄﻪ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ و اﮐﻮﻟﻮژﯾﮏ ﺑﯿﻦ ﻣﺮدم و ﺣﻮزه در دﺳﺖ ﻧﯿﺴﺖ. در ﻣﻮرد زاﮔﺮس ﺑﻪ ﺗﺸﮑﯿﻞ ﯾﮏ ﺗﯿﻢ ﻓﻨﯽ ﻧﯿﺎز دارﯾﻢ ﭼﺮا ﮐﻪ ﺳﺮﻋﺖ ﺗﺨﺮﯾﺐ و ﻧﺎﺑﻮدي ﺑﺴﯿﺎر ﺑﺎﻻﺗﺮ از ﺳﺮﻋﺖ ﺣﺮﮐﺖ ﻣﺎ در ﺟﻬﺖ رﻓﻊ ﻣﺸﮑﻞ اﺳﺖ. اﯾﻦ در ﺷﺮاﯾﻄﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺮاي ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪن ﺣﺎﺻﻠﺨﯿﺰي ﺧﺎك ﺑﺎﯾﺪ 50 درﺻﺪ از درآﻣﺪ ﻧﻔﺖ ﺑﻪ اﯾﻦ ﭘﺮوژه اﺧﺘﺼﺎص ﯾﺎﺑﺪ (ﺳﻼﻣﺖ ﻧﯿﻮز، 1392).

شکل 5. ﻧﻤﻮﻧﻪاي از اﺛﺮ ﺣﻤﻠﻪ آﻓﺖ روي درﺧﺘﺎن ﺟﻨﮕﻠﯽ

 اﺛﺮ دارواشﻫﺎ در آﺳﯿﺐرﺳﺎﻧﯽ ﺑﻪ درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط زاگرس

دارواشﻫﺎ درداﻣﻨﻪ وﺳﯿﻌﯽ از ﺑﻮمﺳﺎزﮔﺎنﻫﺎ ﯾﺎﻓﺖ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ و ﻗﺎدر ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻣﺪت زﯾﺎدي از زﻧﺪﮔﯽ ﺧﻮد را ﺑﺎ ﻣﯿﺰﺑﺎن ﺳﭙﺮي ﮐﻨﻨﺪ و آب و ﻣﻮادﻏﺬاﯾﯽ ﻣﻮرد ﻧﯿﺎز ﺧﻮد را ﻃﯽ ﯾﮏ راﺑﻄﻪ آوﻧﺪي، از آنﻫﺎ ﺟﺬب ﻧﻤﺎﯾﻨﺪ (ﮐﺎﻇﻤﯽ و ﺗﻔﻀﻠﯽ، 1391). ﻣﯿﺰﺑﺎنﻫﺎي دارواش ﺧﯿﻠﯽ زﯾﺎد و در ﺣﺪود 118 ﮔﻮﻧﻪ درﺧﺖ و درﺧﺘﭽﻪ ﻫﺴﺘﻨﺪ. ﻣﻨﺎﻃﻖ اﻧﺘﺸﺎر آن ﺗﻤﺎم اروﭘﺎ ﻏﯿﺮ از ﻣﻨﺎﻃﻖ ﻗﻄﺒﯽ آﺳﯿﺎ و ﺷﻤﺎل آﻓﺮﯾﻘﺎ اﺳﺖ(اﺳﻔﻨﺪﯾﺎري و ﻫﻤﮑﺎران، 1392). ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﻣﺨﺘﻠﻔﯽ ﻧﺸﺎن داده اﺳﺖ ﮐﻪ دارواشﻫﺎ در ﻣﺴﺘﻌﺪ ﮐﺮدن درﺧﺖ ﺑﻪ ﺧﺸﮑﯿﺪﮔﯽ ﺗﺎﺟﯽ و ﺑﺮوز آن دﺧﯿﻞ ﻫﺴﺘﻨﺪ (ﻏﻼﻣﯽ و ﻫﻤﮑﺎران، 1395). دارواش ﺑﺎ ﺣﻀﻮر روي ﺑﺴﯿﺎري از ﮔﻮﻧﻪ ﻫﺎي درﺧﺘﯽ ﺑﺎﻋﺚ اﯾﺠﺎد اﺳﺘﺮس از ﺟﻤﻠﻪ اﺳﺘﺮس ﮐﻢ آﺑﯽ در ﮔﯿﺎه ﻣﯿﺰﺑﺎن ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ. از آﻧﺠﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﭘﺎرازﯾﺖﻫﺎ ﺑﺎ ﻣﯿﺰﺑﺎﻧﺎن ﺧﻮد ﺟﻬﺖ ﺟﺬب آب، ﻣﻮاد ﻏﺬاﯾﯽ و ﻗﻨﺪﻫﺎ رﻗﺎﺑﺖ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ، ﺑﺎﻋﺚ ﺿﻌﯿﻒ ﺷﺪن ﺷﺎﺧﻪﻫﺎي آﻟﻮده و ﮔﺎﻫﯽ از ﺑﯿﻦ رﻓﺘﻦ ﻣﯿﺰﺑﺎن ﻣﯽﮔﺮدﻧﺪ اﻣﺎ اﻏﻠﺐ ﺳﺎلﻫﺎ ﻃﻮل ﻣﯽﮐﺸﺪ ﮐﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﻣﺮگ ﻣﯿﺰﺑﺎن ﮔﺮدﻧﺪ. دارواشﻫﺎ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺑﺴﯿﺎري از ﮔﻮﻧﻪﻫﺎي اﻧﮕﻠﯽ داراي اﻟﮕﻮي ﻣﯿﺰﺑﺎن ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺗﺎ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻣﯽﺑﺎﺷﻨﺪ و ﻓﺮاواﻧﯽ ﺣﻀﻮر آنﻫﺎ در درﺧﺘﺎن ﻣﺨﺘﻠﻒ، ﻣﺘﻔﺎوت اﺳﺖ(ﻓﺪاﮐﺎر ﻧﺎورودي و ﻫﻤﮑﺎران، 1395). اﯾﻦ ﮔﯿﺎه ﻫﻤﯿﺸﻪ ﺳﺒﺰ و ﻧﯿﻤﻪ اﻧﮕﻞ ﺑﺮ روي ﺳﺎﻗﻪ و ﺷﺎﺧﻪﻫﺎ رﺷﺪ ﻣﯽﮐﻨﺪ(سور سوری و همکاران ،1397) و ﺑﻪ ﻋﻠﺖ ﻧﯿﻤﻪ ﭘﺎرازﯾﺖ و اﭘﯽ ﻓﯿﺖ ﺑﻮدن ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﻨﺪ ﻓﺘﻮﺳﻨﺘﺰ ﮐﻨﻨﺪ (اﯾﺴﻨﺎ، 1394)و ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺎ درﯾﺎﻓﺖ ﻏﺬاي ﻣﻮرد ﻧﯿﺎز ﺧﻮد ﺑﺎﻋﺚ ﮐﺎﻫﺶ ﺗﻮان ﻓﯿﺰﯾﻮﻟﻮژﯾﮏ و ﮐﯿﻔﯿﺖ ﺣﯿﺎت درﺧﺘﺎن ﻣﯿﺰﺑﺎن ﺷﺪه و در ﻣﺮاﺣﻞ ﺑﺎﻻي آﻟﻮدگی ﺣﺘﯽ ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﻣﺮگ ﮔﯿﺎه ﻣﯿﺰﺑﺎن ﺷﻮد (ﻧﻮروزي و ﻫﻤﮑﺎران، 1397). ﮔﻮﻧﻪ ﻧﯿﻤﻪاﻧﮕﻠﯽ دارواش ﻧﯿﺰ از ﺟﻤﻠﻪ ﻣﻮارد آﺳﯿﺐرﺳﺎن ﺑﻪ ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي زاﮔﺮس ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ (ﺑﺨﺘﯿﺎرﯾﺎن و ﻫﻤﮑﺎران، 1397) دارواش ﯾﺎ ﻟﻮراﻧﺘﻮس ﺑﺮاي درﺧﺖ ﺑﻠﻮط ﯾﮏ ﮔﻮﻧﻪ اﻧﮕﻞ ﻣﺤﺴﻮب ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ از ﻃﺮﯾﻖ ﭘﺮﻧﺪﮔﺎن (ﮐﻼغ، زاﻏﯽ، دارﮐﻮب) و ﺟﻮﻧﺪﮔﺎن (ﺳﻨﺠﺎب) ﺑﺮ روي درﺧﺖ ﺑﻠﻮط اﺳﺘﻘﺮار ﻣﯽﯾﺎﺑﺪ (ﺷﺒﮑﻪ اﻃﻼع رﺳﺎﻧﯽ راه داﻧﺎ) اﯾﻦ ﻧﻬﺎن داﻧﮕﺎن اﭘﯿﻔﯿﺘﯽ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻧﯿﻤﻪاﻧﮕﻞ ﺑﺮ روي درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط زﻧﺪﮔﯽ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ (ﻧﻮﯾﺪي و ﻫﻤﮑﺎران، 1395) و اﺛﺮات ﻧﺎﻣﻄﻠﻮﺑﯽ ﺑﺮ ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي ﺑﻠﻮط ﻣﯽﮔﺬارﻧﺪ (ﺣﯿﺪري و ﻣﻠﮑﯽ، 1393). ﻣﺤﻞ روﯾﺶ اﯾﻦ ﮔﯿﺎه ﻧﯿﻤﻪاﻧﮕﻠﯽ ﺑﺮ روي درﺧﺖ ﻣﯿﺰﺑﺎن ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻏﺪه ﻣﺘﻮرم اﺳﺖ و ﯾﮑﯽ از ﻣﺸﺨﺼﻪ ﻫﺎي ﺑﺎرز آن ﻣﺎﻧﺪﮔﺎري ﺑﺬر ﺑﺮ روي درﺧﺖ ﺗﺎ اواﺧﺮ زﻣﺴﺘﺎن اﺳﺖ. و در ﻓﺼﻞ ﺧﺰان درﺧﺖ، ﺑﻪ ﺻﻮرت ﮐﭙﻪ ﻫﺎي ﻗﻬﻮه اي ﺗﯿﺮه و ﯾﺎ ﻏﺪه ﻫﺎي ﮔﺮز ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺑﺮ روي درﺧﺖ ﺑﻪ ﻃﻮر ﮐﺎﻣﻞ ﻧﻤﺎﯾﺎن اﺳﺖ. ﺑﺬر دارواش ﺑﻌﺪاز رﺳﯿﺪن ﺑﺎ ﺟﺪا ﺷﺪن از ﻏﻼف ﺗﺎ ﻓﺎصله 25 ﻣﺘﺮي ﺑﻪ اﻃﺮاف ﭘﺮﺗﺎب ﻣﯽﺷﻮد و ﺑﻪ دﻟﯿﻞ داﺷﺘﻦ ﻣﺎده اي ژﻟﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ، ﻗﺪرت ﭼﺴﺒﻨﺪﮔﯽ دارد ﮐﻪ ﺑﺎ اﺻﺎﺑﺖ ﺑﻪ ﺗﻨﻪ و ﺷﺎﺧه درختان ﺷﺮوع ﺑﻪ رﺷﺪ ﻣﯽﮐﻨﺪ (ﭘﺮﺷﯿﻦ وﺑﻼگ، 1391). ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ اﯾﻦ ﮔﯿﺎه در ﻫﻨﮕﺎم ﺟﻮاﻧﻪزدن، ﺳﻢ ﺗﻮﻟﯿﺪ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ. ﮔﺎه روي ﯾﮏ درﺧﺖ ﺗﻌﺪاد 150 ﺗﺎ 200 ﻋﺪد دارواش ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﺣﻤﻠﻪ ﮐﻨﺪ. ﺣﻤﻠﻪ دارواش از ﻣﯿﺰان رﺷﺪ ﺳﺎﻟﯿﺎﻧﻪ ﺟﻨﮕﻞ در هکتار 19 درﺻﺪ ﻣﯽ ﮐﺎﻫﺪ و اﮔﺮ ﺗﻌﺪاد دارواش ﻫﺎ ﺧﯿﻠﯽ زﯾﺎد ﺑﺎﺷﺪ، ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﻣﻮﺟﺐ ﻣﺮگ درﺧﺖ ﺷﻮد و ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ رو شاﺧﻪ، ﺑﻪ ﻫﺮ ﻗﻄﺮي و درﺧﺖ ﺑﻪ ﻫﺮ ﺳﻨﯽ ﻣﺴﺘﻘﺮ ﺷﻮد (ﭘﺮﺷﯿﻦ وﺑﻼگ، 1386). ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﯾﻦ ﮐﻪ دارواش ﻫﺎ ﺻﺮﻓﺎً ﺑﺮ روي درﺧﺘﺎن ﮔﻮﻧﻪ ﺑﻠﻮط اﯾﺮاﻧﯽ زﻧﺪﮔﯽ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ و از ﻃﺮﻓﯽ ﺑﯿﺸﺘﺮﯾﻦ درﺻﺪ ﻓﺮاواﻧﯽ ﮔﻮﻧـﻪاي ﺑﻠﻮط در ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي زاﮔﺮس ﻣﺘﻌﻠﻖ به ﮔﻮﻧﻪ ﺑﻠﻮط اﯾﺮاﻧﯽ اﺳﺖ، ﻟﺬا ﮔﯿﺎه ﻧﯿﻤﻪاﻧﮕﻠـﯽ ﻣﻮﺧﻮر (دارواش) ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ داﻣﻨﻪ ﭘﺮاﮐﻨﺶ زﯾﺎدي در ﺳﻄﺢ ﺟﻨﮕﻞﻫﺎی زاﮔﺮس ﭘﯿﺪا ﮐﻨﺪ (ﺣﺴﯿﻨﯽ، 1392).

شکل6. اﺛﺮﮔﺬاري آﻓﺖ روي درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط

 ﺗﺎﺛﯿﺮ رﯾﺰﮔﺮد، ﻓﻠﺰات ﺳﻨﮕﯿﻦ و آﺗﺶ ﺳﻮزي در ﺧﺸﮑﯿﺪﮔﯽ درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي زاگرس

رﯾﺰﮔﺮدﻫﺎ ﺗﺎ ﺑﻪ اﻣﺮوز 14 اﺳﺘﺎن از ﮐﺸﻮر را ﺗﺤﺖ ﺗﺎﺛﯿﺮ ﺧﻮد ﻗﺮار داده اﻧﺪ، ﺑﯿﺸﺘﺮﯾﻦ ﺗﺎﺛﯿﺮ رﯾﺰﮔﺮدﻫﺎي آﻟﻮدهﮐﻨﻨﺪه ﻫﻮا ﺑﺮ ﻣﻨﺎﻃﻖ ﻏﺮب و ﺟﻨﻮبﻏﺮﺑﯽ ﮐﺸﻮر ﺑﻮده و ﺧﺴﺎرتﻫﺎي ﺑﺴﯿﺎري ﺑﺮ ﮐﺸﺎورزي و ﻣﻨﺎﺑﻊﻃﺒﯿﻌﯽ، ﻣﺮاﺗﻊ، و ﻣﻨﺎﺑﻊ آﺑﯽ داﺷﺘﻪ اﺳﺖ و ﺑﺪون ﺷﮏ ﻣﻮﺟﺐ اﺧﺘﻼل در وﺿﻌﯿﺖ ﻓﯿﺰﯾﻮﻟﻮژﯾﮑﯽ درﺧﺘﺎن، درﺧﺘﭽﻪﻫﺎ و ﺑﻮﺗﻪﻫﺎي زاﮔﺮس ﺷﺪه اﺳﺖ (ﭘﯿﺮوزي و ﻫﻤﮑﺎران، 1393). ﺑﺮوز ﭘﺪﯾﺪه ﮔﺮد و ﻏﺒﺎر ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺎ رﺳﻮب ﺑﺮ روي ﺑﺮگ درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط، ﻣﻮﺟﺐ اﻧﺴﺪاد روزﻧﻪﻫﺎي ﻫﻮاﯾﯽ ﺳﻄﺢ ﺑﺮگ و اﯾﺠﺎد ﻣﺸﮑﻞ در ﺗﻨﻔﺲ درﺧﺖ ﺷﻮد ﮐﻪ اﯾﻦ ﭘﺪﯾﺪه ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﺧﺸﮏﺳﺎﻟﯽ و ﮐﻤﺒﻮد ﺑﺎرش در ﻣﻨﻄﻘﻪ ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﻓﺸﺎر وارد ﺷﺪه ﺑﻪ درﺧﺖ را ﭼﻨﺪﯾﻦ ﺑﺮاﺑﺮ اﻓﺰاﯾﺶ دﻫﺪ (ﻋﻄﺎرروﺷﻦ و ﻫﻤﮑﺎران، 1396). ﺑﺮوز ﭘﺪﯾﺪه ﺧﺸﮑﯿﺪﮔﯽ ﺑﻠﻮط و ﻫﺠﻮم رﯾﺰﮔﺮدﻫﺎ ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه اﺳﺘﻤﺮار ﺧﺸﮏﺳﺎﻟﯽ در ﻃﻮل ﺳﺎﻟﯿﺎن اﺧﯿﺮ ﺑﺨﺶ ﻗﺎﺑﻞ ﻣﻼﺣﻈﻪاي از اﮐﻮﺳﯿﺴﺘﻢ ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي زاﮔﺮس ﺑﻪ وﯾﮋه در ﺑﺨﺶ ﺟﻨﻮﺑﯽ آن را ﺑﺎ ﭼﺎﻟﺶ ﺟﺪي ﻣﻮاﺟﻪ ﻧﻤﻮده و ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺧﺸﮑﯿﺪﮔﯽ درﺧﺘﺎن در ﮔﺴﺘﺮهﻫﺎي وﺳﯿﻊ رخ داده، ﺑﻠﮑﻪ ﻓﺮاﺗﺮ از آن زوال ﺑﻮمﺳﺎزﮔﺎن ﺟﻨﮕﻠﯽ زاﮔﺮس را ﻫﺸﺪار ﻣﯽدﻫﺪ (اﺳﻤﺎﻋﯿﻠﯽ و ﻫﻤﮑﺎران، 1395). ﮔﺮد و ﻏﺒﺎرﻫﺎ ﺑﺎ ﮐﺎﻫﺶ ﻣﻘﺎوﻣﺖ درﺧﺘﺎن و ﻣﺴﺘﻌﺪ ﺷﺪن درﺧﺖ ﺑﻪ ﺳﺎﯾﺮ ﻋﻮاﻣﻞ ﺗﻨﺶزاي دﯾﮕﺮ ﻧﻘﺶ ﻣﻬﻤﯽ در ﺑﺮوز ﭘﺪﯾﺪه ﺧﺸﮑﯿﺪﮔﯽ ﺑﻠﻮطﻫﺎ دارﻧﺪ (اﻧﺼﺎﻓﯽﻣﻘﺪم و ﻧﻮري). درﺧﺘﺎن ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻋﻨﺎﺻﺮ زﻧﺪه در اﮐﻮﺳﯿﺴﺘﻢ ﻗﺎدر ﻫﺴﺘﻨﺪ از ﻃﺮﯾﻖ ﺗﻨﻔﺲ و ﺟﺬب از ﻃﺮﯾﻖ رﯾﺸﻪ و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻓﺘﻮﺳﻨﺘﺰ و ﺳﺎﯾﺮ اﻋﻤﺎل ﺣﯿﺎﺗﯽ، ﻋﻼوه ﺑﺮ رﯾﺰﮔﺮدﻫﺎ ﺑﺨﺸﯽ از ﻣﻮاد آﻻﯾﻨﺪه را از ﻣﺤﯿﻂ درﯾﺎﻓﺖ ﮐﻨﻨﺪ. در ﮐﺸﻮر ﻣﺎ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺻﻨﻌﺘﯽ در ﻧﯿﻤﻪ دوم ﻗﺮن اﺧﯿﺮ و ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ریزی های آﺗﯽ و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ روﻧﺪ رو ﺑﻪ رشد ﺗﻌﺪاد وﺳﺎﯾﻞ ﻧﻘﻠﯿﻪ ﺑﻨﺰﯾﻦﺳﻮز، ﺑﺮرﺳﯽ و ﺑﺤﺚ روي آﻻﯾﻨﺪهﻫﺎ و اﺛﺮات آنﻫﺎ در ﭼﺮﺧﻪ ﻣﺤﯿﻂزﯾﺴﺘﯽ ﺑﻪ ﺻﻮرت اﻣﺮي ﺿﺮوري در آﻣﺪه اﺳﺖ. از ﻃﺮﻓﯽ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﯾﻨﮑﻪ ﺑﺴﯿﺎري ازﮔﻮﻧﻪﻫﺎي ﮔﯿﺎﻫﯽ ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي زاﮔﺮس ﻧﺎﯾﺎب وﺗﻌﺪادي زﯾﺎدي ازآنﻫﺎ درﺧﻄﺮ ﻧﺎﺑﻮدي و اﻧﻘﺮاض ﻫﺴﺘﻨﺪ، ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ و ﺷﻨﺎﺧﺖ ﮐﺎﻓﯽ ﻫﻤﻪ ﺟﺎﻧﺒﻪ از وﺿﻌﯿﺖ روﯾﺸﮕﺎهﻫﺎي ﺑﻠﻮط و ﺷﻨﺎﺳﺎیی ﭘﺘﺎﻧﺴﯿﻞ آنﻫﺎ ﺑﺮاي ﺑﺮﻧﺎﻣﻪرﯾﺰي ﺑﻬﺘﺮ ﻻزم اﺳﺖ (ﺣﺴﻦوﻧﺪ و ﻫﻤﮑﺎران). ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي ﺑﻠﻮط زاﮔرس یکی با اﺳﺘﻌﺪادﺗﺮﯾﻦ اﮐﻮﺳﯿﺴﺘﻢﻫﺎي ﺟﻬﺎن و در ﻋﯿﻦ ﺣﺎل ازﺟﻤﻠﻪ اﮐﻮﺳﯿﺴﺘﻢﻫﺎﯾﯽ ﻫﺴﺘﻨﺪﮐﻪ ﺗﺤﺖ ﺗﺄﺛﯿﺮ آﻻﯾﻨﺪهﻫﺎﯾﯽ ﻫﻤﭽﻮن ﻓﻠﺰات ﺳﻨﮕﯿﻦ (اﻧﺼﺎﻓﯽﻣﻘﺪم و ﻫﻤﮑﺎران، 1395) و ﭘﺴﺎب ورودي ﮐﺎرﺧﺎﻧﻪﻫﺎ ﻫﺴﺘﻨﺪ (ﻏﻔﺎرزاده ﻣﻼﺑﺎﺷﯽ، 1395). و ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽ درﯾﺎﻓﺖ ﻣﻘﺎدﯾﺮ زﯾﺎدي آنﻫﺎ را دارﻧﺪ، ﮐﻪ ﺧﻮد ﻋﺎﻣﻠﯽ ﺑﺮاي ﺗﻬﺪﯾﺪ اﯾﻦ درﺧﺘﺎن ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﯽرود (ﭘﻨﺎه و ﻫﻤﮑﺎران، 1395). از ﻣﻬﻤﺘﺮﯾﻦ ﻋﻮاﻣﻞ ﺗﺎﺛﯿﺮﮔﺬار دﯾﮕﺮ ﺑﺮ ﺳﺎﺧﺘﺎر ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي واﻗﻊ در ﮐﻮﻫﺴﺘﺎن آﺗﺶﺳﻮزي اﺳﺖ، ﺑﻪ ﻧﺤﻮي ﮐﻪ ﻣﻮﺟﺐ آﺷﻔﺘﮕﯽ اﮐﻮﻟﻮژﯾﮑﯽ ﺷﺪه و ﭼﺮﺧﻪﻫﺎي ﻃﺒﯿﻌﯽ و ﺳﺎﺧﺘﺎر اﮐﻮﺳﯿﺴﺘﻢ را ﺗﺤﺖ ﺗﺎﺛﯿﺮ ﻗﺮار ﻣﯽدﻫﺪ (زاﻫﺪي، 1397)،آتش سوزی یکی از ﻣﻬﻢﺗﺮﯾﻦ ﻋﻮاﻣﻞ ﺗﺨﺮﯾﺐ ﺟﻨﮕﻞﻫﺎ و ﻣﺮاﺗﻊ ﮐﺸﻮر ﺑﻪ ﺧﺼﻮص اﮐﻮﺳﯿﺴﺘﻢﻫﺎي ﺣﺴﺎس ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي ﺑﻠﻮط زاﮔﺮس ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ.

(اﺑﺮاﻫﯿﻤﯽ ﻣﺤﻤﺪي و ﻫﻤﮑﺎران، 1395). ﻣﯿﺰان ﺷﺪت آﺗش سوزی در خاک  ﮐﻪ در ﻣﻌﺮض ﺳﻮزاﻧﺪن موجب ایجاد  وﯾﮋﮔﯽ ﻫﺎي ﻣﺘﻔﺎوﺗﯽ در ﺧﺎك ﻣﯽﺷﻮد (ﺷﺮﯾﻔﯽ و رحیمی 1394) ﺑﺎ اﻓﺰاﯾﺶ ﺷﺪت آﺗﺶﺳﻮزي از ﺧﺎک داﻧﻪﻫﺎي ﺑﺎ اﻧﺪازه درﺷﺖ ﮐﺎﺳﺘﻪ ﺷﺪه و ﺑﺮ ﻣﯿﺰان ﺧﺎک داﻧﻪﻫﺎي ﺑﺎ اﻧﺪازه رﯾﺰ اﻓﺰوده ﻣﯽﺷﻮد. ﺑﻪ ﺳﺨﻦ دﯾﮕﺮ ﺑﺎ اﻓﺰاﯾﺶ ﺷﺪت آﺗش سوزی از میزان ﻣﯿﺰان ﭘﺎﯾﺪاري ﺧﺎک داﻧﻪﻫﺎ ﮐﺎﺳﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد و از اﯾﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﺑﺮ روﯾﺸﮕﺎهﻫﺎي درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط اﺛﺮﮔﺬار اﺳﺖ (ﺷﺮﯾﻔﯽ و آزادي 1394). ﺿﻌﯿﻒ ﺷﺪن ﺧﺎك، ﻣﻮﺟﺐ روﯾﺶ درﺧﺘﺎن ﭼﻨﺪﭘﺎﯾﻪ ﻣﯽﺷﻮد و ﺧﺎك ﺳﺴﺖﺷﺪه ﻗﺎدر ﺑﻪ ﺗﻮﻟﯿﺪ درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط ﺗﮏ ﭘﺎﯾﻪ ﻧﯿﺴﺖ (ﺧﺒﺮﮔﺰاري ﺻﺪا و ﺳﯿﻤﺎ، 1396). آﺗﺶﺳﻮزي ﺳﺎﻻﻧﻪ دهﻫﺎ ﻫﮑﺘﺎر از ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي ﮐﺸﻮر را ﺑﻪ ﮐﺎم ﺧﻮد ﻣﯽﮐﺸﺪ و ﺧﻄﺮﻧﺎكﺗﺮﯾﻦ دﺷﻤﻦ ﺟﻨﮕﻞ اﺳﺖ، ﺣﺘﯽ ﯾﮏ آﺗش سوزی  ﻣﺤﺪود ﻧﯿﺰ ﻫﻤﻮاره ﺧﺴﺎرات ﻗﺎﺑﻞ ﻣﻼﺣظﻪاي را ﻣﻮﺟﺐ میﮔﺮدد (ﺑﺎراﻧﯽﻓﺮد و ﮐﺎوﺳﯽ، 1394). ﻣﯽﺗﻮان ﮔﻔﺖ آﺗﺶﺳﻮزي ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﯾﮏ ﻋﺎﻣﻞ ﻣﺤﯿﻄﯽ ﻗﺪرت ﺧﻮد ﺗﻨﻈﯿﻤﯽ اﮐﻮﺳﯿﺴﺘﻢﻫﺎي ﺟﻨﮕﻠﯽ را ﺗﺤﺖ ﺗﺎﺛﯿﺮ ﻗﺮار ﻣﯽدﻫﺪ. ﮔﻮﻧﻪﻫﺎي ﺟﺴﺖده ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر ﺣﻔﻆ ﺑﻘﺎي ﺧﻮد ﭘﺲ از آﺗﺶ از ﺗﻮاﻧﺎ ﺟﺴﺖدﻫﯽ ﺧﻮد اﺳﺘﻔﺎده ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ. ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ آﺗش سوزی های هر ساله در ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي زاﮔﺮس و ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽ ﺟﺴﺖدﻫﯽ ﺳﺮﯾﻊ ﺑﻠﻮط اﯾﺮاﻧﯽ، ﺳﺎﺧﺘﺎر اﯾﻦ ﺟﻨﮕﻞﻫﺎ ﭘﺲ از آﺗش سوزی  ﺗﻐﯿﯿﺮ ﻣﯽﮐﻨﺪ (ﻣﺤﻤﺪي و ﻫﻤﮑﺎران، 1395). ﺷﻨﺎﺳﺎﯾﯽ ﻋﻤﻠﮑﺮد روﯾﺸﯽ و زﻧﺪهﻣﺎﻧﯽ ﮔﻮﻧﻪﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﻠﻮط در ﺷﺮاﯾﻂ ﺳﺨﺖ اﻗﻠﯿﻤﯽ ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي زاﮔﺮس ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﺣﻔﺎﻇﺖ، اﺣﯿﺎء و ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ اﯾﻦ ﮔﻮﻧﻪﻫﺎ ﮐﻤﮏ ﮐﻨﺪ (ﻫﻤﺎﯾﻮﻧﻔﺮ، 1397).

نتیجهﮔﯿﺮي 

ﺟﻨﮕﻞﻫﺎ و ﻣﺮاﺗﻊ در ﻫﺮﮐﺸﻮر، ﺗﮑﯿﻪﮔﺎﻫﯽ اﺳﺖ ﻣﻄﻤﺌﻦ ﺑﺮاي ﺗﻮﺳﻌﻪ اﻗﺘﺼﺎدي- اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ، ﻣﺨﺰﻧﯽ ﺑﺮاي ذﺧﯿﺮهﺳﺎزي آب، ﭘﺸﺘﻮاﻧﻪاي ﺑﺮاي ﺗﻮﻟﯿﺪ ﭘﺎﯾﺪار، ﺑﺴﺘﺮي ﺑﺮاي روﻧﻖ ﮐﺸﺎورزي، ﻋﺮﺻﻪاي ﺑﺮاي ﺗﻮﻟﯿﺪ ﭼﻮب، زﯾﺴﺘﮕﺎﻫﯽ ﺑﺮاي ﮔﻮﻧﻪﻫﺎي ﮔﯿﺎﻫﯽ و ﺟﺎﻧﻮري و ﻣﻨﺒﻌﯽ ﺑﺮاي ﺗﻮﻟﯿﺪ اﮐﺴﯿﮋن، ﮔﺮدشﮔﺎﻫﯽ، ﺣﯿﺎت وﺣﺶ ﺑﺮاي ﺗﻔﺮﯾﺢ، ﻣﺤﻠﯽ ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺑﺮاي ﮔﺬراﻧﺪن اوﻗﺎت ﻓﺮاﻏﺖ، ﺻﻨﻌﺘﯽ ﺑﺮاي اﯾﺠﺎد اﺷﺘﻐﺎل، وﺳﯿﻠﻪاي ﺑﺮاي ﺗﺜﺒﯿﺖ ﺧﺎك و ﺷﻦﻫﺎي روان وﻋﻨﺼﺮي ﺑﺮاي ﭘﺎﻻﯾﺶ آﻟﻮدﮔﯽ ﻫﻮا ﺑﻪ شمار ﻣﯽآﯾﻨﺪ (اﻧﺼﺎرﯾﺎن و آﻗﺎﮐﺜﯿﺮي، 1395). ﻣﺘﺎﺳﻔﺎﻧﻪ ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي دﻧﯿﺎ ﺑﺎ وﺟﻮد ﺳﻮدﻣﻨﺪيﻫﺎي ﻓﺮاوان در ﻣﻌﺮض ﺗﺨﺮﯾﺐ و ﮐﺎﻫﺶ ﮐﯿﻔﯿﺖ ﻣﯽﺑﺎﺷﻨﺪ(ﻟﻄﻔﯽ و ﺟﻌﻔﺮي، 1395)، ﻧﮕﺮش ﺑﻪ ﺟﻨﮕﻞ از دﯾﺪﮔﺎه ﺗﻮﺳﻌﻪ ﭘﺎﯾﺪار، ﻟﺰوم ﺣﻔﻆ ﮔﻮﻧﻪﻫﺎي ﺟﻨﮕلی را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ذﺧﯿﺮه ژﻧﺘﯿﮑﯽ در اوﻟﻮﯾﺖ ﻗﺮار ﻣﯽدﻫﺪ (ﺧﻮرﻧﮑﻪ و اﻣﯿﺮي، 1397). ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي زاﮔﺮس در ﻏﺮب ﮐشور، اکوسیستم های ﻃﺒﯿﻌﯽ ﺑﺎ ارزشی هستند که تنوع بالایی از ﮔﻮﻧﻪﻫﺎي ﮔﯿﺎﻫﯽ و ﺟﺎﻧﻮري در آنﻫﺎ وﺟﻮد دارد. ﯾﮑﯽ از ﻣﻬﻤﺘﺮﯾﻦ ﮔﻮﻧﻪﻫﺎي ﮔﯿﺎﻫﯽ اﯾﻦ ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺑﻠﻮط اﯾﺮاﻧﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺎ وارﯾﺘﻪﻫﺎي ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن در ﺳﻄﺢ ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي زاﮔﺮس ﮔﺴﺘرش دارد(رییسی و همکاران، 1397). ﺑﺨﺶ ﻋﻈﯿﻤﯽ از وﺳﻌﺖ اﯾﻦ ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي ارزﺷﻤﻨﺪ ﺑﻪ دﻻﯾﻠﯽ از ﺟﻤﻠﻪ آﺗﺶﺳﻮزي، ﭼﺮای ﺑﯽروﯾﻪ، اﺟﺮاي ﭘﺮوژهﻫﺎي ﻋﻤﺮاﻧﯽ ﻏﯿﺮﮐﺎرﺷﻨﺎﺳﯽﺷﺪه، ﺗﻐﯿﯿﺮ ﮐﺎرﺑﺮي، ذﻏﺎلﮔﯿﺮي از درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط، ﺧﺸﮑﺴﺎﻟﯽ، رﯾﺰﮔﺮدﻫﺎ، ﺑﯿﻤﺎري آﻓﺎت (ﺣﺘﻤﯽ و درﺳﺘﮑﺎر، 1395) و ﻓﻌﺎﻟﯿﺖﻫﺎي اﻧﺴﺎﻧﯽ و ﻃﺒﯿﻌﯽ ﻣﺘﻌﺪد از ﺑﯿﻦ رﻓﺘﻪ اﺳﺖ (ﺳﻬﺮاﺑﯽ و ﻫﻤﮑﺎران، 1395). روﻧﺪ از ﺑﯿﻦ رﻓﺘﻦ زاﮔﺮس وﻗﺘﯽ ﺷﺮوع ﺷﺪ ﮐﻪ ﻫﻨﻮز رﯾﺰﮔﺮدﻫﺎ ﻧﯿﺎﻣﺪه ﺑﻮدﻧﺪ. در واﻗﻊ رﯾﺰﮔﺮدﻫﺎ ﻣﯿﺦ ﻫﺎي ﺗﺎﺑﻮت زاگرس هستند تابوتی که ما با ﺳﻮزاﻧﺪن درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط 500 ﺳﺎﻟﻪ، آن ﻫﻢ ﺑﺮاي ﺗﻬﯿﻪ زﻏﺎل درﺳﺖ ﮐﺮدﯾﻢ (ﺷﺒﮑﻪ اﻃﻼع رسانی راه داﻧﺎ). ﺧﺸﮑﯿﺪﮔﯽ ﯾﮑﯽ از ﻣﻬﻢﺗﺮﯾﻦ ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﺮگ و ﻣﯿﺮ درﺧﺘﺎن در ﻗﺮن اﺧﯿﺮ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ اﯾﻦ ﻋﺎﻣﻞ در ﺑﺴﯿﺎري از ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي دﻧﯿﺎ ﺑﻪ وﻗﻮع ﭘﯿﻮﺳﺘﻪ اﺳﺖ. از ﻋﻮاﻣﻞ ﺗﺎﺛﯿﺮﮔﺬار ﺑﺮ ﺧﺸﮑﯿﺪﮔﯽ درﺧﺘﺎن ﻣﯽﺗﻮان ﭘﺪﯾﺪهﻫﺎي ﭼﻨﺪ ﻋﺎﻣﻠﻪ را ﻧﺎم ﺑﺮد. ﯾﮑﯽ ازﺟﻨﮕﻞﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ اﻣﺮوزه ﺑﻪ اﯾﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﺑﻪ ﺗﻬﺪﯾﺪ واداﺷﺘﻪ ﺷﺪه ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي زاﮔﺮس در ﺳﻄﻮح وﺳﯿﻊ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ. و از ﮔﻮﻧﻪﻫﺎي ﻣﻬﻤﯽ ﮐﻪ ﻣﻮرد ﻫﺠﻮم اﯾﻦ ﺗﻬﺪﯾﺪ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪه ﮔﻮﻧﻪ ﺑﻠﻮط ﻧﺎﻣﺒﺮده ﺷﺪه اﺳﺖ (زﯾﺪي و ﻋﻠﯽزاده، 1395). درﺧﺘﺎن ﺳﺎﻟﻢ ﺑﺎ ﮔﺬﺷﺖ زﻣﺎن ﺑﺮ اﺛﺮ اﯾﻦ ﻋﺎﻣﻞ ﺿﻌﯿﻒ ﺷﺪه و ﻣﻮرد ﺣﻤﻠﻪ ارﮔﺎﻧﯿﺴﻢﻫﺎي ﺛﺎﻧﻮﯾﻪ ﻗﺮار ﻣﯽﮔﯿﺮﻧﺪ (اﻧﺼﺎﻓﯽﻣﻘﺪم و ﻫﻤﮑﺎران، 1395)، ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎي زاﮔﺮس ﺣﺎﻻ ﻗﻠﻤﺮوي ﺳﻮﺳﮏ ﻫﺎي ﭼﻮب ﺧﻮار و آﻓﺖ ذﻏﺎل ﺑﻠﻮط ﺷﺪه اﺳﺖ. درﺧﺘﺎنی ﮐﻪ ﺑﺎ ﻣﺮگ آنﻫﺎ ﺑﺎﯾﺪ ﻣﻨﺘﻈﺮ ﻓﺎﺟﻌﻪ ﯾﯽ ﺑﻪ وﺳﻌﺖ 6 ﺑﺮاﺑﺮ درﯾﺎﭼﻪ اروﻣﯿﻪ ﺑﻮد، زﯾﺮا ﺳﺮﭼﺸﻤﻪ 40 درﺻﺪ از آب ﺷﯿﺮﯾﻦ ﮐشور ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎي زاﮔﺮس اﺳﺖ و اﯾﻦ روﯾﺸﮕﺎه، ﺑﺰرگ ﺗﺮﯾﻦ ﻓﯿﻠﺘﺮ ﻃﺒﯿﻌﯽ ﺑﺮاي ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ رﯾﺰﮔﺮدﻫﺎ ﻫﻢ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﯽ رود. زاﮔﺮس ﻋﺰادار ﻣﺮگ ﺑﻠﻮط ﻫﺎ ﺷﺪه و ﺷﻤﺎرش ﻣﻌﮑﻮس ﺑﺮاي ﻧﺎﺑﻮدي ﮐﺎﻣﻞ اﯾﻦ ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎ ﺑﻪ ﺻﺪا درآﻣﺪه اﺳﺖ، ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﮐﺎرﺷﻨﺎﺳﺎن ﺣﺪود دو ﺳﺎل دﯾﮕﺮ ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎي زاﮔﺮس ﺗﻨﻬﺎ ﺑﺮﻫﻮﺗﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﭼﻮب ﻫﺎي ﺧﺸﮑﯿﺪه درﺧﺘﺎن ﺑﺮ ﺑﺴﺘﺮش ﺑﺎﻗﯽ ﻣﺎﻧﺪه اﻧﺪ ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎي زاﮔﺮس در ﺣﺎﻟﯽ ﺟﺎن ﻣﯽ دﻫﻨﺪ ﮐﻪ دﺳﺘﻮراﻟﻌﻤﻠﯽ ﺑﺮاي ﺣﻔﻆ اﮐﻮﺳﯿﺴﺘﻢ ﺟﻨﮕﻠﯽ زاﮔﺮس ﺗﻬﯿﻪ و 10 درﺻﺪ ﺑﻮدﺟﻪ زاﮔﺮس ﺑﻪ اﺣﯿﺎي ﺑﻠﻮط  اﺧﺘﺼﺎص داده ﺷﺪه اﺳﺖ اﻣﺎ اﯾﻦ ﺑﻮدﺟﻪ ﮐﺎﻓﯽ ﻧﯿﺴﺖ (روزﻧﺎﻣﻪ ﺗﻌﺎدل، 1398) اﮐﻮﺳﯿﺴﺘﻢ ﺣﺴﺎس و ﺷﮑﻨﻨﺪه ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي ﺑﻠﻮط ﻏﺮب ﺑﻪ دﻟﯿﻞ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻦ در اﻗﻠﯿﻢ ﺧﺸﮏ و ﻧﯿﻤﻪ ﺧﺸﮏ و ﺗﺨﺮﯾﺐﻫﺎي ﻣﻔﺮط، ﻧﯿﺎز ﺑﻪ ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﻣﻨﺎﺳﺐ و ﻋﻠﻤﯽ دارد ﺗﺎ در ﺳﺎﯾﻪ آن ﺑﺘﻮان ﺑﻪ ﻣﺎﻧﺪﮔﺎري آن اﻣﯿﺪوار ﺑﻮد (ﻓﺎﻧﯽ و ﻫﻤﮑﺎران، 1396) ﻋﻼوهﺑﺮ ﻣﺴﻮﻻن  ﻣﺮدم ﻧﯿﺰ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ ارزش ﺟﻨﮕﻞ و ﻣﺮﺗﻊ و ﻧﻘش ﺣﯿﺎﺗﯽ آن واﻗﻒ ﺷﻮﻧﺪ. اﮔﺮ روﺳﺘﺎﯾﯿﺎن ﺟﻨﮕﻞﻧﺸﯿﻦ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان « ﺟﻨﮕﻞ داران اﻓﺘﺨﺎري»  ﻣﻨﺼﻮب ﺷﻮﻧﺪ و در ﻫﺮﺳﺎل ﺷﻤﺎری از آﻧﺎن ﺗﺸﻮﯾﻖ و ﺑﻪ آﻧﺎن، ﺟﺎﯾﺰه و ﻧﺸﺎن اﻓﺘﺨﺎر ﻫﺪﯾﻪ ﺷﻮد، از ﺗﺨﺮﯾﺐ ﻗﺴﻤﺖ- ﻫﺎي ﻣﻬﻤﯽ از ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي زاﮔﺮس ﺟﻠﻮﮔﯿﺮي ﻣﯽﺷﻮد ﭼﺮاﮐﻪ ﻣﻬﻢ ﺗﺮﯾﻦ راه ﻧﮕﻬﺪاري ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎ و ﻣﺮاﺗﻊ، ﺧﻮد ﻣﺮدم ﻫﺴﺘﻨﺪ( شبکه اﻃﻼع رﺳﺎﻧﯽ راه داﻧﺎ)، در ﮐﺸﻮري ﮐﻪ ﺳﺮاﻧﻪ ﺟﻨﮕﻠﯽ ﭘﺎﯾﯿﻨﯽ دارد ﻣﺮگ ﺣﺘﯽ ﯾﮏ درﺧﺖ ﻫﻢ ﺑﺴﯿﺎر ﺑﺎ اﻫﻤﯿﺖ اﺳﺖ، اﻣﺎ ﺑﺎ اﯾﻦ ﺣﺎل ﺳﯿﺮ ﻧﺎﺑﻮدي ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي اﯾﺮان و درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط ﻫﻤﭽﻨﺎن اداﻣﻪ دارد (ﺳﺎﯾﺖ ﺧﺒﺮ ﻓﺎرﺳﯽ، 1397). ﻣﺮگ ﺗﺪرﯾﺠﯽ ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎي ﺑﻠﻮط ﯾﻌﻨﯽ ﻣﺮگ ﺗﺪرﯾﺠﯽ ﭘﺎﯾﺪاري اﮐﻮﻟﻮژﯾﮏ ﻓﻼت اﯾﺮان اﺳﺖ. ﺑﻪ ﺻﺪا درآﻣﺪن زﻧﮓ ﺧﻄﺮ ﻧﺎﺑﻮدي ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎي ﺑﻠﻮط زاﮔﺮس و ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻦ در ﺷﺮاﯾﻂ ﺑﺤﺮاﻧﯽ ﻣﯽ ﻃﻠﺒﺪ، دﺳﺘﮕﺎه ﻫﺎي اﺟﺮاﯾﯽ ﻣﺮﺗﺒﻂ و ﺑﺮﻧﺎﻣﻪرﯾﺰان ﺗﻮﺳﻌﻪ اي ﮐﺸﻮر ﺑﺮاي ﮐﻨﺘﺮل و ﻣﻬﺎر ﺑﺤﺮان، ﺑﺪون ﻓﻮت وﻗﺖ ﻋﻤﻞ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪ و در ﺳﻄﺢ ﻣﻠﯽ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﺣﯿﺎ و ﻧﮕه داﺷﺖ ﺑﻠﻮط ﻫﺎي زاﮔﺮس اﻗﺪام ﻧﻤﺎﯾﻨﺪ و ﺑﺎ ﮐﻨﺘﺮل ﻋﻮاﻣﻞ ﺗﺨﺮﯾﺐ از ﯾﮏ ﻓﺎﺟﻌﻪ زﯾﺴﺖ ﻣﺤﯿﻄﯽ ﺟﻠﻮﮔﯿﺮي ﮐﻨﻨﺪ. زﯾﺮا اﮔﺮ روﻧﺪ ﺧﺸﮏﺷﺪن ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎي زاﮔﺮس ﺑﻪ ﻫﻤﯿﻦ ﺳﺮﻋﺖ اداﻣﻪ ﯾﺎﺑﺪ ﻋﻼوهﺑﺮ ﻓﺎﺟﻌﻪ زﯾﺴﺖﻣﺤﯿﻄﯽ، ﯾﮏ ﻓﺎﺟﻌﻪ اﻗﺘﺼﺎدي را ﻧﯿﺰ ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه ﺧﻮاﻫﺪ داﺷﺖ (روزﻧﺎﻣﻪ ﺟﻮان، 1398). ﺑﻠﻮط ﺳﺮﻣﺎﯾﻪ زاﮔﺮس اﺳﺖ (ﺳﺎﯾﺖ زﯾﺴﺖﺑﻮم، 1395)و ﻣﺮگ ﻫﺮ ﺑﻠﻮط، ﻣﺮگ ﯾﮏ زﻧﺪﮔﯽ در زاﮔﺮس اﺳﺖ.(رساﻧﻪ ﻣﺴﺘﻘﻞ ﺧﺒﺮي ﮐﺮدﺳﺘﺎن، 1398).

مناﺑﻊ:

اﺑﺮاﻫﯿﻤﯽﻣﺤﻤﺪي، ﺷﯿﺮﮐو، اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ. 1395. اﺛﺮات آﺗﺶﺳﻮزي ﺑﺮ ﺧﺼﻮﺻﯿﺎت ﺧﺎك، ﻓﺮﺳﺎﯾﺶ و رژﯾﻢ ﻫﯿﺪروﻟوژی ﺣﻮﺿﻪ آﺑﺨﯿﺰ درﯾﺎﭼﻪ زور ﯾﺒﺎر. ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ آب و ﺧﺎك30  (14 .)2 ﺻﻔﺤه اﺳﻔﻨﺪﯾﺎري، ﺣﮑﻤﺖ، ﺑﻬﺮوزي، دﻻور، ﻓﻬﺎدان، اﺣﻤﺪ. 1392. ﺑﺮرﺳﯽ ﭘﺮاﮐﻨﺶ ﺟﻐﺮاﻓﯿﺎﯾﯽ و ﻣﯿﺰﺑﺎنﻫﺎي ﮔﯿﺎه دارواش در ﻣﻨﻄﻘﻪ ﭼﻬﺎرﻣﺤﺎل و ﺑﺨﺘﯿﺎري و ﻣﺮوري ﺑﺮ ﺧﻮاص داروﯾﯽ آن. ﻫﻤﺎﯾﺶ ﻣﻠﯽ ﮐﺎرﺑﺮد ﮔﯿﺎﻫﺎن داروﯾﯽ در ﺳﺒﮏ زﻧﺪﮔﯽ و ﻃﺐ ﺳﻨﺘﯽ. ﺗﺮﺑﺖ ﺣﯿﺪرﯾﻪ. داﻧﺸﮕﺎه ﺗﺮﺑﺖ ﺣﯿﺪیه صفحه4.

اﺳﻤﺎﻋﯿﻠﯽ، زﻫﺮا، ﭘﯿﻠﻪور، ﺑﺎﺑﮏ، ﮐﺒﻮدي، ﻋﺒﺪاﻟﻪ، ﻗﻨﺒﺮي، ﺣﺴﯿﻦ. 1395. ﻣﻌﺮﻓﯽ روش ﻧﻤﻮﻧﻪﺑﺮداري ﺧﻮﺷﻪاي اﻧﻄﺒﺎﻗﯽ در ﺑﺮآورد درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط زوالﯾﺎﻓﺘﻪ در ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي زاﮔﺮس. دوﻣﯿﻦ ﻫﻤﺎﯾﺶ ﻣﻠﯽ ﻋﻠﻮم و ﻓﻨﺎوريﻫﺎي ﻧﻮﯾﻦ اﯾﺮان. ﺗﻬﺮان. اﻧﺠﻤﻦ ﺗﻮﺳﻌﻪ و ﺗﺮوﯾﺞ ﻋﻠﻮم و ﻓﻨﻮن ﺑﻨﯿﺎدﯾﻦ. 9 ﺻﻔﺤه

آﻓﺘﺎب وﺑﺴﺎﯾﺖ. 1398. ﺻﯿﺪ ﺳﻨﺠﺎبﻫﺎي اﯾﺮاﻧﯽ، ﺑﻼي ﺟﺎن ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي ﺑﻠﻮط زاﮔﺮس. www.aftabir.com.

ﺼﺎد ﻧﯿﻮز. 1398. ﻗﯿﻤﺖ ﻓﺮوش ﺳﻨﺠﺎب ﻗﺎﭼﺎق در ﺑﺎزار ﺗﻬﺮان. www.eghtesadnews.com.

اﻧﺼﺎرﯾﺎن، ﺷﻬﺮام، آﻗﺎﮐﺜﯿﺮي، ﺣﺎﻣﺪ. 1395. ﺑﺮرﺳﯽ ﺑﺮﺧﯽ ﺧﺼﻮﺻﯿﺎت ﮐﻤﯽ و ﮐﯿﻔﯽ ﺑﺨﺸﯽ از ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي ﻫﻠﻦ روﺳﺘﺎي ﺟﻮزﺳﺘﺎن اﺳﺘﺎن ﭼﻬﺎرﻣﺤﺎل و ﺑﺨﺘﯿﺎري. اوﻟﯿﻦ ﻫﻤﺎﯾﺶ ﻣﻠﯽ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻃﺒﯿﻌﯽ و ﺗﻮﺳﻌﻪﭘﺎﯾﺪار در زاﮔﺮس ﻣﺮﮐﺰي. ﺷﻬﺮﮐﺮد.

داﻧﺸﮕﺎه ﺷﻬﺮﮐﺮد. 17 ﺻﻔﺤه

اﻧﺼﺎﻓﯽﻣﻘﺪم، ﻃﺎﻫﺮه، ﻧﻮري، اﻟﻬﺎم. 1396. زﯾﺴﺖردﯾﺎﺑﯽ آﻟﻮدﮔﯽ ﻓﻠﺰات ﺳﻨﮕﯿﻦ ﺑﺮ روي درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط در ﺟﻨﮕﻞ ﺗﺤﻘﯿﻘﺎﺗﯽ اﯾﻼم. ﮐﻨﻔﺮاﻧﺲ ﺑﯿﻦاﻟﻤﻠﻠﯽ ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﻣﻨﺎﺑﻊﻃﺒﯿﻌﯽ در ﮐﺸﻮرﻫﺎي در ﺣﺎل ﺗﻮﺳﻌﻪ. ﮐﺮج. داﻧﺸﮑﺪه ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻃﺒﯿﻌﯽ داﻧﺸﮕﺎه ﺗﻬﺮان.

14صفحه اﻧﺼﺎﻓﯽﻣﻘﺪم، اﻟﻒ، ﻃﺎﻫﺮه، ﻧﻮري، اﻟﻬﺎم، ﻣﺘﯿﻨﯽزاده، ﻣﺤﻤﺪ. 1395. ردﯾﺎﺑﯽ اﺛﺮات آﻟﻮدﮔﯽ ﻓﻠﺰاتﺳﻨﮕﯿﻦ ﺑﺮ روي درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط در ﺟﻨﮕﻞ ﺗﺤﻘﯿﻘﺎﺗﯽ اﯾﻼم. ﻫﺸﺘﻤﯿﻦ ﮐﻨﻔﺮاﻧﺲ ﺑﯿﻦاﻟﻤﻠﻠﯽ ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﺟﺎﻣﻊ ﺑﺤﺮان. ﺗﻬﺮان. دﺑﯿﺮﺧﺎﻧﻪ داﺋﻤﯽ ﮐﻨﻔﺮاﻧﺲ ﺑﯿﻦ-اﻟﻤﻠﻠﯽ ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﺟﺎﻣﻊ ﺑﺤﺮان. 1 ﺻﻔﺤﻪ اﻧﺼﺎﻓﯽﻣﻘﺪم، ب، ﻃﺎﻫﺮه، ﻧﻮري، اﻟﻬﺎم، ﻣﺘﯿﻨﯽزاده، ﻣﺤﻤﺪ. 1395. ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ و ارزﯾﺎﺑﯽ آﻟﻮدهﮐﻨﻨﺪه ﻫﺎي ﮔﯿﺎه و ﺧﺎك در اﺑﺘﺪا و اﻧﺘﻬﺎي ﻓﺼﻞ روﯾﺶ (ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﻮردي: ﺟﻨﮕﻞ ﺗﺤﻘﯿﻘﺎﺗﯽ ﺣﺎجﺑﺨﺘﯿﺎر اﯾﻼم). ﻫﺸﺘﻤﯿﻦ ﮐﻨﻔﺮاﻧﺲ ﺑﯿﻦاﻟﻤﻠﻠﯽ ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﺟﺎﻣﻊ

ﺑﺤﺮان، ﺗﻬﺮان. دﺑﯿﺮﺧﺎﻧﻪ داﺋﻤﯽ ﮐﻨﻔﺮاﻧﺲ ﺑﯿﻦاﻟﻤﻠﻠﯽ ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﺟﺎﻣﻊ ﺑﺤﺮان. 1 ﺻﻔﺤه

Lindl  بر برخی خصوصیات ﺧﺎك در ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺟﻨﮕﻠﯽ ﯾﺎﺳﻮج. ﻣﺠﻠﻪ ﻋﻠﻮم و ﻓﻨﻮن ﮐﺸﺎورزي و ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻃﺒﯿﻌﯽ، ﻋﻠﻮم آب و ﺧﺎك. ﺳﺎل ﭘﺎﻧﺰدﻫﻢ. ﺷﻤﺎره ﭘﻨﺠﺎه و ﺷﺸﻢ.ص1-14.

اﯾﺰدي، ﺣﺎﻣﺪ. 1396. ﺑﺮرﺳﯽ ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﻮﺛﺮ ﺑﺮ ﻣﺸﺎرﮐﺖ ﻣﺮدم در ﻃﺮحﻫﺎي ﺣﻔﺎﻇﺖ از ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي ﺑﻠﻮط زاﮔﺮس. ﭼﻬﺎرﻣﯿﻦ ﮐﻨﻔﺮاﻧﺲ ﺑﯿﻦاﻟﻤﻠﻠﯽ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪرﯾﺰي و ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﻣﺤﯿﻂزﯾﺴﺖ. ﺗﻬﺮان. داﻧﺸﮑﺪه ﻣﺤﯿﻂزﯾﺴﺖ داﻧﺸﮕﺎه ﺗﻬﺮان. 7 ﺻﻔﺤه

ایسنا 1392 ﻧﺎﺑﻮدي 18 ﻣﯿﻠﯿﻮن درﺧﺖ ﺑﻠﻮط ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎي زاﮔﺮس. www.isna.ir.

ایسنا 1393سنجاب ایرانی ﻧﺠﺎت ﺑﺨﺶ ﺑﻠﻮط. www.isna.ir.

ایسنا 1394 ﻣﺒﺎرزه ﻣﮑﺎﻧﯿﮑﯽ ﺑﺎ دارواش در ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎي ﺑﻠﻮط ﮐﻮﻫﺪﺷﺖwww.isna.ir.

بارانی ﻓﺮد، ﺣﺴﯿﻦﻋﻠﯽ، ﮐﺎوﺳﯽ، ﻣﺤﻤﺪرﺿﺎ. 1394. ﺑﺮرﺳﯽ ﻣﻘﺎوﻣﺖ ﭼﻮب ﮔﻮﻧﻪﻫﺎي ﺟﻨﮕﻠﯽ ﭘﻬﻦﺑﺮگ ﺑﻪ ﺣﺮﯾﻖ در ﺷﺮاﯾﻂ آزﻣﺎﯾﺸﮕﺎﻫﯽ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﻮردي در ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي اﺳﺘﺎن ﮔﻠﺴﺘﺎن. دوﻣﯿﻦ ﮐﻨﮕﺮه ﻣﻠﯽ زﯾﺴﺖﺷﻨﺎﺳﯽ و ﻋﻠﻮمﻃﺒﯿﻌﯽ اﯾﺮان. ﺗﻬﺮان. ﻣﺮﮐﺰ راهﮐﺎرﻫﺎي دﺳﺘﯿﺎﺑﯽ ﺑﻪ ﺗﻮﺳﻌﻪﭘﺎﯾﺪار و ﻣﻮﺳﺴﻪ آﻣﻮزش ﻋﺎﻟﯽ ﻣﻬﺮ اروﻧﺪ. 7 ﺻﻔﺤه

باشگاه ﺧﺒﺮﻧﮕﺎران ﺟﻮان. 1396. ﻣﻬﺎر آﻓﺖ ﺳﻮﺳﮏ ﭼﻮبﺧﻮار در ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎي ﺑﻠﻮط. www.yjc.ir.

ﺑﺨﺘﯿﺎرﯾﺎن، ﻣﻬﺘﺎب، ﺻﯿﺎد، اﺣﺴﺎن، ﭘﻮررﺿﺎ، ﻣﺮﺗﻀﯽ، ﻏﻼﻣﯽ، ﺷﺎﯾﺴﺘﻪ. 1397. اﺛﺮ ﺟﻬﺖ ﺑﺮ ﺣﻀﻮر دارواش در ﺗﺎج درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط در ﺟﻨﮕﻞ ﺑﺎﺑﺎﯾﺎدﮔﺎر. ﻧﻬﻤﯿﻦ ﻫﻤﺎﯾﺶ ﺳﺮاﺳﺮي ﮐﺸﺎورزي و ﻣﻨﺎﺑﻊﻃﺒﯿﻌﯽ ﭘﺎﯾﺪار. ﺗﻬﺮان. ﻣﻮﺳﺴﻪ آﻣﻮزش ﻋﺎﻟﯽ ﻣﻬﺮ اروﻧﺪ. 4 ﺻﻔﺤﻪ

ﭘﺮﺷﯿﻦ وﺑﻼگ. 1386 دارواش، ﻣﻬﻢ ﺗﺮﯾﻦ ﮔﯿﺎه ﻧﯿﻤﻪاﻧﮕﻞ ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎي ﺷﻤﺎل. zagroosforest.persianblog.ir.

پرشین وبلاگ 1391، اﻓﺖ ﻟﻮراﻧﺘﻮس ﺗﻬﺪﯾﺪي ﺑﺮاي درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط ﻏﺮب. zagroosforest.persianblog.ir.

ﭘﻨﺎه، اﻣﯿﻦ، ﮐﺮﻣﺸﺎﻫﯽ، ﻋﺒﺪاﻟﻌﻠﯽ، ﻣﯿﺮزاﯾﯽ، ﺟﻮاد، داراﺑﯽ، ﻣﺤﺴﻦ. 1395. ﮔﯿﺎهﭘﺎﻻﯾﯽ ﮐﺎدﻣﯿﻮم، روي، ﺳﺮب و ﻣﻨﮕﻨﺰ د ﺑﺮگ 9 ﮔﻮﻧﻪ درﺧﺘﯽ اﻃﺮاف ﮐﺎرﺧﺎﻧﻪ ﺳﯿﻤﺎن (ﮔﯿﺎهﭘﺎﻻﯾﯽ ﻓﻠﺰاتﺳﻨﮕﯿﻦ در ﮔﻮﻧﻪﻫﺎي درﺧﺘﯽ). ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ﭘﮋوﻫﺶ د ﺑﻬﺪاﺷﺖ ﻣﺤﯿﻂ 2 (9.)3 ﺻﻔﺤﻪ ﭘﻮرﺗﺎل ﺧﺒﺮي ﺳﺒﮏزﻧﺪﮔﯽ. 1393. رﻓﺘﺎر ﻋﺠﯿﺐ دارﮐﻮبﻫﺎي ﺑﻠﻮط. www.bartarinha.ir.

ﭘﯿﺮوزي، ﻓﺎﻃﻤﻪ، ﺑﺮﻧﺎ، اﻟﻬﺎم، ﺗﻮﮐﻠﯽ، ﻣﺠﯿﺪ. 1393. ﺑﺮرﺳﯽ اﺛﺮات رﯾﺰﮔﺮدﻫﺎ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﯾﮑﯽ ازﻋﻮاﻣﻞ ﻣﻮﺛﺮ در زوال ﺟﻨﮕﻞ-ﻫﺎي ﺑﻠﻮط اﺳﺘﺎن ﻟﺮﺳﺘﺎن، دوﻣﯿﻦ ﻫﻤﺎﯾﺶ ﻣﻠﯽ ﻣﻬﻨﺪﺳﯽ و ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﮐﺸﺎورزي، ﻣﺤﯿﻂزﯾﺴﺖ و ﻣﻨﺎﺑﻊﻃﺒﯿﻌﯽ ﭘﺎﯾﺪار. ﺗﻬﺮان. دﺑﯿﺮﺧﺎﻧﻪ داﺋﻤﯽ ﻫﻤﺎﯾﺶ. داﻧﺸﮕﺎه همایش شهید بهشتی 10 صفحه .

ﺗﻮﮐﻠﯽ، ﻣﺠﯿﺪ، ﺧﺎﻗﺎﻧﯽﻧﯿﺎ، ﺻﻤﺪ، ارزﻧﻠﻮ، ﻣﻬﺪي. 1396. زوال درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط در ﻣﻨﻄﻘﻪ روﯾﺸﯽ زاﮔﺮس ﺗﻬﺪﯾﺪي ﺑﺮا ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي ارﺳﺒﺎران. اوﻟﯿﻦ ﻫﻤﺎﯾﺶ ﻣﻠﯽ ﺻﯿﺎﻧﺖ و ﺣﻔﺎﻇﺖ از ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي ارﺳﺒﺎران. ﺗﺒﺮﯾﺰ. ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت و آﻣﻮزش ﮐﺸﺎورزي و ﻣﻨﺎﺑﻊﻃﺒﯿﻌﯽ آذرﺑﺎﯾﺠﺎن ﺷﺮﻗﯽ. 8 ﺻﻔﺤه

ﺟﻮزﯾﺎن، ﻋﺴﮕﺮ، وﻓﺎﯾﯽﺷﻮﺷﺘری ،رضا عسگری ، ﺣﺴﻦ. 1395. ﮔﺰارش ﻗﺎرچ Beauveria bassiana از روي ﺳﻮﺳﮏﻫﺎ ﭼﻮبﺧﻮار در ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي ﺑﻠﻮط اﺳﺘﺎن اﯾﻼم. ﺳﻮﻣﯿﻦ ﻫﻤﺎﯾﺶ ﯾﺎﻓﺘﻪﻫﺎي ﻧﻮﯾﻦ در ﻣﺤﯿﻂزﯾﺴﺖ و اﮐﻮﺳﯿﺴﺘﻢﻫﺎي ﮐﺸﺎو

ﺗﻬﺮان. ﭘﮋوﻫﺸﮑﺪه اﻧﺮژيﻫﺎي ﻧﻮ و ﻣﺤﯿﻂزﯾﺴﺖ داﻧﺸﮕﺎه ﺗﻬﺮان. 7 ﺻﻔﺤه

ﺣﺘﻤﯽ، اﺑﺮاﻫﯿﻢ، درﺳﺘﮑﺎر، وﺟﯿﻬﻪ. 1395. ﻋﻮاﻣﻞ ﺗﺨﺮﯾﺐﮐﻨﻨﺪه ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي ﺑﻠﻮط ﻟﺮﺳﺘﺎن. دوﻣﯿﻦ ﮐﻨﻔﺮاﻧﺲ ﻋﻠﻮم، ﻣﻬﻨﺪﺳﯽ و ﻓﻨﺎوريﻫﺎي ﻣﺤﯿﻂزﯾﺴﺖ. ﺗﻬﺮان. داﻧﺸﮑﺪه ﻣﺤﯿﻂزﯾﺴﺖ داﻧﺸﮕﺎه ﺗﻬﺮان. 11 ﺻﻔﺤه

ﺣﺴﻦوﻧﺪ، ﻫﻮا، ﻗﺎﺳﻤﯽ، ﻓﺮﻫﺎد، ﺳﻠﮕﯽ، ﻋﯿﺴﯽ. ﭘﮋوﻫﺎن، اﯾﻤﺎن. 1395. آﻟﻮدﮔﯽ ﻓﻠﺰاتﺳﻨﮕﯿﻦ ﺗﻬﺪﯾﺪي ﺑﺮاي اﮐﻮﺳﯿﺴﺘﻢﻫﺎي جنگلی زاگرس ششمین همایش سراسری کشاورزی و ﻣﻨﺎﺑﻊﻃﺒﯿﻌﯽ ﭘﺎﯾﺪار. ﺗﻬﺮان. ﻣﺮﮐﺰ راهﮐﺎرﻫﺎي دﺳﺘﯿﺎﺑﯽ ﺑﻪ ﺗﻮﺳﻌه ﭘﺎﯾﺪار. ﻣﻮﺳﺴﻪ آﻣﻮزش ﻋﺎﻟﯽ ﻣﻬﺮ اروﻧﺪ. 8 ﺻﻔﺤ ﺣﺴﯿﻨﯽ، اﺣﻤﺪ. 1392. اﺛﺮ دارواش ﻣﻮﺧﻮر ﺑﺮ ﺑﺮﺧﯽ ﺧﺼﻮﺻﯿﺎت ﻣﻮرﻓﻮﻟﻮژﯾﮏ و ﻋﻨﺎﺻﺮ ﻏﺬاﯾﯽ ﺑﺮگ درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط اﯾﺮاﻧ در ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي زاﮔﺮس (ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﻮردي: ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي داﻣﻨﻪ ﺟﻨﻮﺑﯽ ﻣﺎﻧﺸﺖ در اﺳﺘﺎن اﯾﻼم). ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ اﮐﻮﺳﯿﺴﺘﻢﻫﺎي طبیعی ایران دوره 4 شماره 11.2 صفحه .

ﺣﺴﯿﻨﯽ، ﺳﺎدات، زﯾﻨﺐ، ﮐﺎوﺳﯽ، ﻣﺤﻤﺪرﺿﺎ، ﻣﺤﻤﺪي، ﺟﻬﺎﻧﮕﯿﺮ. 1397. ﺗﺎﺛﯿﺮ ﺑﺮﺧﯽ از ﻋﻮاﻣﻞ روﯾﺸﮕﺎﻫﯽ در ﮔﺴﺘ ﺑﯿﻤﺎري ذﻏﺎل ﺑﻠﻮط. دوﻣﯿﻦ ﻫﻤﺎﯾﺶ ﻣﻠﯽ داﻧﺶ و ﻓﻨﺎوري ﻋﻠﻮم ﮐﺸﺎورزي، ﻣﻨﺎﺑﻊﻃﺒﯿﻌﯽ و ﻣﺤﯿﻂزﯾﺴﺖ اﯾﺮان. ﺗﻬﺮان. ﻣﻮﺳﺴ ﺑﺮﮔﺰار ﮐﻨﻨﺪه ﻫﻤﺎﯾﺶﻫﺎي ﺗﻮﺳﻌﻪﻣﺤﻮر داﻧﺶ و ﻓﻨﺎوري ﺳﺎم اﯾﺮاﻧﯿﺎن. 10 ﺻﻔﺤه.

ﺣﺴﯿﻨﯽ، ﺳﯿﺪه اﻓﺴﺎﻧﻪ، اﺑﯿﺾ، ﻋﻠﯽ، وﺛﻮﻗﯿﺎن، اﻣﯿﻦ، داﻧﺎﯾﯽ، ﻋﺒﺪاﻟﺮﺿﺎ. 1397. ارزﯾﺎﺑﯽ، ﺷﻨﺎﺳﺎﯾﯽ و وﺿﻌﯿﺖ ﭘﺮاﮐﻨﺪﮔﯽ آﻓﺎت و اﻣﺮاض ﺧﺸﮑﯿﺪﮔﯽ ﺑﻠﻮط در اﺳﺘﺎن ﺧﻮزﺳﺘﺎن. ﺳﯿﺰدﻫﻤﯿﻦ ﻫﻤﺎﯾﺶ ﻣﻠﯽ ﻋﻠﻮم و ﻣﻬﻨﺪﺳﯽ آﺑﺨﯿﺰداري و ﺳﻮﻣﯿﻦ ﻫﻤﺎﯾﺶ ﻣﻠﯽ ﯿﺎﻧﺖ از ﻣﻨﺎﺑﻊﻃﺒﯿﻌﯽ و ﻣﺤﯿﻂزﯾﺴﺖ ﺑﺎ ﻣﺤﻮرﯾﺖ آﺑﺨﯿﺰداري و ﺻﯿﺎﻧﺖ از ﻣﻨﺎﺑﻊﻃﺒﯿﻌﯽ و ﻣﺤﯿﻂزﯾﺴﺖ. اردﺑﯿﻞ. داﻧﺸﮕﺎه ﻣﺤﻘﻖ اردﺑﯿﻠﯽ ﺑﺎ ﻫﻤﮑﺎري اﻧﺠﻤﻦ آﺑﺨﯿﺰداري اﯾﺮان و اداره ﮐﻞ ﻣﻨﺎﺑﻊﻃﺒﯿﻌﯽ اﺳﺘﺎن اردﺑﯿﻞ. 7 ﺻﻔﺤه  ﺣﯿﺪري، ﻣﻬﺪي، ﻣﻠﮑﯽ، آزاده. 1393. ﺑﺮرﺳﯽ ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﻮﺛﺮ ﺑﺮ ﻣﯿﺰان آﻟﻮدﮔﯽ ﺑﺮﺧﯽ از ﮔﻮﻧﻪﻫﺎي درﺧﺘﯽ ﻣﯿﺰان دارواش در ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي زاﮔﺮس. ﭼﻬﺎرﻣﯿﻦ ﮐﻨﻔﺮاﻧﺲ ﺑﯿﻦاﻟﻤﻠﻠﯽ ﭼﺎﻟﺶﻫﺎي زﯾﺴﺖﻣﺤﯿﻄﯽ و ﮔﺎهﺷﻨﺎﺳﯽ درﺧﺘﯽ. ﺳﺎري. ﭘﮋوﻫﺸﮑﺪه اﮐﻮﺳﯿﺴﺘﻢﻫﺎي ﺧﺰري داﻧﺸﮕﺎه ﻋﻠﻮم ﮐﺸﺎورزي و ﻣﻨﺎﺑﻊﻃﺒﯿﻌﯽ ﺳﺎري. 9 ﺻﻔﺤه.

خبرگزاری ﺗﺴﻨﯿﻢ. 1393. ﻣﺮگ ﺗﻠﺦ ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎي ﺑﻠﻮط در ﺳﺎﯾﻪ ﻃﻤﻊ ورزي ﺳﻮدﺟﻮﯾﺎن. www.tasnimnews.com.

ﺧﺒﺮﮔﺰاري ﺻﺪا و ﺳﯿﻤﺎ. 1396. ﮔﺰارش ﻣﮑﺘﻮب: ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي ﺑﻠﻮط ﭼﻬﺎرﻣﺤﺎل و ﺑﺨﺘﯿﺎري در ﻣﻌﺮض ﻧﺎﺑﻮد www.iribnews.ir..

خبرگزاری صدا و ﺳﯿﻤﺎ. 1397. ﻣﺮگ ﺗﺪرﯾﺠﯽ درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط در ﻟﺮﺳﺘﺎن. www.iribnews.ir..

خبرگزاری فارس 1396. درﺧﺖ ﻫﺎي ﺑﻠﻮط زاﮔﺮس زﯾﺴﺘﮕﺎه ﺳﻨﺠﺎب اﯾﺮاﻧﯽ، ﻧﺴﻞ ﺳﻨﺠﺎب اﯾﺮاﻧﯽ رو ﺑﻪ ﻧﺎﺑﻮدي اﺳﺖ. .www.farsnews.com

خبرگزاری فارس 1398. ﻣﺮگ درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط در ﻧﺒﻮد ﮔﺎز در ﻣﻨﺎﻃﻖ روﺳﺘﺎﯾﯽ اﺳﺘﺎن اﯾﻼم. www.farsnews.com..

خبرگزاری کرد پرس. 1397. ﻓﺮﯾﺎد ﻓﺮو ﺧﻔﺘﻪ ﺑﻠﻮطﻫﺎي ﻣﻬﺮﺑﺎن ﻣﺮﯾﻮان را ﺑﺸﻨﻮﯾﻢ. www.kurdpress.com.

ﺧﺒﺮﮔﺰاري ﻣﻬﺮ. 1394. ﺑﻠﻮطﮐﺎران زاﮔﺮس در ﺧﻄﺮ، ﺑﻪ آﺗﺶﮐﺸﯿﺪن ﺧﺎﻧﻪ ﺑﺮاي اﺳﺎرت ﺻﺎﺣﺐﺧﺎﻧه www.mehrnews.com.

خواجه حسینی صالح آباد، ﻣﺤﺒﻮﺑﻪ، ﻣﻬﺪيزاده، ﺣﮑﯿﻤﻪ. 1397. اوﻟﯿﻦ ﮔﺰارش ﭘﺮواﻧﻪ اﺑﺮﯾﺸﻢ ﺑﺎﻓﺖ ﻧﺎﺟﻮرLymantria

روي درﺧﺘﺎن ﭘﺴﺘﻪ dispar L Lep.: Lymantridae ﻬﺮﺳﺘﺎن زرﻧﺪ در اﺳﺘﺎن ﮐﺮﻣﺎن. دوﻣﯿﻦ ﻫﻤﺎﯾﺶ ﻣﻠﯽ ﭘﺴﺘﻪ اﯾﺮان.

رفﺴﻨﺠﺎن. داﻧﺸﮕﺎه وﻟﯿﻌﺼﺮ (ﻋﺞ) رﻓﺴﻨﺠﺎن. 1 ﺻﻔﺤه

ﺧﻮرﻧﮑﻪ، ﺳﯿﻒاﻟﻪ، اﻣﯿﺮي، ﺳﻤﯿﻪ. 1397. ﺷﺎهﺑﻠﻮط ﻣﺴﺎﻓﺮي ﺑﺎزﻣﺎﻧﺪه ازﻋﺼﺮ ﺻﻔﻮﯾﻪ در ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺟﻨﮕﻠﯽ ﻋﺒﺎس آﺑﺎد بهشهر ﭘﻨﺠﻤﯿﻦ ﻫﻤﺎﯾﺶ ﻣﻠﯽ ﺗﻐﯿﯿﺮ اﻗﻠﯿﻢ و ﮔﺎهﺷﻨﺎﺳﯽ درﺧﺘﯽ در اﮐﻮﺳﯿﺴﺘﻢﻫﺎي ﺧﺰري. ﺳﺎري. ﭘﮋوﻫﺸﮑﺪه اﮐﻮﺳﯿﺴﺘﻢﻫﺎي ﺧزریداﻧﺸﮕﺎه ﻋﻠﻮم ﮐﺸﺎورزي و ﻣﻨﺎﺑﻊﻃﺒﯿﻌﯽ ﺳﺎري. 8 ﺻﻔﺤه.

اﮐﺮي، ﻓﺮوزان، ﺣﺠﺘﯽ، ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ، ﮐﯿﺎدﻟﯿﺮي، ﻫﺎدي. 1392. ﺗﺤﻠﯿﻠﯽ ﺑﺮ روﻧﺪ ﺧﺸﮑﯿﺪﮔﯽ و زوال ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي زاﮔرس

ﺳﻮﻣﯿﻦ ﮐﻨﻔﺮاﻧﺲ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪرﯾﺰي و ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﻣﺤﯿﻂزﯾﺴﺖ. ﺗﻬﺮان. داﻧﺸﮕﺎه ﺗﻬﺮان. 7 ﺻﻔﺤه.

راكﻧﯿﻮز. 1397. ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي ﺷﻼﻟﺪان ﺑﺎﺷﺖ در ﺳﺮاﺷﯿﺒﯽ ﻣﺮگ، ﻗﻄﻊ درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط ﺑﺮاي ﺗﻬﯿﻪ ذﻏﺎل.

www.raaknews.com.

رﺳﺎﻧﻪ ﻣﺴﺘﻘﻞ ﺧﺒﺮي ﮐﺮدﺳﺘﺎن. 1398. ﻣﺮگ ﻫﺮ ﺑﻠﻮط ﻣﺮگ ﯾﮏ زﻧﺪﮔﯽ در زاﮔﺮس. www.rigakurdistan.ir.

رستم زاده، ﻫﺎﺷﻢ، داراﺑﯽ، ﺻﺪراﻟﻪ، ﺷﻬﺎﺑﯽ، ﻫﮋار. 1396. آﺷﮑﺎرﺳﺎزي ﺗﻐﯿﯿﺮات ﺟﻨﮕﻞ ﺑﻠﻮط ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي ءﮔﺮاي ﺗﺼﺎوﯾﺮ ﭼﻨﺪزﻣﺎﻧﻪ ﻟﻨﺪﺳﺖ (ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﻮردي: ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي ﺷﻤﺎل اﺳﺘﺎن اﯾﻼم). ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ﺳﻨﺠﺶ از دور و ﺳﺎﻣﺎﻧه اﻃﻼﻋﺎت ﺟﻐﺮاﻓﯿﺎﯾﯽ در ﻣﻨﺎﺑﻊﻃﺒﯿﻌﯽ 8 (19 .)2 ﺻﻔﺤه.

روزﻧﺎﻣﻪ اﺑﺘﮑﺎر. 1398. ﻣﺮگ ﺑﻠﻮطﻫﺎ. www.ebtekarnews.com.

روزﻧﺎﻣﻪ ﺗﻌﺎدل. 1398. زاﮔﺮس، ﻋﺰادار ﻣﺮگ ﺑﻠﻮط ﻫﺎ. www.taadolnewspaper.ir.

روزﻧﺎﻣﻪ ﺟﺎمﺟﻢآﻧﻼﯾﻦ. 1398. ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي زاﮔﺮس در ﺧﻄﺮ اﻧﻘﺮاض. ﻣﺮگ درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط ﻓﺮا رﺳﯿﺪ.

www.jamejamonline.ir.

روزﻧﺎﻣﻪ ﺟﻮان. 1398. ﻣﺮگ 18 ﻣﯿﻠﯿﻮن ﺑﻠﻮط زاﮔﺮس در ﻓﺮاق دارﮐﻮب. www.javanonline.ir.

رﯾﯿﺴﯽ ﻣﯿﻨﺎ، ﻣﺮادﯾﺎنﭼﺎﻟﺸﺘﺮي، اﻟﻬﺎم، ﺑﻬﻤﻨﯽ، ﻣﺤﺴﻦ. 1395. ﻣﻮﻟﻔﻪﻫﺎي روﯾﺸﯽ در ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺣﻔﺎﻇﺖﺷﺪه ﻫﻠﻦ در استان چهار محال و بختیاری اوﻟﯿﻦ ﻫﻤﺎﯾﺶ ﻣﻠﯽ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻃﺒﯿﻌﯽ و ﺗﻮﺳﻌﻪ ﭘﺎﯾﺪار در زاﮔﺮس ﻣﺮﮐﺰي. ﺷﻬﺮﮐﺮد. داﻧﺸﮕﺎه شهرکرد 9 صفحه.

رستم زاده، ﻫﺎﺷﻢ، داراﺑﯽ، ﺻﺪراﻟﻪ، ﺷﻬﺎﺑﯽ، ﻫﮋار. 1396. آﺷﮑﺎرﺳﺎزي ﺗﻐﯿﯿﺮات ﺟﻨﮕﻞ ﺑﻠﻮط ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪي ءﮔﺮاي ﺗﺼﺎوﯾﺮ ﭼﻨﺪزﻣﺎﻧﻪ ﻟﻨﺪﺳﺖ (ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﻮردي: ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي ﺷﻤﺎل اﺳﺘﺎن اﯾﻼم). ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ﺳﻨﺠﺶ از دور و ﺳﺎﻣﺎﻧه اﻃﻼﻋﺎت ﺟﻐﺮاﻓﯿﺎﯾﯽ در ﻣﻨﺎﺑﻊﻃﺒﯿﻌﯽ 8 (19 . 2 ﺻﻔﺤه).

روزﻧﺎﻣﻪ اﺑﺘﮑﺎر. 1398. ﻣﺮگ ﺑﻠﻮطﻫﺎ. www.ebtekarnews.com.

روزﻧﺎﻣﻪ ﺗﻌﺎدل. 1398. زاﮔﺮس، ﻋﺰادار ﻣﺮگ ﺑﻠﻮط ﻫﺎ. www.taadolnewspaper.ir.

روزﻧﺎﻣﻪ ﺟﺎمﺟﻢآﻧﻼﯾﻦ. 1398. ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي زاﮔﺮس در ﺧﻄﺮ اﻧﻘﺮاض. ﻣﺮگ درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط ﻓﺮا رﺳﯿﺪ.

www.jamejamonline.ir.

روزﻧﺎﻣﻪ ﺟﻮان. 1398. ﻣﺮگ 18 ﻣﯿﻠﯿﻮن ﺑﻠﻮط زاﮔﺮس در ﻓﺮاق دارﮐﻮب. www.javanonline.ir.

رﯾﯿﺴﯽ ﻣﯿﻨﺎ، ﻣﺮادﯾﺎنﭼﺎﻟﺸﺘﺮي، اﻟﻬﺎم، ﺑﻬﻤﻨﯽ، ﻣﺤﺴﻦ. 1395. ﻣﻮﻟﻔﻪﻫﺎي روﯾﺸﯽ در ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺣﻔﺎﻇﺖﺷﺪه ﻫﻠﻦ در اﺳﺘﺎن ﭼﻬﺎرﻣﺤﺎل و ﺑﺨﺘﯿﺎری، اوﻟﯿﻦ ﻫﻤﺎﯾﺶ ﻣﻠﯽ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻃﺒﯿﻌﯽ و ﺗﻮﺳﻌﻪﭘﺎﯾﺪار در زاﮔﺮس ﻣﺮﮐﺰي. ﺷﻬﺮﮐﺮد. داﻧﺸﮕﺎه، شهر کرد 9 صفحه .

زاﻫﺪي، ﻫﺎدي. 1397. ﻧﻘﺶ آﺗﺶﺳﻮزي در ﺗﺨﺮﯾﺐ زﯾﺴﺘﮕﺎهﻫﺎي ﮐﻮﻫﺴﺘﺎﻧﯽ (ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﻮردي ﮐﻮه ﺗﻨﮕﻪ ﺑﻼﻏﯽ اﺳﺘﺎن ﻓﺎرس(. ﻧﻬﻤﯿﻦ ﻫﻤﺎﯾﺶ ﺳﺮاﺳﺮي ﻣﺤﯿﻂزﯾﺴﺖ اﻧﺮژي و ﻣﻨﺎﺑﻊﻃﺒﯿﻌﯽ ﭘﺎﯾﺪار. ﺗﻬﺮان. ﻣﻮﺳﺴﻪ آﻣﻮزش ﻋﺎﻟﯽ ﻣﻬﺮ اروﻧﺪ و ﻣﺮﮐﺰراهﮐﺎرﻫﺎي دﺳﺘﯿﺎﺑﯽ ﺑﻪ ﺗﻮﺳﻌﻪﭘﺎﯾﺪار. 9 ﺻﻔﺤه

ازﯾﺪي، اﻣﯿﺮ، ﻋﻠﯽزاده، رﺿﺎ. 1395. ﺑﺮرﺳﯽ ﻋﻮاﻣﻞ ﺗﺎﺛﯿﺮﮔﺬار ﺑﺮ ﭘﺪﯾﺪه زوال ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي ﻣﻨﻄﻘﻪ ي زاﮔﺮس. ﺳﻮﻣﯿﻦ ﮐﻨﻔﺮاﻧﺲ ﺑﯿﻦاﻟﻤﻠﻠﯽ ﻣﻬﻨﺪﺳﯽ ﻣﺤﯿﻂزﯾﺴﺖ. ﺗﻬﺮان. ﻣﺮﮐﺰ راهﮐﺎرﻫﺎي دﺳﺘﯿﺎﺑﯽ ﺑﻪ ﺗﻮﺳﻌﻪﭘﺎﯾﺪار. ﻣﻮﺳﺴﻪ آﻣﻮزش ﻋﺎﻟﯽ ﻣﻬﺮ اروﻧﺪ. 9 صفحه

ساﯾﺖ ﺗﺎﺑﻨﺎك. 1398. ﻧﯿﻤﯽ از درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط زاﮔﺮس در ﺧﻄﺮ ﻧﺎﺑﻮدي. www.tabnak.ir.

ﺖ ﺧﺒﺮآﻧﻼﯾﻦ. 1392. دارﮐﻮب ﻫﺎ ﮐﻪ ﻣﯽ روﻧﺪ، ﺳﻮﺳﮏ ﻫﺎ ﻣﯽ آﯾﻨﺪ و ﮐﺎرون ﻣﯽ ﻣﯿﺮد. www.khabaronline.ir.

ﺎﯾﺖ ﺧﺒﺮآﻧﻼﯾﻦ. 1395. ﺑﻠﻮط ﺧﺎﻧﻪ دل اﯾﻼﻣﯽﻫﺎ، ﻣﺮدم ﺑﺮاي ﮐﺎﺷﺖ ﺑﻠﻮط دﺳﺖ ﺑﻪ ﮐﺎر ﺷﺪهاﻧﺪ.

www.khabaronline.ir.

ﺎﯾﺖ ﺧﺒﺮ ﻓﺎرﺳﯽ. 1397. ﺗﺮاژدي ﻏﻢاﻧﮕﯿﺰ ﻣﺮگ ﺑﻠﻮطﻫﺎي زاﮔﺮس. www. khabarfarsi.com.

ﺳﺎﯾﺖ راﺳﺘﯿﻦآﻧﻼﯾﻦ. 1395. زﻧﮓ ﺧﻄﺮ اﻓﺰاﯾﺶ ﻣﺼﺮف از ﮔﻮﺷﺖ ﮔﺮاز، ﮔﻮﺷﺖ ﺑﺎﻏﺒﺎن ﻃﺒﯿﻌﺖ ﮐﯿﻠﻮﯾﯽ 80 ﻫﺰار ﺗﻮﻣﺎن. Rastinonline.ir

سایت زﯾﺴﺖﺑﻮم. 1395. ﻧﺠﺎت ﯾﮏ ﺑﻠﻮط، ﻧﺠﺎت ﯾﮏ زﻧﺪﮔﯽ. www.zistboom.ir.

ﺳﺎﯾﺖ ﻓﺮدا. 1394. ﻗﻄﻊ 18 ﻣﯿﻠﯿﻮن درﺧﺖ ﺑﻠﻮط، از رﻓﺘﻦ دارﮐﻮب ﻫﺎ ﺗﺎ ﺣﻤﻠﻪ ﺳﻮﺳﮏ ﻫﺎ. www.fardanews.com.

ﺳﺎﯾﺖ ﮔﺮدشﮔﺮي اﯾﺮان. 1398. ﺳﻨﺠﺎب اﯾﺮاﻧﯽ زاﮔﺮس. tripyar.com.

ﺳﺎﯾﺖ ﻫﻤﺸﻬﺮيآﻧﻼﯾﻦ. 1398. دارﮐﻮب ﻫﺎ ﻣﻬﺎﺟﺮت ﮐﺮدﻧﺪ. 18 ﻣﯿﻠﯿﻮن درﺧﺖ زاﮔﺮس ﺧﺸﮏ ﺷﺪ.

.www.hamshahrionline.ir

ﺳﻼﻣﺖﻧﯿﻮز. 1392. ﻣﺮگ ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎي ﺑﻠﻮط ﻣﺤﺼﻮل ﻋﻤﻠﮑﺮد ﻣﺪﯾﺮان. www.salamatnews.com.

ﺳﻬﺮاﺑﯽ، اﮐﺒﺮ، ﺳﻌﺪيﺧﺎﻧﯽ، ﻣﺤﻤﻮدرﺿﺎ، درﯾﮑﻮﻧﺪ، ﺳﭙﯿﺪه. 1395. ﺑﺮرﺳﯽ وﺿﻌﯿﺖ و ﻋﻠﻞ زوال ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي ﺑﻠﻮط در ﻧﺎﺣیه زاﮔﺮس. اوﻟﯿﻦ ﻫﻤﺎﯾﺶ ﻣﻠﯽ ﻣﻨﺎﺑﻊﻃﺒﯿﻌﯽ و ﺗﻮﺳﻌﻪﭘﺎﯾﺪار در زاﮔﺮس ﻣﺮﮐزی شهرﮐﺮد. داﻧﺸﮕﺎه ﺷﻬﺮﮐﺮد. 7 ﺻﻔﺤه.

سور سوری آرﯾﻨﺎ، ﺣﺴﯿﻨﯽ، ﺳﯿﺪ ﻣﺤﺴﻦ، ﻓﺘﺎﺣﯽ، ﻓﺮﻧﻮش. 1397. آﻧﺎﻟﯿﺰ ﮐﻤﯽ و ﮐﯿﻔﯽ ﺗﺮﯾﺘﺮﭘﻦ اﺳﯿﺪﻫﺎي ﻣﻮﺟﻮد در دارواریش ﻣﺴﺘﻘﺮ ﺑﺮ درﺧﺖ اﻧﺠﯿﻠﯽ در ﻣﺮﺣﻠﻪ ﻣﯿﻮهدﻫﯽ. ﺳﻮﻣﯿﻦ ﻫﻤﺎﯾﺶ ﻣﻠﯽ داﻧﺶ و فناوری -ﻋﻠﻮم ﮐﺸﺎورزي، ﻣﻨﺎﺑﻊﻃﺒﯿﻌﯽ و ﻣﺤﯿﻂ زیست اﯾﺮان. ﺗﻬﺮان. ﻣﻮﺳﺴﻪ ﺑﺮﮔﺰار ﮐﻨﻨﺪه ﻫﻤﺎﯾﺶﻫﺎي ﺗﻮﺳﻌﻪﻣﺤﻮر داﻧﺶ و ﻓﻨﺎوري ﺳﺎم اﯾﺮاﻧﯿﺎن. 5 ﺻﻔﺤه ﯿﻤﺎي زاﮔﺮس. 1398. ﺗﺮاژدي ﻏﻢاﻧﮕﯿﺰ ﻣﺮگ ﺑﻠﻮطﻫﺎي زاﮔﺮس. www.simayezagros.ir.

ﺒﮑﻪ اﻃﻼعرﺳﺎﻧﯽ راهداﻧﺎ. 1394. آﻣﺎر ﺗﮑﺎن دﻫﻨﺪه از ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ زﻏﺎل ﻣﯽ ﺷﻮد، آﯾﺎ دارﮐﻮب و ﺳﻨﺠﺎب اﯾﺮاﻧﯽ ﺑﻪ ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎي ﺑﻠﻮط ﺑﺎز ﻣﯽ ﮔﺮدﻧﺪ؟. www.dana.ir.

شبکه اطلاع رسانی راه دانا 1395. ﻣﺮگ ﺧﺎﻣﻮش درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط در ﺳﺎﯾﻪ ﺑﯽ ﺗﻮﺟﻬﯽ. www.dana.ir.

شبکه اطلاع رسانی راه دانا 1396. درﺧﺘﺎن ﺑﻠﻮط آﻓﺖزده در ﺛﻼث ﺑﺎﺑﺎﺟﺎﻧی هرس شد www.dana.ir.

شریفی ، زاﻫﺪ، آزادي، ﻧﺎﻫﯿﺪ. 1394. ﺑﺮرﺳﯽ اﺛﺮ ﺷﺪت آﺗش سوزی ﺑﺮ ﺗﻮزﯾﻊ و ﭘﺎﯾﺪاري ﺧﺎﮐﺪاﻧﻪﻫﺎ در ﺣﺎﻟﺖ ﺧﺸﮏ. دوﻣﯿﻦ ﻫﻤﺎﯾﺶ ﻣﻠﯽ ﺻﯿﺎﻧﺖ از ﻣﻨﺎﺑﻊﻃﺒﯿﻌﯽ و ﻣﺤﯿﻂزﯾﺴﺖ. اردﺑﯿﻞ. داﻧﺸﮕﺎه ﻣﺤﻘﻖ اردﺑﯿﻠﯽ. 7 ﺻﻔﺤه.

شریفی ، زاﻫﺪ، رﺣﯿﻤﯽ، ﺷﺮﻣﯿﻦ. 1394 ﭘﺎﺳﺦ وﯾﮋﮔﯽﻫﺎي ﺷﯿﻤﯿﺎﯾﯽ ﺧﺎك ﺑﻪ آﺗﺶﺳﻮزي ﺑﺎ ﺷﺪتﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ﭘﺲ از ﮔﺬﺷﺖ ﺳﻪ ﺳﺎل از وﻗﻮع آن« در ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي ﺑﻠﻮط زاﮔﺮس ﺷﻤﺎﻟﯽ. اوﻟﯿﻦ ﻫﻤﺎﯾﺶ ﻣﻠﯽ ﻣﺤﯿﻂزﯾﺴﺖﻃﺒﯿﻌﯽ. ﺑﺼﻮرت اﻟﮑﺘﺮوﻧﯿﮑﯽ. ﭘﮋوﻫﺸﮑﺪه ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ ﺟﻬﺎد داﻧﺸﮕﺎﻫﯽ. 7 ﺻﻔﺤه

ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺑﯿﺮﮔﺎﻧﯽ، ﻣﻮﺳﯽ، ﻋﺒﺎﺳﯽ ﺑﯿﺮﮔﺎﻧﯽ، ﻋﯿﺴﯽ. 1395. ارزﯾﺎﺑﯽ اﺛﺮات زﯾﺴﺖﻣﺤﯿﻄﯽ ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي ﺑﻠﻮط زاﮔﺮس در ﺗﻮﺳﻌﻪ ﭘﺎﯾﺪار. اوﻟﯿﻦ ﻫﻤﺎیش ﻣﻠﯽ ﻣﻨﺎﺑﻊﻃﺒﯿﻌﯽ و ﺗﻮﺳﻌﻪﭘﺎﯾﺪار در زاﮔرس ﻣﺮﮐﺰي. ﺷﻬﺮﮐﺮد. داﻧﺸﮕﺎه ﺷﻬﺮﮐﺮد. 12 ﺻﻔﺤه .

ﺑﯿﻤﺎري زوال و ﺧﺸﮑﯿﺪﮔﯽ ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي زاﮔﺮس در اﺳﺘﺎن ﺧﻮزﺳﺘﺎن. ﭼﻬﺎرﻣﯿﻦ ﻫﻤﺎﯾﺶ ﻣﻠﯽ ﻓﺮﺳﺎﯾﺶ ﺑﺎدي و ﻃﻮﻓﺎنﻫﺎ

ﮔﺮد و ﻏﺒﺎر. ﯾﺰد. اﻧﺠﻤﻦ ﻋﻠﻤﯽ ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ و ﮐﻨﺘﺮل ﻣﻨﺎﻃﻖ ﺑﯿﺎﺑﺎﻧﯽ اﯾﺮان. ﭘﮋوﻫﺸﮑﺪه ﻣﻨﺎﻃﻖ ﺧﺸﮏ و ﺑﯿﺎﺑﺎﻧﯽ داﻧﺸﮕﺎه ﯾﺰد.

ﻋﻠﯽﻗﻠﯽزاده، اﻟﻒ، داود، ﺻﺎدﻗﯽ، ﺳﯿﺪاﺑﺮاﻫﯿﻢ. 1396. ﺑﺮرﺳﯽ ﺑﺮﺧﯽ از وﯾﮋﮔﯽﻫﺎي زﯾﺴﺘﯽ زﻧﺒﻮرﮔﺎلزاي

 (NeurOteruS guercuSbacCCurum LinnaeuSHym.CyInhpidae)در ﻣﻨﺎﻃﻖ ﺟﻨﮕﻠﯽ اﺳﺘﺎن اردﺑﯿﻞ. اوﻟﯿﻦ ﻫﻤﺎﯾﺶ ﻣﻠﯽ ﺻﯿﺎﻧﺖ و ﺣﻔﺎﻇﺖ از ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي ارﺳﺒﺎران. ﺗﺒﺮﯾﺰ. ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت و آﻣﻮزش ﮐﺸﺎورزي و ﻣﻨﺎﺑﻊﻃﺒﯿﻌﯽ آذرﺑﺎﯾﺠﺎن ﺷﺮﻗﯽ.4  ﺻﻔﺤه.

ﻋﻠﯽﻗﻠﯽزاده، ب، داود، ﺻﺎدﻗﯽ، ﺳﯿﺪاﺑﺮاﻫﯿﻢ. 1396. ﻣﻌﺮﻓﯽ ﺑﺮﺧﯽ از وﯾﮋﮔﯽﻫﺎي زﯾﺴﺘﯽ زﻧﺒﻮر ﮔﺎﻟﺰاي ﭘﺸﻤﺎﻟﻮي ﺑﻠﻮط

(Cynips Korsakovi Belizin Hym. Cynipidae) دراﺳﺘﺎن اردﺑﯿﻞ. اوﻟﯿﻦ ﻫﻤﺎﯾﺶ ﻣﻠﯽ ﺻﯿﺎﻧﺖ و ﺣﻔﺎﻇﺖ از ﺟﻨﮕﻞﻫﺎ

ارﺳﺒﺎران. ﺗﺒﺮﯾﺰ. ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت و آﻣﻮزش ﮐﺸﺎورزي و ﻣﻨﺎﺑﻊﻃﺒﯿﻌﯽ آذرﺑﺎﯾﺠﺎن ﺷﺮﻗﯽ.5  ﺻﻔﺤه

ﻏﻔﺎرزادهﻣﻼﺑﺎﺷﯽ، اﻣﯿﺪ. 1395. ارزﯾﺎﺑﯽ ﺷﺎﺧﺺﻫﺎي ﭘﺴﺎب واﺣﺪ رﻧﮕﺒﺮي ﮐﺎرﺧﺎﻧﻪ ﺻﻨﺎﯾﻊ ﭼﻮب و ﮐﺎﻏﺬ ﻣﺎزﻧﺪران. ﺷﺸﻤﯿﻦ هماﯾﺶ ﭘﮋوﻫﺶﻫﺎي ﻧﻮﯾﻦ در ﻋﻠﻮم و ﻓﻨﺎوري. ﮐﺮﻣﺎن. ﺷﺮﮐﺖ ﻋﻠﻢ ﻣﺤﻮران آﺳﻤﺎن. 7 ﺻﻔﺤه.

ﻏﻼﻣﯽ، ﺷﺎﯾﺴﺘﻪ، ﺑﺸﮑﺎر، ﻋﺮﻓﺎن، ﺻﯿﺎد، اﺣﺴﺎن. 1395. ﺗﺤﻠﯿﻞ ﻣﮑﺎﻧﯽ ﺧﺸﮑﯿﺪﮔﯽ درﺧﺘﺎن ﻧﺎﺷﯽ از دارواش ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از وارﯾﻮﮔﺮام دوﺟﺎﻧﺒﻪ. ﮐﻨﻔﺮاﻧﺲ ﺑﯿﻦاﻟﻤﻠﻠﯽ ﻣﻨﺎﺑﻊﻃﺒﯿﻌﯽ، ﻣﻬﻨﺪﺳﯽ ﮐﺸﺎورزي، ﻣﺤﯿﻂزﯾﺴﺖ و ﺗﻮﺳﻌﻪ روﺳﺘﺎﯾﯽ. ﺗﻬﺮان. ﻣﻮﺳﺴﻪ ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ داﻧﺶ ﺷﺒﺎك. 5 ﺻﻔﺤﻪ  ﻓﺎﻧﯽ، ﺑﻬﺮوز، ﯾﻮﺳﻔﯽ، ﺑﺎﯾﺰﯾﺪ، ﻣﺮداﻧﯽ، ﻓﯿﺮوز. 1396. ﺑﺮرﺳﯽ و اﺻﻼح ﺳﺎﺧﺘﺎر ﺗﻮدهﻫﺎي ﺑﻠﻮط ﺷﺎﺧﻪزاد ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي ﻣﺮﯾﻮان ارﺳﻨﺠﺎن. داﻧﺸﮕﺎه آزاد اﺳﻼﻣﯽ واﺣﺪ ارﺳﻨﺠﺎن. 6 ﺻﻔﺤ ﻓﺪاﮐﺎر ﻧﺎورودي، درﯾﻦ، ﺣﺴﯿﻨﯽ، ﺳﯿﺪﻣﺤﺴﻦ، ﯾﻮﺳﻒزاده، ﺣﺎﻣﺪ. 1395. ﺗﺎﺛﯿﺮ ﻋﻨﺎﺻﺮ ﺗﻐﺬﯾﻪاي ﭘﻮﺳﺖ ﮔﯿﺎه ﻣﯿﺰﺑﺎن رو ﺟﻮاﻧﻪزﻧﯽ و ﻣﻮﻓﻘﯿﺖ اﺳﺘﻘﺮار دارواش. ﺷﺸﻤﯿﻦ ﻫﻤﺎﯾﺶ ﺳﺮاﺳﺮي ﮐﺸﺎورزي و ﻣﻨﺎﺑﻊﻃﺒﯿﻌﯽ ﭘﺎﯾﺪار. ﺗﻬﺮان. ﻣﺮﮐﺰ راهﮐﺎرﻫﺎ دﺳﺘﯿﺎﺑﯽ ﺑﻪ ﺗﻮﺳﻌﻪﭘﺎﯾﺪار. ﻣﻮﺳﺴﻪ آﻣﻮزش ﻋﺎﻟﯽ ﻣﻬﺮ اروﻧﺪ. 1 ﺻﻔﺤه

ﻓﺮاﻫﺎﻧﯽ، ﺳﻤﯿﺮا. 1394. ﻣﻌﺮﻓﯽ ﺑﺮﺧﯽ زﻧﺒﻮرﻫﺎي ﭘﺎرازﯾﺘﻮﯾﯿﺪ ﺳﻮﺳﮏﻫﺎي ﭼﻮبﺧﻮار ﺑﻠﻮط. دوﻣﯿﻦ ﮐﻨﮕﺮه ﻣﻠﯽ زﯾﺴﺖ- شناﺳﯽ و ﻋﻠﻮمﻃﺒﯿﻌﯽ اﯾﺮان. ﺗﻬﺮان. ﻣﺮﮐﺰ راهﮐﺎرﻫﺎي دﺳﺘﯿﺎﺑﯽ ﺑﻪ ﺗﻮﺳﻌﻪﭘﺎﯾﺪار و ﻣﻮﺳﺴﻪ آﻣﻮزش ﻋﺎﻟﯽ ﻣﻬﺮ اروﻧﺪ. 5 ﺻﻔﺤه

ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي زاﮔﺮس (ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﻮردي: ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي ﻗﻠﻌﻪﮔﻞ ﺧﺮم آﺑﺎد). دوﻣﯿﻦ ﮐﻨﻔﺮاﻧﺲ ﺑﯿﻦاﻟﻤﻠﻠﯽ اﮐﻮﻟﻮژي ﺳﯿﻤﺎي ﺳﺮزﻣﯿﻦ. اﺻﻔﻬﺎن. داﻧﺸﮕﺎه ﺻﻨﻌﺘﯽ اﺻﻔﻬﺎن. 13 ﺻﻔﺤه

ﻓﻼحززوﻟﯽ، ﻣﺤﻤﺪ، آﻗﺎﻃﺎﻫﺮ، رﺿﺎ، زراﻓﺸﺎر، ﻣﻬﺮداد، ﺟﻌﻔﺮي، ﻣﺤﺴﻦ. 1395. ﻧﻘﺸﻪ ﭘﺘﺎﻧﺴﯿﻞ اﺣﺪاث ﻣﺮاﮐﺰ ﻣﺴﺘﻌﺪ دﻓﺎﻋﯽ در ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي ﻏﺮب ﮐﺸﻮر- اﺳﺘﺎن اﯾﻼم ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از ﻣﺪل ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﺗﺤﻠﯿﻞ ﺳﻠﺴﻠﻪ ﻣﺮاﺗﺒﯽ. ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ﺳﻨﺠﺶ از دور و ﺳﺎﻣﺎﻧﻪ اﻃﻼﻋﺎت ﺟﻐﺮاﻓﯿﺎﯾﯽ در ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻃﺒﯿﻌﯽ 7 120 . 2 ﺻﻔﺤه

ﻗﺎﺳﻢزاده، ﺳﺎرا، ﮐﺎوﯾﺎﻧﯽ ﻓﺮد، اﻣﯿﺮارﺳﻼن، اﺑﺮاﻫﯿﻤﯽ، ﺳﻬﯿﻼ. 1397. ﻣﺮوري ﺑﺮ ﺧﻮاص و ﮐﺎرﺑﺮدﻫﺎي ﺑﻠﻮط. ﺳﻮﻣﯿﻦ ﻫﻤﺎﯾﺶ ﻣﻠﯽ زﯾﺴﺖﺷﻨﺎﺳﯽ داﻧﺸﮕﺎه ﭘﯿﺎم ﻧﻮر. ﺳﺎري. داﻧﺸﮕﺎه ﭘﯿﺎم ﻧﻮر ﻣﺎزﻧﺪران. 4 ﺻﻔﺤه

ﻗﺎﺳﻤﯽاﺳﻔﻬﻼن، ﺳﻌﯿﺪ، ارزﻧﻠﻮ، ﻣﻬﺪي، ﻫﻤﺘﯽ، رﻗﯿﻪ. 1396. ﺑﯿﻤﺎري زوال ﺑﻠﻮط و اﻫﻤﯿﺖ آن. اوﻟﯿﻦ ﻫﻤﺎﯾﺶ ﻣﻠﯽ ﺻﯿﺎﻧﺖ و ﺣﻔﺎﻇﺖ از ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي ارﺳﺒﺎران. ﺗﺒﺮﯾﺰ. ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت و آﻣﻮزش ﮐﺸﺎورزي و ﻣﻨﺎﺑﻊﻃﺒﯿﻌﯽ آذرﺑﺎﯾﺠﺎن ﺷﺮﻗﯽ.9  ﺻﻔﺤه

 ﻗﺎﺳﻤﯽآﻗﺒﺎش، ﻓﺮﻫﺎد، ﻣﻠﮑﯽ، ﺑﺘﻮل. 1395. ﺑﺮرﺳﯽ ﻋﻠﻞ ﺧﺸﮑﯿﺪﮔﯽ درﺧﺘﺎن ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي ﺑﺨﺶ زرﯾﻦآﺑﺎد دﻫﻠﺮان اﺳﺘﺎن اﯾﻼم. اوﻟﯿﻦ ﻫﻤﺎﯾﺶ ﻣﻠﯽ ﻣﻨﺎﺑﻊﻃﺒﯿﻌﯽ و ﺗﻮﺳﻌﻪﭘﺎﯾﺪار در زاﮔﺮس ﻣﺮﮐﺰي. ﺷﻬﺮﮐﺮد. داﻧﺸﮕﺎه ﺷﻬﺮﮐﺮد. 14 ﺻﻔﺤه

ﻗﺒﺎدﻧﮋاد، ﻣﻌﺼﻮﻣﻪ. 1395. ﺷﻨﺎﺳﺎﯾﯽ ﺑﺎزﯾﺪﯾﻮﻣﯿﺴﺖﻫﺎي ﭼﻮبزي ﭘﻮﺳﺎﻧﻨﺪه در ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي ﺑﻠﻮط زاﮔﺮس. ﻧﻮزدﻫﻤﯿﻦ ﮐﻨﮕﺮه ﻣﻠﯽ و ﻫﻔﺘﻤﯿﻦ ﮐﻨﮕﺮه ﺑﯿﻦاﻟﻤﻠﻠﯽ زﯾﺴﺖﺷﻨﺎﺳﯽ اﯾﺮان. ﺗﺒﺮﯾﺰ. داﻧﺸﮕﺎه ﺗﺒﺮﯾﺰ و اﻧﺠﻤﻦ زﯾﺴﺖﺷﻨﺎﺳﯽ اﯾﺮان. 1 ﺻﻔﺤه

.( L viridana Tortrix  ) روي ﺑﻠﻮط دارﻣﺎزو  (infectoria Quercus) و وﯾﻮل.Q. libani)) در ﺟﻨﮕﻞﻫﺎي ﺑﻠﻮط ﺷﻬﺮﺳﺘﺎن

ﭘﯿﺮانﺷﻬﺮ. ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ﺣﻔﺎﻇﺖ ﮔﯿﺎﻫﺎن 30 )7 .(2 ﺻﻔﺤه

ﻣﻬﺪوي، ﻋﻠﯽ، ﻓﻼحﺷﻤﺴﯽ، ﺳﯿﺪرﺷﯿﺪ. 1391. ﺗﻬﯿﻪ ﻧﻘﺸﻪ ﺗﻐﯿﯿﺮات ﺳﻄﺢ ﺟﻨﮕﻞ ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎده از ﻋﮑﺲﻫﺎي ﻫﻮاﯾﯽ و ﺗﺼﺎوﯾﺮ LISS-III  ماهواره IRS ) ) و ردي: ﺷﻬﺮﺳﺘﺎن اﯾﻼم. ﻣﺠﻠﻪ ﭘﮋوﻫﺶﻫﺎي ﻋﻠﻮم و ﻓﻨﺎوري ﭼﻮب و ﺟﻨﮕﻞ. ﺟﻠﺪ ﻧﻮزدﻫﻢ.

ﻣﯿﺮزاﯾﯽﻣﻼاﺣﻤﺪ، رﺣﯿﻢ، ﻋﺴﮕﺮي، ﻣﺤﻤﺪ. 1395. ﻣﺮوري ﺑﺮ روﻧﺪ ﺗﺨﺮﯾﺐ ﭘﻮﺷﺶ ﺟﻨﮕﻠﯽ زاﮔﺮس ﺑﺎ ﺗﺎﮐﯿﺪ ﺑﺮ روشﻫﺎي آﺷﮑﺎرﺳﺎزي ﺗﺼﺎوﯾﺮ ﺑﻪ ﮐﻤﮏRS  و GIS  ﺗﻌﯿﯿﻦ ﻋﻮاﻣﻞ ﺗﺨﺮﯾﺐ در ﺷﺮاﯾﻂ ﺗﻐﯿﯿﺮ اﻗﻠﯿﻢ. اوﻟﯿﻦ ﮐﻨﻔﺮاﻧﺲ ﺑﯿﻦاﻟﻤﻠﻠﯽ ﺗﻐﯿﯿﺮ اﻗﻠﯿﻢ. ﺗﻬﺮان. دﺑﯿﺮﺧﺎﻧﻪ داﯾﻤﯽ ﮐﻨﻔﺮاﻧﺲ. 11 ﺻﻔﺤه ﻫﻤﺎﯾﻮﻧﻔﺮ، ﺳﻤﯿﻪ. 1397. ارزﯾﺎﺑﯽ وﯾﮋﮔﯽﻫﺎي روﯾﺸﯽ در ﻧﻮﻧﻬﺎلﻫﺎي ﺳﻪ ﮔﻮﻧﻪ ﺑﻠﻮط زاﮔﺮس. ﭼﻬﺎرﻣﯿﻦ ﮐﻨﻔﺮاﻧﺲ ﺑﯿﻦاﻟﻤﻠﻠﯽ ﺎﻓﺘﻪﻫﺎي ﻧﻮﯾﻦ در ﻋﻠﻮم ﮐﺸﺎورزي، ﻣﻨﺎﺑﻊﻃﺒﯿﻌﯽ و ﻣﺤﯿﻂزﯾﺴﺖ. ﺗﻬﺮان. اﻧﺠﻤﻦ ﺗﻮﺳﻌﻪ و ﺗﺮوﯾﺞ ﻋﻠﻮم و ﻓﻨﻮن ﺑﻨﯿﺎدﯾﻦ. 5

ورﺷﻮﺳﺎز، ﮐﺘﺎﯾﻮن، ﺟﻮزي، ﺳﯿﺪﻋﻠﯽ، ﺳﯿﺎهﭘﻮر، ﻗﺪرتاﷲ. 1397

ﭼﻮبﻫﺎي ﺟﻨﮕﻠﯽ و ﺗﺎﺛﯿﺮ آن ﺑﺮ ﻣﺤﯿﻂزﯾﺴﺖ و ﺟﻨﮕﻞﻫﺎ و ﻣﺮاﺗﻊ (ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻣﻮردي ﻋﺸﺎﯾﺮ ﺣﺎﺷﯿﻪ زاﮔﺮس اﺳﺘﺎن ﺧﻮزﺳﺘﺎن)

ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ، ﻣﻨﺎﺑﻊﻃﺒﯿﻌﯽ و ﺗﻮﺳﻌﻪﭘﺎﯾﺪارفصلنامه .

موسسه ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت ﺟﻨﮕﻞ ﻫﺎ و ﻣﺮاﺗﻊ. 1397. ﻣﻌﺮﻓﯽ ﺧﺸﮑﯿﺪﮔﯽ و زوال ﺑﻠﻮط در ﻣﻨﻄﻘﻪ زاﮔﺮس. وزارت ﺟﻬﺎد ﮐﺸﺎورزی 20 صفحه

مطلب مرتبط

چاپ مقاله

اشتراک:

درباره نویسنده

نظرات بسته اند

برچسب‌ها : % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % % %
Call Now Button